نقدی بر حضور فرانسه در خلیج‌فارس

بهروز بهزادی
در زمانی که ایران درگیر فعالیت های تبلیغاتی انتخابات ریاست جمهوری است، پایگاه نظامی فرانسه در ابوظبی آغاز به کار کرد و به سبب اهمیت این پایگاه نیکلاسارکوزی رئیس جمهور فرانسه خودش در مراسم گشایش حضور یافت. این برای نخستین بار است که کشور فرانسه پایگاهی نظامی در خلیج فارس دایر می کند و باید این کشور را به جمع امریکا و انگلیس که از گذشته های دور هر یک با اهداف خاصی به منطقه خلیج فارس آمده اند، افزود. گفتنی است در همان گذشته های دور برای جلوگیری از نفوذ فزاینده انگلیس در منطقه، ایران بارها از فرانسویان درخواست کرده بود به خلیج فارس بیایند، ولی این خواست هیچ گاه عملی نشد و بعدها نیز روشنفکران ایرانی از آن جهت با دیدی احترام آمیز به فرانسه می نگریستند که برای آن کشور مطامع نظامی در منطقه متصور نبودند. اینک فرانسه با ورود خود به خلیج فارس وارد یک تعامل جدید با مقتدرترین کشور این منطقه یعنی ایران شده است. گرچه از دیدگاه ایران حضور هیچ یک از قدرت های غربی در خلیج فارس قابل پذیرش نیست، ولی حضور فرانسه می تواند به بخشی از نزدیکی های جامعه روشنفکری ایران با آن کشور آسیب جدی وارد آورد، چرا که بر اساس برداشت ایرانیان از تاریخ تنها کشور غربی که هیچ گاه به طور جدی در اندیشه استیلابر جزایر و سواحل خلیج فارس نبوده، فرانسویان بوده اند.
تاریخ ایران از ورود کشتی های جنگی پرتغال، اسپانیا، انگلیس و امریکا در طول تاریخ از قرون وسطی گرفته تا به امروز، صفحه های زیادی دارد، ولی وقتی به فرانسه می رسیم با نوعی تعامل مثبت این کشور با ایران روبه رو می شویم. گفته می شود نخستین هیات سیاسی فرانسه در شکل و شمایل رسمی در پانزدهم ماه مه سال 1665 میلادی وارد اصفهان پایتخت وقت ایران شد، این هیات مرکب از پنج نفر بود که از سوی لویی چهاردهم پادشاه مقتدر فرانسه به ایران فرستاده شده بودند که شاه عباس دوم آنان را به حضور پذیرفت. مذاکراتی برای امضای یک قرارداد مودت صورت گرفت که با درگذشت شاه عباس دوم بیش از یک سال بعد آن را شاه سلطان حسین صفوی امضا کرد. متن این قرارداد بسیار جالب بود. براساس آن دولت فرانسه متعهد شده بود در کشورهای دیگر از اتباع ایران حمایت کند و کشتی های فرانسوی محموله تجار و مسافران ایرانی را در رسیدن به مقصد بر اتباع سایر کشورها مقدم بدارند. این قرارداد در زمانی که ایران با ناوگان جهان گشایان وقت اروپایی در خلیج فارس ستیز داشت برای سالیان طولانی عامل مودت بین دو کشور بود.در قرن نوزدهم و بیستم نیز بین ایران و فرانسه نزدیکی های زیادی وجود داشت و حتی شهر پاریس محل امضای قراردادهای زیادی بین ایران و سایر کشورها بوده که از دوستی دو کشور حکایت می کرده است. حتی در این دوران تحصیلکرده های ایران به زبان فرانسه علاقه نشان می دادند تا جایی که خانواده ها فرزندان خود را برای تحصیل به فرانسه می فرستادند و زبان خارجی ایرانیان فرانسه بود که بعدها در زمان پهلوی دوم با ارتباط وسیعی که با امریکا داشت به تدریج تبدیل به انگلیسی شد.
با این حال بیشترین دانشمندان و روشنفکران ایرانی از مفهوم غربی بیشتر به فرانسه توجه می کردند و پایه های علم غربی با ادبیات فرانسوی وارد ایران شد و همین طور شعر و داستان و....
