یکی از مسائل و موضوعاتی که به طور پیوسته و مکرر درباره آن سخن می رود و در عرصه های فکر و اندیشه برانگیزاننده تبادل افکار و تضارب به آرا می باشد « جمهوریت و اسلامیت » است .
این موضوع همواره از ناحیه دو جریان فکری و جناح سیاسی مطرح بوده و هست و البته در کنار افراد وابسته به این دو جریان فکری و جناح سیاسی کسانی بوده و هستند که مستقل از این دو جریان و فارغ از هرگونه گرایشات خاص فکری و سیاسی و حزبی و جناحی به این موضوع رویکردی سالم و مبتنی بر تدقیق و تحقیق و پژوهش دارند و به این وسیله به آگاه سازی و بینش آفرینی برای مردم جامعه به ویژه نسل جوان می پردازند.
در میان راه و روش های تحقیق و تحلیل در موضوع جمهوریت و اسلامیت روش تفکر و تعمق در اندیشه های حضرت امام خمینی و شرح و تبیین دیدگاه های او بسیار راهگشا می باشد و سهل تر و سریع تر و صریح تر به نتیجه گیری لازم و مفید و سودمند منتهی می گردد. این روش از دو زاویه حائز اهمیت خاص می باشد. اول این که حضرت امام خمینی از قدرت و توان بالای علمی در موضوعات مختلف فقهی فلسفی کلامی اخلاقی عرفانی اجتماعی سیاسی و حکومتی برخوردار می باشد و در این مباحث به نظریه پردازی و ابداع و ابتکار پرداخته و آثار ارزشمند فکری و عملی او در این آزاداندیشی و نوآوری های دینی در میان ما باقی است و همواره « راه » می گشاید و ابهامات و تردید و شبهه ها و موانع را مرتفع می نماید. و دوم این که حضرت امام خمینی خود واضع نظریه حکومتی اسلام در قرن حاضر می باشد و آنچه به نام نظام سیاسی اسلام و تحت عنوان « جمهوری اسلامی » در ایران و پس از پیروزی انقلاب اسلامی مستقر گردید حاصل و ثمره نهایی افکار و اندیشه های بلند او در موضوع « حکومت در اسلام » می باشد.
با توجه به دو اصل و واقعیتی که به آن اشارت رفت باید به عمق و ژرفای اندیشه های حضرت امام خمینی در موضوع « جمهوریت و اسلامیت » نظر گستریم تا با آشنایی و وقوف نسبت به دیدگاه های این اندیشمند بزرگ و جامع نگر و دقیق زودتر به حقیقت دسترسی یابیم .
حضرت امام خمینی همواره به صراحت می فرمود :
« ما خواستار جمهوری اسلامی هستیم . جمهوری فرم و شکل حکومت را تشکیل می دهد و اسلامی یعنی محتوای آن فرم قوانین الهی است . » (1 )
در این بیان به « شکل و فرم حکومت » و « محتوای اصلی حکومت » به صورت دو موضوع جدا از هم در « مفهوم » و در کنار هم و مکمل هم در « مقصود » اشاره می شود.
« جمهوری » شکل و فرم حکومت است و « اسلامی » محتوای اصلی حکومت می باشد. شکل حکومت به حضور و نقش آفرینی توده های مردم جامعه در صحنه انتخاباتی که مبتنی بر تعیین حکومت است تصریح دارد و محتوای حکومت بر قوانین اسلامی که براساس و مبنای آن باید نظام حکومتی مستقر گردد نظر می گسترد.
حضرت امام پس از آن اشاره کلی درباره « جمهوری » که شکل و فرم و « اسلامی » که محتوای حکومت است به توضیح این دو می پردازد تا هرگونه ابهام و برداشت ناروایی در مفهوم یابی این دو واژه برطرف گردد :
« حکومت ما جمهوری اسلامی است . جمهوری به معنای اینکه متکی بر آرای اکثریت است و اسلامی برای اینکه متکی به قانون اسلام است . و دیگر حکومت ها این طور نیستند که تکیه بر قانون اسلام داشته باشند . » (2 )
همان گونه که روشن و نمایان است حضرت امام خمینی « جمهوریت » را تکیه بر « آرای اکثریت مردم » معنی می کند. و « اسلامیت » را تکیه بر « قوانین اسلام » . و سپس تفاوت جمهوری اسلامی را با دیگر حکومت ها در محتوای غنی آن یعنی قوانین اسلام می داند و تصریح می کند که این از مشخصه های حکومت جمهوری اسلامی است که دارای این محتوا می باشد و دیگر حکومت های جمهوری از این مشخصه بی بهره اند.
