اشعری:
مشروطیت به دلیل عدالتخواهی شکل گرفت
اشعری رییس کتابخانه ملی ایران در همایش پژوهشی جریانهای فکری مشروطیت که با حضور رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام آغاز شد، با اشاره به اینکه رقابت آراء و اندیشه های سیاسی مبتنی بر نظامهای معرفتی مختلف، در شکل گیری زمینه ها و رویدادهای مشروطه نقش داشته است، تأکید کرد: مشروطیت با تمسک مردم به عدالتخواهی شکل گرفت .به گزارش مهر، رییس کتابخانه ملی ایران در این همایش گفت: مشروطیت با سوار شدن بر موج عدالتخواهی مردم شکل گرفت اما بهرغم حرکت مردم و روحانیون برای ساماندهی، این حرکت به بیراهه رفت.دکتر اشعری افزود: رقابت آراء و اندیشه های سیاسی مبتنی بر نظام های معرفتی مختلف در شکل گیری زمینهها و رویدادهای مشروطه گفتمان خاصی را پدید آورد که بر سرنوشت نهایی این حرکت تحول آفرین سیاسی و اجتماعی ملت ایران حاکم شد.وی یادآور شد: حداقل دو نگرش و آرمان در پیدایش و تطور مشروطه در چالش با یکدیگر واقع شدند که در یک مقطع اولیه به غلبه یکی بر دیگری و در مراحل پایانی به مغلوب شدن همان منجر شد به گونه ای که دو ایدئولوژی غالب و مغلوب در خاتمه این نهضت، چالش تاریخی دیگری را آغاز کردند.دکتر اشعری تأکید کرد: امید می رود که جامعه علمی کشور دست در دست یکدیگر کمک کنند تا حرکتی که امروز با برگزاری همایش پژوهشی جریان های فکری مشروطیت آغاز شد، به شکلی منظم ادامه یابد.
هاشمی رفسنجانی:
اگرازتجربیات مشروطه درس نگیریم دچارمشکلات بسیاری میشویم
رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام با بیان اینکه اگر از تجربیات مشروطه درس نگیریم دچار مشکلات بسیاری خواهیم شد، تصریح کرد : نباید فراموش کرد که همراهی مردم و حمایت روحانیت انقلاب را به پیروزی رساند لذا اگر هر کدام از آنها مخدوش شود اتفاقات شومی خواهد افتاد و استعمار این بار با قدرتی بیشتر میتواند از آن بهرهبرداری کند. به گزارش ایسنا، حجتالاسلام و المسلمین هاشمی رفسنجانی در همایش پژوهشی جریانهای فکری مشروطیت که به مناسبت یکصدمین سالگرد مشروطه در محل سالن همایش کتابخانه ملی جمهوری اسلامی در 19 تیر برگزار شد با بیان این مطلب به بیان تفاوتها و شباهتهای نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی ایران پرداخت و افزود: مابین این دو نهضت تفاوتها و شباهتهای مختلفی را مشاهده میکنیم. نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی هر دو ریشههای مشترکی دارند که میتوان گفت استبداد در هر دو دوره مهمترین وجه تشابه آنان است. گرچه رژیم شاه با قانون مشروطه مستبدانه عمل میکرد و در زمان قاجار با بیقانونی کامل اما وضع ما بدتر هم بود و آثار هر دو نیز شبیه به هم بود. یعنی وابستگی قاجار در تاریخ کاملا مشخص است. در زمان انقلاب نیز وابستگی رژیم شاه عمیقترمیشود. رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام،با یادآوری نارضایتیهای مردم در هر دو مقطع،(عصرمشرووطه و دوران طاغوت) اظهار داشت:با دقت در تاریخ این دو مقطع پی به این قضیه نیز میبریم. در زمان قاجار والیان خدایی میکردند و در زمان انقلاب ما ژاندارمها و سایر نیروهای نظامی و امنیتی زندگی مردم را زیر چکمههای خود قرار داده بودند. از طرفی نیز هزار فامیل در هر دو مقطع کاملا جدی است ،منتهی در حکومت قاجار بسیار گستاخانه و رسمی بود و در