علی کیخا
سرزمین استعدادهای پنهان
استان سیستان و بلوچستان با 187 هزار و 502 کیلومتر مربع وسعت دومین استان پهناور کشور بعد از کرمان است.
این استان از شمال با استان خراسان جنوبی، از غرب با استانهای کرمان و هرمزگان و از شرق با دو کشور افغانستان و پاکستان 200 کیلومتر هم مرز است. همچنین از جنوب با دارا بودن 300 کیلومتر نوار ساحلی دریای عمان با آبهای آزاد ارتباط دارد.
استان سیستان و بلوچستان از نظر جغرافیایی نیز از دو واحد متفاوت تشکیل شده است.
سیستان در شمال استان، حوزه مسطحی با جلگههایی که حاصل آبرفتهای رود هیرمند است و در پستترین نقطه دریاچه هامون صابری، بزرگترین دریاچه آب شیرین ایران قرار گرفته است که در قلب این دریاچه آثار باستانی معروف به کوه خواجه با ارتفاع 609 متری خود از سطح دریا مانند جزیرهای در میان دریاچه هامون قرار گرفته است. بلوچستان نیز در جنوب استان، منطقهای نسبتاً وسیع و کوهستانی با رودخانههای فصلی و دایمی زیاد قرار دارد.
این استان به لحاظ جمعیت یکی از پهناورترین و کم تراکمترین استانهای کشور است. به لحاظ وسعت جغرافیایی منطقه سیستان یک ششم محدوده جغرافیایی و منطقه بلوچستان پنج ششم محدوده را به خود اختصاص دادهاند.
در منطقه سیستان 110 هزار هکتار زمین زراعی و در منطقه بلوچستان 120 هزار هکتار زمین زراعی وجود دارد.
شغل اولیه مردم استان کشاورزی و دامپروری میباشد. منابع آبی در منطقه بلوچستان حاصل از بارانهای فصلی و موسمی است که در پشت سدها ذخیره میشود و بزرگترین سد بلوچستان، سد پیشین است که در جنوب شرقی شهرستان ایرانشهر میباشد و مقداری از آب منطقه نیز از طریق چاه و قنوات تأمین میشود. لیکن در منطقه سیستان عمده آب مورد نیاز مصرف و کشاورزی تنها از طریق رودخانه هیرمند که از کوههای بابا یغما در افغانستان سرچشمه میگیرد تأمین میشود و این رودخانه حدود هزار کیلومتر را در کشور افغانستان طی میکند تا به منطقه سیستان میرسد. ورودی آب این رودخانه به سیستان یا همان حقا به تحت شرایط و ضابطه خاصی نمیباشد و بستگی به شرایط آب و هوایی دارد، به طوری که در یک مدت زمن کوتاه سیستان با بحران سیل مواجه است و در مدتی اندک پس از آن با بحران خشکسالی مواجه است موجبات نگرانی و مهاجرت مردم منطقه را به سایر شهرهای کشور فراهم میسازد.
شرایط اقلیمی سیستان به گونهای است که بعضاً همزمان ستادهای سیل و خشکسالی با هم فعال بوده است.
در ابتدای ورودی آب رودخانه هیرمند به منطقه سیستان دشتهای بایری وجود دارد که در آن گودالهای عمیق و گسترده میباشد، خشکسالیهای پی در پی متخصصان را بر آن داشت تا به هنگام جاری شدن سیلاب، آب مازاد را برای بهرهبرداری در مواقع خشکسالی در این گودالها انباشت و ذخیره نمایند که توسعه و احیای این تفکر موجبات احیای مجدد سیستان را فراهم ساخت و طی خشکسالی هشت ساله اخیر که سیستان را در تنگنای شدید قرار داد همین طرح مخازن چاه نیمهها مددکار سیستان و سیستانیها شده و از مهاجرت بیرویه کشاورزان و مردم منطقه سیستان جلوگیری کرد.
اقتصاد حیاتی سیستان با توجه به دشت حاصلخیز آن وابسته به کشاورزی است که در این راستا وجود آب که همراه با مدیریت و سرمایهگذاری یکی از شاخصههای بارز و اصولی کار کشاورزی میباشد نمود پیدا میکند. دشت سیستان فاقد آب زیرزمینی میباشد که همین مسأله عمدتاً مردم منطقه را در تنگنا قرار داده است و حفر چاهکها با عمق کم و منابع آبی چاه نیمهها در ایام خشکسالی اخیر موجبات عدم مهاجرت مردم را فراهم ساخت.
