در آخرین جمعه ماه رمضان شماری از علمای شیعه و سنی عراق در مکه مکرمه گردآمدند و سندی با عنوان « میثاق مکه » را به امضا رساندند که هدف آن پایان دادن به خونریزی ها و درگیری های مذهبی و طایفه ای در عراق بوده است.
در این نشست که از سوی سازمان کنفرانس اسلامی در کنار کعبه برگزار شد حاضرین سندی را در 10 بند به امضا رساندند که در آن بر حفظ حرمت اموال جان و ناموس مسلمین تمسک به وحدت ملی اسلامی و آزادی افراد ربوده شده بیگناه و گروگانهای مسلمان تاکید شده است.
امضای این سند توسط 29 نفر از علما و رجال دینی عراق بازتاب گسترده ای در صحنه داخلی عراق و محافل سیاسی خارجی داشت که به دلیل اهمیت آن متن کامل سند مذکور از نظر میگذرد:
با توجه به اوضاع عراق و حوادثی که هر روز در این کشور روی می دهد و خونهایی که ریخته می شود و حمله به اموال و دارایی ها با پوشش اسلام در حالی که اسلام از آن مبرا است صورت می گیرد و در پاسخ به درخواست اکمل الدین احسان اوغلو دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی و زیر پرچم مجمع بین المللی فقه اسلامی وابسته به این سازمان ما علمای سنی و شیعه عراق در رمضان سال 1427 هجری قمری در مکه مکرمه گرد آمدیم و درباره اوضاع عراق و رنجها و مشکلاتی که مردم این کشور با آن مواجه هستند بحث و تبادل نظر کردیم و سندی را صادر کردیم که متن آن بدین شرح است:
1 ) مسلمان کسی است که شهادت دهد (لااله الاالله ) خدایی جز خدای یکتا نیست و محمد رسول خداست (محمدرسول الله ) و با این شهادت خون و مال و ناموس او مصون است مگر اینکه به مخالفت با خدا برخیزد و همه سنی ها و شیعیان شامل آن می شوند و نقاط مشترک بین این دو مذهب بیشتر از مواضع مورد اختلاف آنها است و اختلاف بین این دو مذهب ـ هر کجا دیده شود ـ اختلاف در نظر و برداشت است و اختلافی در اصول ایمان و ارکان اسلام وجود ندارد و از نظر شرعی جایز نیست هیچ یک از این دو مذهب به کسی از مذهب دیگر اتهام تکفیری وارد کند. رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم فرمود : « من قال لاخیه یا کافر فقد با بها احدهما » شرعا جایز نیست مذهبی را به علت جنایات برخی از پیروانش محکوم کرد.
2) خون مسلمانان و اموال و ناموس آنها بر یکدیگر حرام است همانطور که خداوند تبارک و تعالی فرمودند : « و من یقتل مومنا متعمدا فجزاوه جهنم خالدا فیها و غضب الله علیه و لعنه و اعد له عذابا عظیما » و نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فرمود : خون و مال و ناموس هر مسلمانی بر مسلمان دیگر حرام است پس تعرض به مسلمان شیعه یا سنی با قتل یا آزار رساندن یا ترساندن یا تجاوز به مال او یا تحریک به چیزی از این قبیل یا وادارکردن او به ترک کشورش یا محل اقامتش یا ربودن او یا گروگان گرفتن اعضای خانواده او به علت عقیده یا مذهبش جایز نیست و هر کس این کار را انجام دهد در ذمه مسلمانان قرار نمیگیرد.
3) مکانهای عبادت حرمت دارند این مکانها شامل مساجد حسینیه ها و اماکن عبادت غیرمسلمانان نیز می شود پس تجاوز به این اماکن یا مصادره آنها یا استفاده از آنها به عنوان مکانی برای کارهای خلاف شرع جایز نیست و باید این اماکن در دست صاحبان آنها باقی بماند و چیزی که از آنها غصب شده است به آنها بازگردانده شود و همه اینها طبق قاعده معروف فقهی است که بین همه مذاهب اسلامی مشترک است.
4) جنایاتی که درحق هر یک از مذاهب اسلامی رخ داده همان طور که در عراق روی می دهد از مصادیق فساد در زمین است که خداوند آن را نهی و حرام کرده است و می فرماید : « و اذا تولی سعی فی الارض لیفسد فیها و یهلک الحرث و النسل و الله لایحب الفساد » و گرایش به مذهب هر چه که باشد مجوزی برای قتل یا تجاوز نیست و اگر برخی از پیروان آن مرتکب آن شوند مستوجب مجازات هستند و کسی بار گناه دیگری را به دوش نمی کشد (و لا تزر وازره وزر اخری .)
