طى ماه هاى اخیر سازمان پیمان امنیت جمعى به رهبرى روسیه تلاش هاى خود براى به عهده گرفتن نقشى فعال تر در ترتیبات امنیتى آسیاى مرکزى را افزون کرده که از این جمله مى توان به نهایى شدن سند ایجاد نیروهاى واکنش سریع در شاکله این سازمان اشاره کرد. در همین راستا نیز بر اساس برنامه ریزى هاى انجام شده مانورى از سوى این پیمان در اواخر تابستان برگزار خواهد شد. با این وجود، عدم حضور لوکاشنکو در نشست اخیر سران سازمان پیمان امنیت جمعى و ناسازگارى هاى تاشکند با این پیمان از جمله چالش هایى است که تحقق این برنامه ها را در هاله اى از ابهام فرو برده است. به تأکید تحلیلگران هرچند بلاروس دیر یا زود به مدار روسیه باز خواهد گشت، اما امکان همگرایى همه جانبه ازبکستان با برنامه هاى آتى پیمان امنیت جمعى محل تردید است و احتمالاً این سازمان در آینده به همین دلیل براى تحقق برنامه هاى خود با مشکلات زیادى مواجه خواهد بود. به گزارش ایراس با عنایت به ابهام در آینده پایگاه هوایى ماناس و تصمیم بیشکک به مسدود کردن این پایگاه، مقامات پنتاگون به رغم اینکه همچنان امیدهایى براى تجدیدنظر در این تصمیم وجود دارد، تلاش براى یافتن جایگزین هایى به جاى این پایگاه از جمله در تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان در دستور قرار داده و با مقامات این کشورهاى به توافقات اولیه نیز دست یافتند. آنچه در این تحولات پرواضح بود است این است که تصمیم قرقیزستان به تعطیلى پایگاه هوایى ماناس با دخالت هاى مستقیم و غیرمستقیم روسیه انجام شده و لذا تصمیم به تجدیدنظر آن نیز باید با رضایت ضمنى مسکو انجام شود که در شرایط حاضر ظاهراً مسکو تمایلى به تحقق چنین امرى ندارد. به نظر مى رسد روس ها مایل به آنند تا به اعمال فشار به آمریکا در افغانستان از طریق این گونه اقدامات، از واشنگتن در سایر حوزه ها و زمینه ها به ویژه در موضوع سپر موشکى مبادرت به امتیازگیرى نمایند.
از سوى دیگر، روسیه طى ماه هاى تلاش خود براى ایجاد پویایى در فعالیت سازمان پیمان امنیت جمعى را مضاعف کرده و در همین راستا، وزارت خارجه روسیه اخیراً با انتشار بیانیه اى تأکید کرده که تصمیم سازمان پیمان امنیت جمعى مبنى بر ایجاد نیروهاى واکنش سریع که در نشست اخیر سران این سازمان در روسیه در ۱۴ ژوئن اتخاذ شد را تا پایان تابستان عملیاتى خواهد کرد. با این وجود، بروز برخى تحولات از جمله عدم حضور الکساندر لوکاشنکو و رفتارهاى واگرایانه ازبکستان و ایراد برخى شروط از سوى این کشور براى ایجاد این نیروها دو مانع در اجراى این تصمیم محسوب مى شود. در همین رابطه، آندره نسترن کو، سخنگوى وزارت خارجه روسیه با انتقاد ضمنى از چالش هاى وارده از سوى مینسک و تاشکند بر سر اجرایى شدن تصمیمات سازمان پیمان امنیت جمعى، تأکید کرد که این سازمان محلى براى اقدامات و تصمیمات جمعى است و نباید کشورها در پى حل مشکلات دوجانبه اقتصادى خود در این نهاد باشند. این اظهارنظر واکنشى است به ابراز ناراحتى هاى اخیر منیسک از مسکو به خاطر ممنوعیت صدور برخى کالاهاى لبنى از سوى بلاروس به روسیه که در نتیجه همین تنش، لوکاشنکو از حضور در نشست اخیر سران سازمان پیمان امنیت جمعى امتناع کرد. با این وجود، منابع خبرى و تحلیلى تأکید دارند که مقامات مینسک به واسطه وابستگى ها ساختارى به روسیه دیر یا زود موافقت خود را با این تصمیم سازمان پیمان امنیت جمعى مبنى بر تشکیل نیروهاى واکنش سریع اعلام کرده، در آینده نزدیک موافقتنامه مربوط به آن را نیز امضاء خواهند کرد و ریاست دوره اى این سازمان را که هم اکنون در اختیار روسیه است را نیز به عهده خواهد گرفت. با این ملاحظه، کارشناسان تأکید مى کنند که این بیانیه وزارت امور خارجه روسیه تلاشى از سوى روسیه براى تحرک بخشیدن و مجاب کردن اعضاء آن براى متابعت به تصمیمات آن و عدم لحاظ روابط دوجانبه در اجرایى کردن تصمیمات آن است که در نهایت افزایش وزن روسیه در مهندسى ترتیبات امنیتى آسیاى مرکزى را در نظر دارد.
