ایران، موهبتى براى شانگهاى

ایران و شانگهاى
سازمان همکارى هاى شانگهاى (SCO) سازمانى میان دولتى است که در تاریخ ۱۵ ژوئن ۲۰۰۱ توسط شش کشور جمهورى خلق چین، روسیه و جمهورى هاى ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان و بر پایه گروه پنج شانگهاى تاسیس شده است. جمهورى اسلامى ایران نیز در تاریخ ۱۴ تیر ،۱۳۸۴ در جریان نشست سران سازمان همکارى شانگهاى در شهر آستانه پایتخت قزاقستان، به عضویت ناظر در سازمان شانگهاى پذیرفته شد و از آن زمان تاکنون، در تمامى نشست هاى ساختارى سازمان در بالاترین سطح ممکن شرکت داشته است. شایان ذکر است که نشست سران، بالاترین ارگان سازمان همکارى شانگهاى محسوب مى شود و جمهورى اسلامى ایران نیز از زمان کسب عضویت ناظر تاکنون، سه بار در نشست یاد شده حضور داشته و نشست دوشنبه، چهارمین حضور ایران محسوب مى شود.
نخستین حضور ایران در نشست سازمان همکارى شانگهاى به ۱۴ تیر ۱۳۸۴ باز مى گردد که طى آن محمدرضا عارف معاون اول رئیس جمهور وقت، در پنجمین نشست سران سازمان همکارى شانگهاى در شهر آستانه پایتخت قزاقستان شرکت داشت. در جریان این نشست، جمهورى اسلامى ایران به عنوان عضو ناظر شناخته شد. پس از آن ششمین نشست سران سازمان همکارى شانگهاى در شهر شانگهاى چین برگزار شد و محمود احمدى نژاد، رئیس جمهور ایران در تاریخ ۲۵ خرداد ۸۵ در آن حضور یافت. هفتمین نشست سران سازمان همکارى شانگهاى نیز در بیشکک قرقیزستان برگزار شد که بار دیگر محمود احمدى نژاد به عنوان رئیس جمهور ایران در ۲۵ مرداد ۱۳۸۶ در آن حاضر شد.
در این بین، نشست هفتم سازمان همکارى هاى شانگهاى به نزدیکى سازمان با ایران انجامید؛ زیرا براى سازمان ، وجود ایران با منابع و موقعیت ژئوپولیتیک موهبتى عظیم به شمار مى آید که به احتمال زیاد ایران را در آینده اى نزدیک وارد باشگاه انرژى سازمان خواهد کرد. اگر چه نو پا بودن سازمان شانگهاى و ضرورت تحکیم روابط داخلى، مساله گسترش این سازمان را به حالت تعلیق در آورده است، با این حال اعضاى شانگهاى بدون توجه به عکس العمل هاى غرب، روابط نزدیک و همکارى هاى متقابل مهمى را با ایران در پیش گرفته اند؛ به نحوى که در بیانیه پایانى نشست سران ، رهبران شانگهاى بر این نکته تاکید کردند که ثبات و امنیت در آسیاى مرکزى تنها توسط نیروهاى کشورهاى منطقه و بر اساس توافقات صورت گرفته در چارچوب اتحاد منطقه اى میسر خواهد شد و این امر از طریق تقویت سیستم بین المللى چند قطبى که تامین کننده امنیت متساوى و امکان توسعه برابر کشورهاى جهان باشد ، امکان پذیر خواهد بود. در این راستا امضاى سند تاریخى «پیمان دوستى، حسن همجوارى و همکارى کشورهاى عضو شانگهاى»، مهم ترین سند امضا شده توسط رهبران کشورها در نشست هفتم بود.
هشتمین نشست سران سازمان همکارى شانگهاى نیز در تاریخ ۷ شهریورماه ۱۳۸۷ در شهر «دوشنبه» پایتخت تاجیکستان و به منظور تعمیق همکارى هاى امنیتى، اقتصادى و سیاسى در چارچوب این سازمان برگزار شد. در این نشست علاوه بر مسائلى نظیر مبارزه علیه تروریسم، قاچاق مواد مخدر، قاچاق سلاح و انسان، پذیرش اعضاى جدید در این سازمان، اعطاى عضویت ناظر به کشورهاى علاقه مند، بررسى بحران افغانستان، بحران انرژى و مسائل اقتصادى و تجارى و... اوضاع پیچیده قفقاز به خصوص جنگ روسیه و گرجستان در اوستیاى جنوبى و به رسمیت شناختن استقلال آبخازیا و اوستیاى جنوبى از سوى مسکو نیز در صدر گفت وگوها و مذاکرات سران جاى گرفت.
عضویت ایران؛ چالش‌ها و مزیت‌ها
به رغم حضور مستمر ایران در عالى ترین سطوح نشست هاى سازمان شانگهاى و همچنین با توجه به موقعیت و شرایط منحصر به فرد ایران براى عضویت در سازمان، با این حال تا کنون در خواست ایران براى عضویت دائمى مورد بررسى قرار نگرفته است. از این رو در آستانه نشست نهم سران سازمان شانگهاى، همچنان مساله عضویت ایران در این سازمان، در هاله اى از ابهام قرار دارد.