5) باید از دامن زدن به احساسات اختلافات مذهبی قومی جغرافیایی و زبانی خودداری کرد همانطور که باید از دادن القاب بد به یکدیگر و بکار بردن صفات توهین آمیز از هر طرفی بر دیگری امتناع ورزید و قرآن کریم چنین رفتارهایی را فسق و فجور توصیف کرده است و خداوند فرمود : « و لا تلمزوا انفسکم و لا تنابزوا بالالقاب بئس الاسم الفسوق بعد الایمان و من لم یتب فاولئک هم الظالمون » .
6) چیزی که باید به آن پایبند بود و در آن کوتاهی نکرد وحدت و یکپارچگی و همکاری با یکدیگر در کارهای نیک و تقوی است و این مقابله با هر تلاشی برای از بین بردن وحدت را اقتضا می کند و خداوند فرمودند : « انما المومنون اخوه » و فرمود : « و ان هذه امتکم امه واحده و انا ربکم فاتقون » و از مقتضیات آن این است که همه مسلمانان باید از تلاش ها برای ایجاد شکاف و اختلاف و فتنه انگیزی بین یکدیگر بپرهیزند.
7) مسلمانان اعم از سنی و شیعه یاور مظلوم و دشمن ظالم هستند و خداوند تبارک و تعالی می فرماید : « ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ایتا ذی القربی و ینهی عن الفحشا و المنکر و البغی یعظکم لعلکم تذکرون » و بخاطر آن باید برای پایان دادن به ظلم و ستم و در راس آنها آزادی ربوده شدگان بی گناه و گروگانها اعم از مسلمان و غیرمسلمان تلاش کرد و مهاجران را به مکانهای اصلی آنها بازگرداند.
8) این علما دولت عراق را به وظایف خود در گسترش امنیت و حمایت از مردم عراق و فراهم کردن راه های زندگی خوب برای همه گروه ها و طوایف آن و برقراری عدالت بین فرزندان آن متذکر می شود و از مهمترین وسایل آن آزاد کردن بازداشت شدگان بی گناه محاکمه فوری و عادلانه کسانی که مدارک کافی علیه آنها و در رابطه با جنایتکاربودن آنها ارائه شده است و اجرای حکم آنها و اقدامات دقیق در رابطه با اصل مساوات و برابری بین شهروندان است.
9) علمای سنی و شیعه از همه تلاش ها و ابتکارها با هدف تحقق آشتی ملی فراگیر در عراق حمایت می کنند همانطور که خداوند می فرماید : « و الصلح خیر » و همچنین می فرماید « و تعاونوا علی البر و التقوی ».
10) مسلمانان سنی و شیعه برای حفظ استقلال عراق وحدت و تمامیت ارضی این کشور و تحقق اراده آزاد برای مردم عراق متحد و یکپارچه می شوند و در ساخت توانمندی های نظامی اقتصادی و سیاسی مشارکت میکنند.
واکنشها
در داخل عراق واکنشهای رهبران دینی سیاسی و مسوولان متفاوت بوده و در حالیکه اکثریت آن را تایید کردند برخی نسبت به قدرت این سند در پایان بخشیدن به خشونتها و ناامنی ها ابراز تردید کردند. اولین تاییدکنندگان این سند آیت الله « سیدعلی سیستانی » مرجع عالی شیعیان عراق بود که در بیانیه ای از امضاکنندگان سند خواست به میثاق مکه وفادار و پایبند باشند. مرجع و رهبر دینی برجسته عراق تاکید کرد : در عراق جنگ مذهبی بین شیعیان و اهل تسنن وجود ندارد البته کسانی هستند که با انجام خشونتهای مذهبی در صدد مقاصد خاصی هستند. آیت الله سیستانی و دیگر مراجع عظام چهارگانه نجف اشرف میثاق تحریم خونریزی را امضا نکردند.
اما در مقابل کسانی مانند « ایاد جمال الدین » روحانی سکولار عضو فراکسیون « العراقیه » یا « صالح مطلک » رهبر فراکسیون جبهه گفت وگوی عربهای سنی نسبت به اعتبار میثاق مکه ابراز تردید کردند. « ایاد جمال الدین » در اظهاراتی نسبت به تاثیر این سند در اوضاع امنیتی نابسامان عراق ابراز تردید کرد. وی گفت : کسانی که اقدام به قتل و انفجار و ریختن خون مردم عراق می کنند قطعا از دین و مذهب پیروی نمی کنند و به فتوای علمای دین گوش فرا نمیدهند.