در همین سال ها فرانسه مامن بیشترین ناراضیان ایرانی نیز بود و کسانی که در داخل کشور احساس خطر می کردند، به فرانسه رفته و در آنجا زندگی می کردند. بیشترین شمار افراد اپوزیسیون ایرانی را در طول قرن بیستم فرانسه در خود جای داده است که البته سفر امام خمینی در زمستان سال 57 می تواند نقطه عطف چنین روابطی باشد. به همین سبب می توان گفت دولت های فرانسه هیچ گاه نخواسته اند به برداشت ایرانیان از سیاست های فرانسویان آسیب وارد آید و این همیشه از برنامه های اکثر دولت های پاریس بوده است. گرچه حضور فرانسه در یک پایگاه کوچک از نظر نظامی نمی تواند بسیار جدی تلقی شود و بیشتر این نظر را تایید می کند که پاریس در پی فروش هواپیماهای نظامی خود به امارات است که سابقه خرید آنها را دارد و همچنین قرارداد ساخت دو نیروگاه اتمی را پیش رو دارد که ممکن است ارزش آنها حتی به 50 میلیارد یورو برسد ولی اشاره سارکوزی در مراسم گشایش پایگاه به تنگه هرمز و 40 درصد نفت خامی که از این تنگه می گذرد، باید بااحتیاط تلقی شود، چرا که ایران ماموریتی خودخوانده برای امنیت این تنگه دارد و طی سال های گذشته و حتی در جریان جنگ هشت ساله با عراق این ایران بوده که امنیت این تنگه را برای صادرات نفت حفظ کرده و در بحبوحه جنگ نفتکش ها نیز یکی از اهداف ایران باز نگه داشتن این تنگه بوده است. سارکوزی در سفر خود به ابوظبی که حدود 24 ساعت طول کشید همچنین درباره قیمت عادلانه نفت به گونه یی که کشورهای صنعتی غرب آسیب نبینند سخن گفت و این امر نشان می دهد جریان نفت کشورهای خلیج فارس و قیمت آن به چه اندازه برای اروپا مهم است. هر نوع تعاملی در این زمینه نیازمند توجه به مقتدرترین کشور منطقه خلیج فارس یعنی ایران است. گفتنی است تصمیمات ایران چه در اوپک در بحث قیمت ها و چه در خلیج فارس در بحث امنیت کشتیرانی موثرترین بخش از این روند است و برای آن باید بیش از سایر کشورها به تعامل با ایران روی آورد تا دو سوی ماجرا یعنی غرب که فرانسه بخشی از آن و خاورمیانه که ایران از اصلی ترین بازیگران آن است، در این معادله به تعامل برسند.
نگارنده که فروردین ماه امسال سفری به فرانسه کردم و در این سفر با وزیر امور خارجه این کشور مصاحبه کردم، بیش از هر کس متوجه دقایق سیاست فرانسه در منطقه هستم و تاکیدی که برنار کوشنر بر دوستی و نزدیکی فرانسه با ایران با تاریخی کهن و مذهب شیعه داشت، نشان می داد کارشناسان فرانسوی تا چه اندازه در اندیشه حفظ و گسترش ارتباط با ایران هستند. گفت وگوهای من با مقامات دولتی و حتی بخش خصوصی این کشور نیز نشان از همین ارتباط داشت. به ویژه که شماری از روزنامه نگاران فرانسوی اطلاعات بسیار وسیعی از اوضاع ایران داشتند و تحلیل هایشان نیز نشان می داد ایران برای فرانسویان بسیار مهم است.
به همین جهت من نیز به عنوان یک روزنامه نگار تحلیل خود را متوجه این امر می کنم که پیشینه روابط دو کشور اگر با استقلال نظر فرانسوی گره بخورد می تواند از آسیب های جدی بر آن جلوگیری کند، چرا که در یک کلام کشور ایران مقتدرترین کشور منطقه است و برداشت ایرانیان از اقدام های کشورهای دیگر باید برای آن کشورها مهم باشد. به ویژه فرانسه که سابقه یی از درگیری نظامی و حتی اختلافات حاد سیاسی در طول تاریخ با ایران نداشته است.
به زبانی دیگر اگر سایر کشورهای غربی در اندیشه زدودن برداشت های منفی از اذهان ایرانیان باشند، فرانسه با حفظ برداشت موجود می تواند داوری ایرانیان را درباره خود را به صورتی که هست و خبر از تعامل مثبت می دهد،حفظ کند.