زمان شاه تحت پوششهای خاصی این کار انجام میشد. اما در عمل تفاوت چندانی نداشتند. وی در ادامه با اشاره به نقش روحانیت در زمان مشروطه و انقلاب اسلامی ایران، گفت: در این دو مقطع نقش علما کاملا روشن و بسیار تاثیرگذار است ، تفاوتی نیز مطرح است. در زمان مشروطه بخشی از علما به دربار نزدیکتر و برخی نیز بیشتر معترض و مخالف بودند. اما در زمان انقلاب روحانیت یکپارچهتر شدند و چنین تقسیمبندیهایی وجود نداشت. وی اضافه کرد :البته نقش سایر نیروها نیز در هر دو مقطع چه در دوران مشروطه چه در دوران انقلاب قابل بررسی است. علاوه بر روحانیت یکسری نیروهای آزاداندیش که متمایل به غرب بودند و دستهای دیگر نیز گرایشهای چپگرایانه داشتند. وی مهمترین وجه تمایز انقلاب اسلامی ایران و مشروطه را حضور مردم دانست و اضافه کرد: در نهضت مشروطه افکار عمومی آنچنان مطرح نبود و بیشتر نخبگان به میدان آمده بودند و آنها بودند که تاثیرگذار بودند. اما در انقلاب جمهوری اسلامی ایران این مردم بودند که حرف نهایی را زدند و من به جرات میگویم اگر حضور توده مردم در صحنه نبود قطعا شاه فرار نمیکرد و انقلاب نیز به پیروزی نمیرسید. چرا که شاه قبل از آن نیز نخبگان مبارز را در زندانها انداخته بود و هیچ ترس و واهمهای هم نداشت و خاطرم هست وقتی دوران محکومیتمان نیز تمام میشد صریحا میگفتند قانون بیقانون و باز باید در زندان بمانید. هاشمی یکی دیگر از تفاوتهای مشروطه و انقلاب سال 57 را در هزینههای هر یک از آنان دانست و تصریح کرد: نهضت مشروطه از زمانی که آغاز شد تا زمانی که به پیروزی رسید مدت بسیار کوتاهی داشت و تلفات آن نیز جزیی بود و شاید به همین دلیل بود که نیازی به حضور مردم نبود. چرا که مظفرالدین شاه و دربار خیلی زود تسلیم شدند و شاید اگر آنها مقاومت میکردند مشروطه نیز به تمام کشور و تمامی خانوادههای آن زمان نفوذ میکرد. وی همچنین افزود :در زمان انقلاب چنین امری مشاهده نمیشد و مدت به ثمر رسیدن آن نیز طولانی بود. جدای از مبارزاتی که جبهه ملی، کاشانی و فداییان اسلام قبل از آن انجام داده بودند و سطح وسیعی را آزاد کرده بودند در دوران انقلاب نیز در مساجد و حسینیهها روحانیت در سراسر کشور به تبلیغ شفاهی میپرداختند. رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام، اضافه کرد: مشروطه یک تحول تاریخی بسیار مهم بود اگر چه هزینههای آن کمتر از انقلاب بود اما انقلاب ما نیز در امتداد آن بود ولیکن در مشروطه به محض پیروزی رهبران به جان هم افتادند و عملا مشروطه را حفظ کردند و همین مسایل نیز داشت در انقلاب اسلامی نیز رخ میداد اما حضور مردم و رهبری امام(ره) مانع از تکرار آن تجربیات تلخ شد. وی تصریح کرد : در مشروطه بحثهای مختلفی را میبینیم که باعث اختلافات بین رهبران و حتی انشعاب خود روحانیت شد که مجموع آنها را میتوان از مشروح مذاکرات مجلس دوم دیدکه در مباحثی مانند مساوات، اجرای قوانین اسلامی و انطباق با شرع مشاهده میشود. هاشمی در ادامه به ارزیابی از سطح مشارکت مردم در هر دو مقطع (عصر مشروطه و دوره انقلاب اسلامی)پرداخت وتصریح کرد: حضور مردم و مشارکت آنان در نهضت مشروطه و انقلاب ما قابل مقایسه نیست. به طوری که در مجلس دوم در تهران تنها 5800 نفر شرکت کردند آن هم در سه روز متوالی که در دارالفنون بود. حال مقایسه کنید این را با موجی از مردم در زمان انقلاب که