افزایش تنشها
به قدرت رسیدن « میخاییل ساآکاشویلی » رئیس جمهور مورد حمایت غرب در گرجستان در آغاز سال 2004 میلادی (دیماه 1383 ) به منزله یک تهدید جدی برای روسیه بعنوان جایگزین شوروی سابق بود. اگرچه آنزمان مقامات روسیه با حساسیت بیشتری نسبت به دهه قبل از آن برنامه های غرب و آمریکا برای تحدید روسیه و نفوذ بیشتر در جمهوریهای منطقه قفقاز و آسیای میانه را دنبال می کرد اما ابتکار سیاسی متناسب با این تهدید از سوی مسکو به چشم نیامد.
ساآکاشویلی از زمان پیروزی انقلاب « گل سرخ » مصمم شد قرقیزستان این همسایه جنوبی و استراتژیک روسیه را از کنترل مسکو خارج کرده و با تحت اختیار گرفتن مناطق عمدتا روس نشین « آبخازیا » و « اوستیای جنوبی » و اخراج نیروهای نظامی روسیه از کشورش زمینه های پیوستن کشورش به ناتو را فراهم سازد. در این راستا رئیس جمهوری جوان گرجستان که جانشین « ادوارد شواردنادزه » کهنه کار شده بود از حمایت های سیاسی و مالی آمریکا و غرب بهرهمند شد.
برنامه های آمریکا برای نفوذ و کنترل گرجستان در سالهای واپسین حکومت شواردنادزه شدت گرفته بود در یک برهه نیز در سال 2002 میلادی بر سر استفاده جدایی طلبان چچنی از خاک گرجستان برای حمله به نیروهای روسی دو کشور تا آستانه درگیری نظامی نیز پیش رفتند.
کارشناسان سیاسی آنزمان هشدار دادند که بازیگران واقعی مناقشات قفقاز در واقع آمریکا و ترکیه بر اساس سناریوی تهیه شده در کاخ سفید برای بروز جنگ بخاطر کنترل نفت دریای خزر هستند.
در واقع اختلاف روسیه و آمریکا بر سر گرجستان از زمانی آغاز شد که مسکو و واشنگتن گرجستان را محدوده منافع نفتی خود دانستند. بر این اساس مسکو از ماه آوریل 2002 (فروردین 1381 ) و پس از پی بردن به مقاصد کنسرسیوم بین المللی به رهبری « بریتیش پترولیوم » در مورد احداث خط لوله باکو ـ تفلیس ـ جیحان تصمیم به پاکسازی گرجستان و برقراری نظم درمناطق مرزی آن کشور با روسیه گرفت . بخش اصلی خط لوله مذکور که ارزش کل ساخت آن سه میلیارد دلار برآورد شده است از خاک گرجستان عبور می کند. از سوی دیگر مساله ورود گرجستان به ناتو براساس برنامه های دراز مدت غرب برای گسترش تاتو به شرق دولت وقت گرجستان را با بی صبری درانتظار این اتفاق قرارداد اما یکی از موانع مهم موجود در این مسیر وجود پایگاههای نظامی روسیه در این کشور بود. روسیه از دوران شوروی سابق دارای چهار پایگاه نظامی در گرجستان بود که دو پایگاه آن را در سال 2001 (1380) وبراساس تصمیم اجلاس سران شورای همکاری و امنیت اروپا برچیده شد و دو پایگاه دیگر در مناطق « آخالکالاکی » و « سوخومی » با بیش از سه هزار نیروی روس در اختیار روسیه باقی ماند.
گرجستان خواستار برچیده شدن این دو پایگاه شد اما روسیه اعلام کرد تحقق این امر به سه سال زمان و 12 میلیارد روبل (حدود 500 میلیون دلار) پول نیاز دارد. مسکو اعتقاد داشت تعطیلی این پایگاهها کاهش نفوذ روسیه در منطقه راهبردی جنوب قفقاز را به همراه دارد.
امضای موافقتنامه ناگهانی همکاریهای دفاعی بین آمریکا وگرجستان در آوریل 2003 (فروردین 1383 ) حساسیت بیشتر مسکو دراین رابطه را برانگیخت و روسیه به شدت از این امر ابراز نگرانی کرد. این موافقتنامه امکان حضور نیروهای نظامی آمریکایی بدون داشتن روادید و همچنین استقرار امکانات و تجهیزات نظامی آمریکا در خاک گرجستان و جابجایی نامحدود آنها را میسر می کرد. همچنین نیروهای نظامی آمریکا از حقوق و قدرت ویژه وهمچنین مصونیت سیاسی در گرجستان برخوردار میشدند.