این در شرایطى است که سازمان همکارى هاى شانگهاى با اقدامات و تصمیمات مهم سیاسى، اقتصادى و امنیتى درصدد است جایگاه بین المللى برجسته ترى پیدا کند. به خصوص که از یک سو قرار گرفتن کشورهاى عضو شانگهاى در منطقه موسوم به «هارتلند» (قلب زمین) بر اهمیت این سازمان افزوده است و از سوى دیگر حضور روسیه و چین به عنوان دو عضو دائم شوراى امنیت ، توان سیاسى این سازمان را نیز دو چندان کرده است. از این رو با توجه به نقش سازمان شانگهاى در همگرایى منطقه اى و جهانى کشورهاى عضو، عضویت ایران نیز مى تواند گام مهمى براى توسعه روابط خارجى محسوب شود.
با این حال در خصوص عضویت جمهورى اسلامى ایران از عضو ناظر به عضو دائم، مشکل هاى مختلفى وجود دارد. در این بین مهم ترین مشکل به آیین نامه سازمان همکارى شانگهاى باز مى گردد که شیوه پذیرش اعضاى دائم جدید را مشخص نکرده است. از این رو اقدام براى افزایش شمار اعضاى دائم، نیازمند تصویب مقررات جدید و اصلاح بندهاى این آیین نامه است. به همین سبب به رغم آنکه در این اجلاس نمى توان از عضویت دائم ایران سخن گفت، اما به نظر مى رسد بتوان تدابیرى براى ایجاد ساز و کارى براى پذیرفتن اعضاى جدید مطرح کرد. به خصوص با توجه به روابط سردى که روسیه با غرب دارد، عضویت ایران مى تواند براى این کشور نیز پرمنفعت باشد و وزنه ضد هژمونیک و ضد آمریکاگرایى را در این سازمان تقویت نماید. در واقع عضویت دائم ایران در سازمان شانگهاى، شکستى است که هم از سوى ایران و هم از سوى روسیه به ایالات متحده آمریکا تحمیل مى شود؛ زیرا از یک سو ناکارآمدى تحریم ها و تلاش هاى آمریکا براى انزواى ایران نمایان مى گردد و از سوى دیگر روسیه در مواجهه خود با غرب به یک پیروزى مهم دست مى یابد.
به طور کلى سازمان همکارى شانگهاى، یک سازمان همکارى چندجانبه محسوب مى شود که از جهات امنیتى، اقتصادى و همکارى هاى منطقه اى حائز اهمیت است. به خصوص که در آن دو قدرت چین و روسیه حضور دارند. علاوه بر این در شرایطى که سازمان همکارى شانگهاى نشان داده است که مخالف ایجاد جهان تک قطبى به رهبرى ایالات متحده است، تغییر عضویت ایران از عضو ناظر به عضو دائم، تا حد زیادى وزنه ضدهژمونیک آن را افزایش مى دهد.
از این منظر هم سازمان شانگهاى در راستاى سیاست خارجى دراز مدت ایران گام برمى دارد و هم ایران به عنوان کشورى مستقل در نظام بین الملل در جهت سیاست هاى کلى سازمان حرکت مى کند. بر این اساس پیوستن کشورى مثل ایران به سازمان شانگهاى که داراى توان اقتصادى بالا و منابع غنى انرژى است، به نفع این سازمان خواهد بود. ایران در منطقه و جهان از جایگاه شایسته و مهمى برخوردار است و بدون شک عضویت دائم آن در سازمان شانگهاى باعث تقویت اعتبار ، توان و نفوذ این سازمان خواهد شد.
در واقع وضعیت جغرافیایى منحصر به فرد جمهورى اسلامى ایران در سازمان شانگهاى که این کشور را به پل ارتباطى بین دریاى خزر و خلیج فارس و همچنین محل تلاقى خطوط ترانزیتى بین آسیاى مرکزى به ترکیه و سپس به اروپا مبدل کرده، موقعیت ممتازى براى ایران رقم زده است. به عبارت دیگر، ایران کشورى است که مى تواند اکثر اعضاى شانگهاى را به مناطق دوردست وصل نماید و این مساله نقش ژئواستراتژیک ایران در مسائل امنیتى و اقتصادى را افزایش خواهد داد. همچنین با توجه به افزایش مصرف انرژى در جهان و حضور کشورهاى تولید کننده انرژى در سازمان همکارى هاى شانگهاى ، زمینه مناسبى براى همکارى در موضوع انرژى وجود دارد که جایگاه و نقش ممتاز ایران را تقویت خواهد کرد؛ زیرا ایران علاوه بر آنکه کشورى خاورمیانه اى و تولیدکننده نفت در خلیج فارس محسوب مى گردد ، به حوزه انرژى منطقه اوراسیا نیز تعلق دارد و گروه شانگهاى به ویژه هند و چین به میزان زیادى به منابع انرژى ایران اتکا خواهند داشت.
از این رو، عضویت ایران در سازمان همکارى شانگهاى از یک سو مى تواند بر توان تاثیرگذارى ایران در معادلات منطقه اى و جهانى بیفزاید و از سوى دیگر مى تواند اقدامى مؤثر در جهت کاهش نگرانى روسیه و چین از افراط گرایى اسلامى باشد. این امر علاوه بر آنکه به عنوان بسترى براى افزایش همکارى هاى اقتصادى و تعمیم آن به همکارى هاى سیاسى و امنیتى محسوب مى شود، مى تواند نوید بخش جبهه اى مخالف در مقابل یکجانبه گرایى هاى ایالات متحده نیز به شمار آید. در واقع حضور ایران در کنار روسیه و چین که هر سه به عنوان قدرت هاى منطقه اى، خواهان مقابله با یکجانبه گرایى هاى ایالات متحده آمریکا هستند، وزنه ضد هژمونیک سازمان شانگهاى را بیش از پیش تقویت مى کند.