پای صندوقها حاضر میشدند و رای میدادند. وی اضافه کرد: نکته عجیب در زمان مشروطه این است که در همان دوره انگلستان و فرانسه از هرج و مرج داخلی استفاده میکنند و ایران را بین خود تقسیم میکنند و اصلا هیچ مقام مسوولی نیست که به آن رسیدگی کند و بعد هر دوی اینها منطقه تحت نفوذ خود را ناامن میکنند که زمینه را برای بروز دیکتاتوری چون رضاخان فراهم میکند و شرایطی را از مرز تا مرکز به وجود میآورند که تنها رضاخان بتواند حکومت کند. رییس مجمع تشخیص مصلحت نظام، با اشاره به قدرت علما و در از بین بردن این قدرت توسط استعمارگران خارجی، اظهار داشت: آنها به قدرت علما در مشروطه و پیشتر از آن در نهضت تنباکو پی برده بودند و به خوبی میدانستند که اگر سالها چپها و روشنفکران با هم بحث کنند نهضت به جایی نمیرسد و آن فتاوای علما بود که قاجار را تسلیم کرد. از این رو سعی کردند که قدرت علما را از بین ببرند و به همین دلیل بود که رضاخان را روی کار آوردند تا بتواند امنیت را فراهم کند ،زیرا با شناختی که از او داشتند میدانستند که تابع منافع آنها ومخالف روحانیت است و همان شد که در تاریخ آمده است. رضاخان هم مساجد را تعطیل کرد و هم حسینیهها و هم علما را خلع لباس کرد.
ولایتی:
اصل دوم متمم قانون اساسی سلف شورای نگهبان به حساب میآید
اصل دوم متمم قانون اساسی مشروطه که عبارت بود از حضور پنج نفر از علما،به نوعی سلف شورای نگهبان به حساب میآید. به گزارش ایسنا، دکتر علیاکبر ولایتی که در همایش پژوهشی جریانهای فکری مشروطیت سخن میگفت، موضوع اصلی سخنرانی خود را بررسی اصل دوم متمم قانون اساسی معرفی کرد وبا بیان این مطلب افزود: این اصل اگرچه توسط شیخ فضل الله به قانون اساسی مشروطه اضافه شد ، اما قطعا مورد تایید علمای نجف بود و در تلگرافی که آنها به ایشان فرستادند این قضیه تایید شده است.که از این اصل به عنوان اصل ابدیه یاد شده است. ولایتی با اشاره به تحولات سیاسی دوران مشروطه گفت: همیشه روحانیت در آن زمان در تحولات سیاسی کشور نقش موثری را ایفا میکردند و تا موقعی که انگیزه حکام و عمل آنان در مقابل با منافع مردم نبود از آنان حمایت نیز میکردند اما هرگاه منافع دربار در مقابل منافع عمومی مردم قرار میگرفت، اولین کسانی که نسبت به این امر اعتراض میکردند و واکنش نشان میدادند ، روحانیت آن زمان بودند.
صلاح:
روشنفکران قانونگرایی را وارد فرهنگ سیاسی نمودند
طی نشست بعدازظهر همایش جریانهای فکری مشروطیت در بررسی و تبیین آراء نخبگان مشروطه، ناکامی جنبش مشروطه به ضعف دولت قاجار نسبت داده شد .عضو هیات علمی دانشگاه سیستان و بلوچستان گفت : پیشگامان نوگرایی ایران به این نتیجه رسیدند که مفاهیم نوین باید با مفاهیم دینی همراستا شوند تا از این رهگذر علمای دینی بتوانند توده مردم را با خود همراه کنند . از سوی دیگر عده ای قانون گرایی را وارد ساختار فرهنگ سیاسی ایران کردند.دکتر صلاح یادآور شد: در این میان عده ای نیز بدون در نظر گرفتن ساختار سیاسی ایران بدنبال وارد کردن همان الگوهای غربی به جنبش مشروطیت بودند این دسته آرمانگرایان سکولار بودند.وی در ادامه به تبیین آراء سه تن از نخبگان مشروطه پرداخت و با اشاره به تفکرات میرزا ملکم خان گفت : وی خواستار انتقال مفاهیم غربی عصر مشروطه و خواستار ورود قانونمداری به نظام سیاسی ایران بود و این امر از نامگذاری روزنامه وی با عنوان قانون مشهود بود. وی بر خلاف آخوندزاده با مذهب مردم مخالفت نداشت. میرزا ملکم خان دلیل عقب ماندگی جامعه ایران را فقدان قانون دانسته و نقش مهمی در برقراری ارتباط با علمای دینی بر عهده داشت.