حضرت امام خمینی در رهنمودی دیگر بر مفهوم « جمهوری » در نظام جمهوری اسلامی بر مبنای همان مفهوم « عمومی » که در همه حکومت های دنیا وجود دارد تصریح می کند و نقش « ملت » را در « انتخاب » با ارائه رای خود نمایان می سازد :
« جمهوری به همان معنایی است که همه جا جمهوری است . لکن این جمهوری بر یک قانون اساسی ای متکی است که قانون اسلام است . اینکه ما جمهوری اسلامی می گوییم برای این است که هم شرایط منتخب و هم احکامی که در ایران جاری می شود این ها بر اسلام متکی است لکن انتخاب با ملت است و طرز جمهوری هم همان جمهوری است که همه جا هست . » (3 )
حضرت امام خمینی پس از مشخص کردن « شکل » و « محتوا » در نظام سیاسی و حکومتی اسلام و معرفی « جمهوری اسلامی » به عنوان حکومت مطلوبی که « جمهوریت » و « اسلامیت » را در کنار هم و به صورت رای و انتخاب مردم و حضور احکام و قوانین اسلامی به تجلی و عینیت درمی آورد هرگونه غفلت و تسامح و رویکردهای ناصحیح به حقیقت « جمهوری اسلامی » را به شدت نفی می نماید و از آن جمله غرقه شدن در « جمهوریت » و دقت و تعمق روانداشتن نسبت به « اسلامیت » را مورد انتقاد و اعتراض قرار می دهد و تمام توجه و نظرها و کوشایی ها را در مسیر تحقق قوانین جامع اسلام پذیرا می شود. حضرت امام در این رهنمودها به صراحت و آشکارا می فرماید :
« حالا که ما می گوییم جمهوری اسلامی معنایش این نیست که فقط ما رای به جمهوری اسلامی دادیم دیگر به باقی کارهای دیگر کار نداریم . جمهوری اسلامی معنایش این است که همه مردم رای بدهند یا اکثریت رای بدهند به این که جمهوری . لکن احکام احکام اسلام جمهوری ای که در آن قانونش قانون اسلام باشد. اگر یک جمهوری باشد که قانونش قانون اسلام نباشد این آن نیست که ملت ما می خواهند و رای بر آن دادند. این همه خون دادند مردم به اینکه اسلام تحقق پیدا بکند دنباله کار انبیاست دنباله کار رسول خداست دنباله کار امیرالمومنین است دنباله کار سیدالشهدا است . سیدالشهدا خونش را داده برای همین که اسلام تحقق پیدا بکند یزید می خواست اسلام را از بین ببرد. ما دنبال این هستیم که اسلام تحقق پیدا بکند. دنبال اسم نیستیم که حالا که ما اسم جمهوری اسلامی پیدا کردیم کافی است برای ما. ما در هر یک از مواردی که هست در تمام شئون مملکتمان می خواهیم که احکام اسلام باشد قرآن حکومت کند بر ما قانون اسلام بر ما حکومت کند . » (4 )
رهنمودهای ژرف امام خمینی این واقعیت را مبرهن می سازد که همواره « جمهوریت » باید در خدمت « اسلامیت » باشد و وسیله و ظرف و شکل و فرمی که قوانین جامع و کامل اسلام را به عینیت درآورد نه در مقابل آن و نه ظاهری برای دلخوشی و به خود مشغولی و غفلت از مقصد و هدف اصلی . به تعبیری دیگر جمهوریت در طول اسلامیت قرار دارد و نه در عرض آن و در حال تعارض با حاکمیت احکام و قوانین اسلام همان گونه که برخی از جریان های فکری و احزاب سیاسی همواره در صدد القای این تفکر باطل بوده و هستند و مخالفت های خود با حکومت دینی را با رویکردهای مطلق و یک جانبه به جمهوریت نشان می دهند و با ظواهر و شعارهای اسلامی و رنگ و لعاب های دینی در عمل در نقطه مقابل اسلام و در مسیر تحقق اهداف بیگانگان و دشمنان خارجی حرکت می کنند همان طور که جریان های افراطی دوم خرداد چنین عمل نمودند و نتیجه باطل عملکردهای خود را مشاهده کردند و خود به خلاف کاری هایشان اعتراف نمودند.
با استناد به اندیشه های ژرف حضرت امام خمینی درباره « جمهوریت » به عنوان شکل و فرم حکومت و « اسلامیت » به عنوان محتوای حکومت و مفهوم « جمهوری » به صورت ارزشمندی حضور و رای و انتخاب مردم و مفهوم « اسلامی » به صورت تحقق عینی و عملی و کامل قوانین اسلام مشخص می شود که جناحی که در گذشته با مطرح کردن شعار « حکومت اسلامی » به جای « جمهوری اسلامی » « جمهوریت » را نفی یا کم رنگ می کردند و هم امروز به گونه ای دیگر و در قالب و شیوه هایی پنهان و غیرمستقیم همان هدف را دنبال می کنند به بیراهه می روند.
همچنین جریان هایی که به تبلیغ افراطی « جمهوریت » می پردازند و از این طریق « اسلامیت » را تضعیف می کنند و در سر افکار و اندیشه های متضاد با حکومت دینی را پرورش می دهند به خطا و اشتباه می روند.
آنچه « راه » است و نه « بیراهه » و با اندیشه های حضرت امام خمینی تطابق دارد پذیرش جایگاه و نقش مشخص و معقول و مشروع « جمهوریت » و « اسلامیت » در کنار یکدیگر است همان گونه که آزاداندیشان و متفکران و عالمان جامع نگر و مستقل و جدا از دو جریان فکری و سیاسی یاد شده عمل می نمایند و به دور از هیاهوهای سیاسی و اهداف و مطامع و منافع جناحی و حزبی در آثار ارزشمند خویش به نشر و ترویج آن می پردازند.
آنچه نسل امروز ما به آن نیاز شدید دارد ارائه بی پیرایه نظام سیاسی و حکومتی اسلام است که « جمهوری اسلامی » چهره بارز و مصداق عینی آن می باشد.
اگر می خواهیم این وظیفه و مسئولیت به درستی تحقق یابد باید از اندیشه های سیاسی حضرت امام خمینی فاصله نگیریم و از مطامع و منافع سیاسی و حزبی و جناحی اجتناب کنیم و به نشر جامعیت اسلام اهتمام ورزیم و حقایق و واقعیت ها را آنگونه که « هست » نمایان سازیم .