از سوى دیگر، این بیانیه تلاشى است براى تضمین انجام برنامه ریزى هاى انجام شده از جمله برگزارى مانورى از سوى نیروهاى واکنش سریع در اواخر تابستان مانور که به نظر مى رسد در صورت عدم ارتفاع مشکلات موجود تحقق این برنامه ریزى ها با مشکلات مواجه خواهد شد. با وجود این مشکلات، مقامات روسیه درخصوص این که تا پیش از برگزارى این مانور، بلاروس موافقتنامه تشکیل نیروهاى واکنش سریع را تأیید کرده و و نیروهاى نظامى خود را به مانور این نیروها گسیل خواهد داشت، تردیدى ندارند. اما در این میان آنچه اسباب نگرانى کرملین را فرآهم آورده، نا هم سازى هاى ازبکستان است که به ویژه طى ماه ها اخیر نمود بیشترى یافته و تأیید نهایى ایجاد نیروهاى واکنش سریع سازمان پیمان امنیت جمعى را نیز با چالش مواجه کرده است. این در حالى است که ازبکستان به واسطه مواجهه با مشکلات امنیتى و تهدیدهاى متصاعد از افغانستان و نگرانى از احتمال سرایت خطرات بیشتر از این ناحیه یکى از اعضاء فعال در تدوین موافقتنامه تشکیل نیروهاى واکنش سریع سازمان پیمان امنیت جمعى بوده و بر شکل گیرى هرچه سریع تر این نیروها تأکید دارد.
با این وجود، بیشکک شروطى را پیرامون تشکیل این نیروها وارد کرده که به اعتقاد مقامات روس۱۲۳۴ به مانع تراشى بیشتر شباهت دارد. از جمله مقامات ازبک تأکید دارند که تصمیم گیرى در خصوص تشکیل نیروهاى واکنش سریع باید اولاً بر اساس اجماع تمام اعضاء و نه تصمیم سازى بر اساس اکثریت صورت گیرد، دوم اینکه این نیروها نباید علیه هیچ دولت خارجى سمت گیرى داشته باشند، سوم اینکه نباید تشکیل این نیروها با قوانین داخلى این کشور مغایرت داشته باشد، چهارم اینکه باید در موافقتنامه تشکیل این نیروهاى تصریح شود که کشورهاى عضو آن هیچ گاه در تنش هاى احتمالى بین دولت هاى عضو مداخله نخواهند کرد و نهایتاً اینکه تشکیل عملى این نیروها بر خلاف آنچه مد نظر مسکو است (تا اواخر تابستان)، نباید پس از امضاء، بلکه پس از تأیید تمام کشورهاى عضو عملى شود. از منظر برخى کارشناسان، ایراد این پیشنهادات و تأکید بر ضرورت التفات به آنها نشانه اى از رویکرد واگرایانه و اشکال تراشانه تاشکند به روندهاى هم گرایانه در حوزه شوروى سابق است که نمودهاى آن پیش از این نیز از جمله در خصوص جامعه اقتصادى یورآسیا تجربه شده است. لذا، به اعتقاد آنها مقامات بیشکک در رویکرد منطقه اى خود اصلاً مایل به محدود کردن خود در قواعد و چارچوب هاى سازمان هاى منطقه اى نیستند و صورت عدم موافقت با برنامه هاى این سازمان ها تمایل به آزادى عمل دارند و ابراز این قیدهاى متعدد شرط بر سر تشکیل نیروهاى واکنش سریع سازمان پیمان امنیت جمعى نیز بخشى از این رویکرد است. از سوى دیگر، به تأکید تحلیلگران این رفتارهاى تاشکند گواه آن است که این کشور مشکلات آمریکا در افغانستان و مسدود شدن پایگاه آن در ماناس را فرصت مغتنمى براى احیاء همکارى با این کشور مى داند، اما با التفات به ضرورت حفظ بخشى از روابط با روسیه تلاش دارد تا با کاربست سیاست چندبردارى در حوزه خارجى خود رضایت و همکارى هر دو طرف روسیه و آمریکا را همزمان جلب کند. شایان ذکر است که در سال ۲۰۰۱ بر اساس تصمیم مقامات ازبکى آمریکا اجازه احداث پایگاه نظامى در خان آباد این کشور را دریافت کرد، اما در سال ۲۰۰۵ در پى تصمیم همین بیشکک مجبور به تعطیلى این پایگاه شد.
اما پس از گذشت بیش از سه سال رکود در روابط ازبکستان با غرب، این روابط در حال احیاء است و به نظر مى رسد تصمیمات اخیر تاشکند به تضعیف روابط خود با روسیه و نهادهاى منطقه اى «سى آى اس» معطوف به همین مسأله یعنى تلطیف روابط ازبکستان با غرب و تلاش آن براى توسعه این روابط است. جرقه گشایش مجدد روابط تاشکند- واشنگتن نیز در طى ماه هاى اخیر و با درخواست آمریکا از ازبکستان براى کمک به ترانزیت ملزومات ناتو از خاک این کشور به افغانستان زده شد. این مسأله که با توجه به تصمیم قرقیزستان به مسدود شدن پایگاه آمریکا در ماناس تشدید شده بود، با موافقت تاشکند براى در اختیار گذاشتن فرودگاه «نوایى» به نیروهاى آمریکایى همراه و آغازى براى گسترش همکارى ها شد. از منظر تحلیلگران، پیشنهاد اسلام کریم وف در نشست اخیر سران سازمان شانگهاى در اکاترین بورگ مبنى بر ضرورت ساختاربندى مجدد نیروهاى بین المللى در افغانستان، شکل گیرى سامان جدید نیروهاى بین المللى در این کشور در قالب «۳ + ۶» متشکل از شش کشور همسایه افغانستان، به علاوه روسیه، آمریکا و ناتو، نشان دهنده تمایل ازبکستان به بازى با همه جوانب و همه اطراف است.