دکتر صلاح با اشاره به آراء مستشار الدوله تبریزی که توافق وی با ملکم درباره قانونمداری به وضوح مشاهده می شود گفت : کتاب مستشار الدوله تحت عنوان یک کلمه نیز در باب قانون نوشته شده است. وی به نوعی اندیشه های اسلامی را با سیاست پیوند زد که آزادی بیان را با امر به معروف و نهی از منکر بیان کرد.وی تصریح کرد : در میان این نخبگان آخوندزاده مشروطه را با مفهوم غربی پیوند زد و نقدی بر کتاب یک کلمه مستشار الدوله نوشت و انتقادهای ملکم خان را نادیده گرفت. اندیشه های وی به نحوی از غرب تأثیر گرفته که این امر را می توان در تعریف وی از ناسیونالیسم مشاهده کرد .آخرین متفکری که دکتر صلاح در میان متفکران عصر مشروطیت مورد بررسی قرار داد تالبوف بود. صلاح گفت : تالبوف سعی داشت در حوزه دین و سیاست تمایز قایل شود.بهرغم آن که فرد معتقدی بود مذهب را از جهان مادی جدا می دانست و به کرات رژیم مشروطه انگلستان را مورد ستایش قرار داد.
صاحبی:
مشروطیت واکنش ملی در برابر عقبافتادگی از غرب بود
به گزارش مهر، محمد جواد صاحبی رییس انجمن ادیان مذاهب حوزه علمیه قم در همایش پژوهشی جریانهای فکری مشروطیت افزود: زمینه های مشروطیت، نخست بر بستر اندیشه های ملی و دینی حاصل از رویاروی قوای مهاجم روسیه تزاری با نیروهای میهنی و مذهبی ایران اسلامی پدید آمد.وی اظهار داشت: آشنایی با رویه صنعتی تمدن غرب و به ویژه تکنولوژی نظامی، نخبگان این سرزمین را نسبت به واقعیت تلخ عقب افتادگی شرق از قافله تمدن به تأمل واداشت. این تأمل و تأسف در گفتار فرمانده جنگ، نایب السلطنه عباس میرزای قاجار به ژوبر فرانسوی آشکار است.رییس انجمن ادیان و مذاهب حوزه علمیه قم تأکید کرد: طبیعی بود که مقابله با اسلحه های جدید، تهیه و آموزش سلاح های مشابه را گریز ناپذیر می کرد و این واقیت نهادهای آموزشی نو، اعزام دانشجو به خارج، دعوت از استادان خارجی به میهن و دیپلماسی جدید را به دنبال داشت و بی تردید بسیج نیروهای مردمی را نیز ضروری کرد. البته در جذب توده ها نهاد سنتی روحانیت بیش از دیگران کارایی داشت.صاحبی یادآور شد: مشروطه در حقیقت واکنشی ملی و دینی در برابر ظلم، استبداد، خودکامگی و عقب ماندگی بود که به صورت وفاق بین الاذهانی پس از یک حادثه کوچک رخ داد. تمامی مردم ایران نسبت به مسایلی حساس شده بودند اما جرا‡ت اظهار نظر نداشتند.رییس دبیرخانه دین پژوهان کشور افزود: نهضت مشروطیت به پیشوایی روحانیت در سه بخش مؤثر بود. نخست علمای نجف که با اعلامیه ها مردم را تکلیف و مشروطیت را حمایت می کردند، دوم علمای تهران و در نهایت وعاظ پایتخت به سایر بلاد این کشور نیز گسترش یافت و در پی آن مجاهدت های علمی و عملی در جهت تبیین و همسازگاری مشروطیت با ارزش های ملی و دینی به خلق میراث فکری و فرهنگی و آثار جاودانه ای انجامید.رییس انجمن ادیان و مذاهب حوزه علمیه قم خاطر نشان کرد: در کنار این حرکت و نهضت علمی و عملی که از درون سنت ملی و مذهبی ما برخاست و درخت تناور و پربرگ و باری را به پا داشت علف های هرزی نیز رویید که بعضا از سوی مهاجران ایرانی و مقیم قفقاز و سفارتخانه های خارجی آبیاری میشد.