« صالح مطلک » از فراکسیون جبهه گفت وگوی عربهای سنی نیز اثرات این سند را بر جامعه عراق مثبت ارزیابی کرد اما نسبت به میزان تاثیر آن بر اوضاع کشور ابراز تردید کرد. وی گفت : اگر این سند تنها بین علمای دین امضا شده و بر جریانهای سیاسی عراق اثرگذار نباشد موفقیت لازم را به همراه نخواهد داشت.
در عین حال « جبهه توافق » بزرگترین فراکسیون عربهای سنی در مجلس نمایندگان عراق بر حمایت از بندهای 10 گانه این سند بدون هیچگونه اما و اگری تاکید کرده است . « عدنان الدلیمی » رهبر این فراکسیون گفت : باید دولت عراق و نیروهای آمریکایی و مراجع دین و عشایر این سند را مورد حمایت قرار دهند زیرا سند مکه گامی در جهت توقف خشونتها در عراق است.
شیخ « حمید معله » از فراکسیون ائتلاف یکپارچه عراق ابراز امیدواری کرده است که این سند بهانه را از دست آنهایی که از دین دستاویزی برای توجیه جنایتهای خود ساخته اند بگیرد. وی اضافه کرد : این سند تاریخی که در برهه حساسی از تاریخ معاصر عراق صادرشده است راه را بر کسانی که از دین به عنوان پوششی برای انجام فعالیت های تروریستی خود تحت عنوان « جهاد » برداشت نادرست دارند خواهد بست.
جریان صدر وابسته به « متقدا صدر » روحانی ضد اشغال عراق نیز از سند مکه حمایت کرد و از دولت خواست بندهای مختلف این سند را عملیاتی و اجرایی کند. این گروه افزود : دولت می تواند با همکاری و ارتباط با عشایر و رجال دینی برای فعال کردن بندهای مختلف سند مکه اقدام و از ورود بیگانگان به داخل کشور و کنترل مرزها جلوگیری به عمل آورد.
« حمید مجید موسی » از حزب کمونیست عراق نیز گفت : این سند دعوتی برای حمایت از طرح « آشتی ملی » است که نخست وزیر عراق آن را اعلام کرده است . وی بر حمایت و پشتیبانی حزبش از هر تلاشی که در جهت آشتی و ایجاد صلح و دوستی بین مردم عراق باشد تاکید کرد.
از سوی دیگر در سطح رسمی « عادل عبدالمهدی » معاون رئیس جمهوری عراق این سند را گام مهمی در جهت استقرار و آرامش در کشورش دانست . وی در نامه ای برای مراجع دینی عراق و در راس آنها آیت الله سیستانی از تلاش مراجع عظام عراق در ایجاد استقرار و آرامش در کشور تقدیر و ابراز امیدواری کرد که سند مکه به خشونتها در عراق پایان دهد.
در سطح مردمی نیز واکنشها تا حد زیادی متباین بوده اما در عین حال اکثریت مردم عراق با خوش بینی به این میثاق نگاه کرده و درباره نتایج آن ابراز امیدواری کردند. در برخی ازشهرهای جنوبی عراق در حمایت از میثاق مکه مردم به خیابانها آمده و صدور این فتوای مشترک دینی برای تحریم خونریزی در عراق را جشن گرفتند. رسانه های عراق نیز به طور عام امضای این سند را گامی به جلو جهت آشتی ملی بین بافتهای مختلف عراق دانستند.
برخی از احزاب سیاسی عراق نیز بعد از صدور سند مکه در دیوار نوشته هایی این حرکت را تایید و بر حمایت خود از « نوری المالکی » به عنوان منادی آشتی ملی تاکید کردند. حزب الله عراق در دیوار نوشته های خود در مناطق مختلف بغداد از مردم عراق خواسته است که از تلاش های نخست وزیر کشورش برای امنیت و استقرار و آشتی حمایت کنند.
حال بعد از صدور این فتوای مشترک دینی تاریخی این سوال باقی می ماند که عوامل ناامنی در عراق بعد از این از فتوای علمای دینی حرف شنوی می کنند یا همچنان مجری فتاوی رهبران ناپیدای متعصب خود هستند.