گودالهای چاه نیمه و تاریخچه مخازن چاه نیمه
مهندس محمد گل ریگی رئیس شرکت توسعه منابع آب و خاک سیستان میگوید: گودالهای چاه نیمه به مرور زمان توسط بادهای موسوم به بادهای 120 روزه سیستان در منطقه ورودی آب رودخانه هیرمند به سیستان به طور طبیعی پدید آمدهاند و از اتصال آنها به یکدیگر، سه گودال اصلی و بزرگ به نام گودالهای چاه نیمه 1، 2 و 3 ایجاد شده است. «چاه نیمه» روستایی بسیار قدیمی در داخل گودال شماره یک بوده که طبعاً با آن آباندازی به این گودال یا مخزن در سال 1361از این رفته است. وی میافزاید: نامگذاری آن به مناسب چاه افقی (کانال) بوده که جزو کارهای عامالمنفعه توسط نیمه، دختر یعقوب لیث صفاری احداث گردیده بود. ایده به کارگیری گودالهای چاه نیمه برای ذخیره سیلابهای بهاره هیرمند و استفاده از آن در تابستان و پاییز و زمستان قدمتی حداقل 100 ساله دارد. این ایده اولین بار در گزارش هیأت حکمیت انگلیسی در سال 1284 ظاهرا گردیده و بعد از آن مهندسان مشاور اتکو- اوفر در سال 1333 طرح استفاده از مخزن چاه نیمه یک را تهیه کرد که اجرا نشد؟! (بنا به گزارش بعضی از مطلعان سیستان در رابطه با آب و خاک، اجرای عملی این طرح در وزارت دربار رژیم حاکم وقت وتو شد! ) سرانجام، با اجرای طرح مهندسان مشاوره کاژه- سانیو از اواسط دهه 1350 که اوج خشکسالی تاریخی سیستان بود به طوری که موجبات مهاجرت کشاورزان سیستان را به پهندشت گرگان فراهم ساخت، فیدرکانال و سد چاه نیمه یک و دو آبراهه بین مخازن مذکور ساخته شده و سه مخزن چاه نیمه 1 و 2 و 3 از سال 1361 به بهرهبرداری رسیدند.
مهندس ریگی در ادامه اظهار میدارد: صرف نظر از تمام مطالعات و محاسبات و برنامهریزیهای منابع آب سیستان، این سه مخزن نقش حیاتی خود را در دوره خشکابی محنتزای سالهای 1378 تا 1383نشان داده، و با تأمین آب شرب، حیات در سیستان را تداوم بخشیدهاند، در غیر این صورت در طی خشکسالی شش ساله مذکور قطعاً سیستان باید تخلیه و ویرانه و کویر میشد.
ایده احداث مخزن چاه نیمه 4 یا مخزن زابل
مهندس ریگی خاطرنشان میسازد: با توجه به نقش حیاتی مخازن چاه نیمه عمیق سه گانه در خشکسالی اخیر سیستان، تغییر الگوی آبگذری هیرمند ناشی از افزایش مصرف آب کشاورزی در افغانستان به دنبال تثبیت اوضاع اجتماعی و برگشت نیروی کار مولد به این کشور، افزایش ظرفیت ذخیره آب در سیستان ضروری است. با مقایسه فنی و اقتصادی گزینههای مخزن چاه نیمه 4 (مخازن خاتم و مخزن هیرمند) و ارجحیت آشکار مخزن چاه نیمه 4 به وسیله باد حفر نشده، بلکه این گودی، به صورتی یک خلیج و ابتدای هامون سنارود در گذشته بوده است.
وی میافزاید: رود هیرمند قبل از سکونت انسان در سیستان ابتدا از مجرای رود معروف به «دور» به سیستان تخلیه میشد که بعدها تغییر مجرا داده و مسیر سنارود را انتخاب و در خلیج علی آباد تخلیه میشد. بعد از ورود انسان در سیستان که بارزترین یادگار آن شهر سوخته و ویرانه کهنتر نادعلی هستند، دیگر آب در سنارود جاری نشده است.
خلیج علی آباد از سه طرف شرق و غرب و جنوب با ارتفاعات با تراز 496 یا بیشتر، محاط شده و فقط ضلع شمالی آن باید با سد مسدود شود تا به صورت گودال درآید.
طرح چاه نیمه چهارم در سال 1376 به تصویب رسید. احداث چاه نیمه چهارم پس از سفر مقام معظم رهبری به استان سیستان و بلوچستان مورد تأکید معظم له قرار گرفت. این چاه نیمه به طول 15 هزار و 250 متر و عرض 400 متر و ارتفاع حداکثر 15 متر میباشد که کانال ارتباطی بین چاه نیمه سوم و چهارم 25 متر گودبرداری شده است. وسعت چاه نیمه چهارم 9500 هکتار و 2 برابر ظرفیت هر 3 چاه نیمه اول، دوم و سوم است که تاکنون 35 درصد پیشرفت فیزیکی داشته و تا پایان سال 83، 23 میلیارد تومان اعتبار به این پروژه عظیم اختصاص یافت. در سال 84 نیز مبلغ 30 میلیارد تومان و در سال 85 مبلغ 50 میلیارد تومان اختصاص به احداث آن یافته است و در اجرای پروژه هیچ گونه محدودیت اعتباری نیست و تمام مشکلات شنهای روان، سوخت، تملک اراضی کشاورزی، پیمانکار و غیره مرتفع و مشکل خاصی نبوده و کار به طور طبیعی پیش میرود.
مدیر آب و خاک سیستان میافزاید. تا شش ماه دیگر چاه نیمه چهارم مورد بهرهبرداری خواهد رسید.
همچنین احیای طرح نیم لوله جهت شرب اراضی سیستان در دست اجراست که با اجرای این طرح ضمن جلوگیری از تبخیر آب در استفاده بهینه از آب موجود صرفهجویی به عمل خواهد آمد.