جلالی:
مشروطه اندیشهای برای رفع خمودگی جامعه بود
مشروطه یک اندیشه نو پدیده در جامعه راکد و مواجه با استبداد نظام ستم شاهی کشور بود که در میان جامعه رشد کرد.به گزارش مهر غلامرضا جلالی عضو هیات علمی گروه تاریخ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در همایش پژوهشی جریان های فکری مشروطیت افزود: روشنفکران جامعه با ورود مشروطیت به دنبال این بودند که افکار جدید را وارد سیستم فکری ایران کنند تا خمودگی فکری جامعه را از بین برده و تحرک فکری جدیدی ایجاد کنند.وی اظهار داشت: ورود اندیشه سیاسی نوین در قالب مشروطیت ایران، چالش های سهمگینی را میان علما به وجود آورد و آنان را دست کم به دو جریان مخالف هم سوق داد، این دو جریان علیرغم خواستگاه و آرمان های چندگانه خود در برابر هم قرار گرفتند و چالش های تند و شکننده ای را پشت سر گذاشتند.این استاد دانشگاه خاطر نشان کرد: مناقشات علمی و سیاسی این دو جریان که با نام های مشروطه و مشروعه معروف هستند فصل مهمی در تاریخ تحولات سیاسی و فرهنگی جامعه ایران شمرده می شود.عضو هیات علمی گروه تاریخ پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تأکید کرد: در جستجوی بحثهای مشروطه و مشروعه به خوبی می توان پی برد که بیشتر آثار و منابع تاریخی به معرفی انتقادات طرفداران مشروعه از مشروطیت پرداخته اند، اما در نطقه مقابل انتقادهای مشروطه خواهان از طرفداران مشروعه به بوته فراموشی سپرده شده و کمتر معرفی و شناسانده شدهاند.
رجبی:
اندیشه جمهوری خواهی پیش از مشروطه خواهی شکل گرفت
رایزن سابق فرهنگی ایران در آلمان گفت: نهضت مشروطه بر جنبش مردمی که بر ضد بی عدالتی و اعمال نفوذ خارجی در کشور حرکت می کردند استوار بود، نقش علما در پیشبرد این حرکت با چنین بینشی انکارناپذیر است .به گزارش مهر دکتر محمد رجبی رایزن سابق فرهنگی ایران در آلمان صبح امروز در همایش جریانهای فکری مشروطیت افزود: نهضت مشروطیت دو منبع اساسی داشته است. اول جنبش مردمی که ضد بی عدالتی و اعمال نفوذ خارجی کشور حرکت می کرد و مورد تصدیق همه مورخان بوده زیرا نقش علما در این حرکت مذهبی انکار ناپذیر است و دوم تأثیر پذیری از اتفاقات دنیا و آشنایی با جهان بیرون بوده است.وی یادآور شد: تمام شواهد موجود بیانگر آن است که اندیشه جمهوری خواهی پیش از مشروطه خواهی مطرح بوده اما چون مشروطه موفق به پیروزی شد بحث وجود جمهوری از بین رفت.معاون سابق سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی یادآور شد: بر خلاف پندار مشروطه چینان، هیچگاه مشروطه خواهی شعار نهضت اصلی مردمی و روشنفکرانه ایران نبوده و بنابر شواهد تاریخی بازمانده از دستبرد زمانه، پیش و پس از استیلای مشروطه گری بر ایران، جنبش جمهوری خواهی جریان غالب سیاسی محسوب شده است. وی افزود: در این جریان نیرومند سیاسی، تنوع و تکثر نیز وجود داشته است به طوری که بر اساس گزارش وزیر مختار انگلیس در ایران، شاخص ترین آنها خواهان تأسیس رژیم جمهوری اسلامی ایران بوده اند. دکتر رجبی تصریح کرد: با این همه مشروطه گری با پشتیبانی همه جانبه و آشکار سفارت قدرتمند انگلیس و عوامل متنفذ داخلی آن در بدنه رژیم دلخواه خود را تأسیس کرد. اما با استقرار رژیم مشروطه نهضت های معارض جمهوری خواه از گوشه و کنار ایران نظیر آذربایجان، گیلان و خراسان برانگیخته شد. وی افزود: حتی رضاخان نیز پس از تحکیم موقعیت نخستین خود، در مقطعی حساس بر آن شد تا با انحلال رژیم مشروطه، همان نظام مطلوب جمهوری را برقرار کند.