با روی کار آمدن « میخاییل ساآکاشویلی » رئیس جمهوری غربگرا و مورد حمایت غرب پس از « انقلاب مخملین » در گرجستان و در نخستین سفر رئیس جمهوری جدید گرجستان به روسیه در سال 2004 (1383 ) دو طرف خواستار حل اختلافات دو کشور شدند. یکی از اختلافات عمده دوکشور وضعیت دره « پانکیسی » گرجستان بود که به عقیده مقامهای روس به پایگاه جنگجویان فراری چچنی تبدیل شده بود. این منطقه از دیرباز چچن نشین بوده و بیش از سه هزار پناهنده و جنگجوی چچنی پس از جنگهای این جمهوری دراین منطقه مستقر شدند.
وضعیت بحرانی و گرایشهای جدایی طلبانه جمهوریهای خودخوانده « آبخازی » و « اوستیای جنوبی » گرجستان که بیشتر ساکنان آنها روس هستند نیز از مهمترین عوامل اختلاف روسیه و گرجستان بود. جمهوریهای اوستیای جنوبی و آبخازی از سال 1991 (1370 ) طی جنگهای خونینی از گرجستان جدا شده و اعلام خودمختاری کردند. ساآکاشویلی تلاشهای گسترده ای برای پیوستن مجدد این دو منطقه به کشورش بعمل آورد و روسیه را به حمایت از جدایی طلبان متهم کرد. اعطای تابعیت روسیه به برخی از شهروندان این دوجمهوری در سالهای اخیر خشم گرجستان را برانگیخته است . رهبران گرجستان تلاش می کنند تا حد امکان از نفوذ روسیه دراین دو منطقه بکاهند و تعطیلی دوپایگاه نظامی روس در « سوخومی » و « آخالکالاکی » را در این راستا میدانند.
نگرانی روسیه از خط لوله باکو ـ تفلیس ـ جیحان برای انتقال نفت دریای خزر از طریق گرجستان به دریای مدیترانه نیز یکی دیگر از موارد اختلاف مسکو با تفلیس بشمار می رود. روسیه هنگام توافق سه کشور گرجستان آذربایجان و ترکیه و حمایت آمریکا از این خط لوله نشان داد به هیچ عنوان مایل نیست که با اجرای این طرح کنترل خویش برنفت دریای خزر را از دست بدهد اما در عمل و نهایتا این اتفاق به ضرر روسیه وبرخی کشورهای دیگر منطقه رخ داد . وعده کمک 160 میلیون دلاری آمریکا به تفلیس حضور نیروهای نظامی آمریکا در خاک گرجستان و احتمال پیوستن این همسایه جنوبی روسیه به ناتو نگرانی روسیه و اختلافات دو کشور را دامن زد.
فشار بر روسیه
با روی کار آمدن رئیس جمهوری گرجستان فشار این کشور و غرب برای خروج نظامیان و پایگاههای نظامی روسیه از قلمرو گرجستان شدت گرفت . خروج نظامیان روس مهمترین شرط برای مذاکرات همه جانبه بین دو کشور و حل سایر اختلافات موجود اعلام گردید. ماهها پس از مجادلات دو کشور بر سر این پایگاهها رئیس ستاد مشترک نیروهای مسلح روسیه اواسط سال 2004 (1383 ) اعلام کرد کشورش آماده است پایگاههای نظامی در گرجستان را در طول چهار سال آنهم پس از امضای موافقت نامه با این کشور تعطیل کند. همزمان با این موضعگیری رئیس جمهوری روسیه استقرار نیروهای نظامی خارجی (نیروهای ناتو و آمریکا) در گرجستان پس از خروج پایگاههای نظامی روسیه از این کشور را یک تهدید جدی برای امنیت روسیه خواند. وی ابراز امیدواری کرد که پس از برچیدن پایگاههای روسی در گرجستان نیروی نظامی هیچ کشوری در این منطقه مستقر نشود.
پس از مذاکرات مستمر و وساطت کشورهای غربی در خرداد ماه سال گذشته بالاخره مسکو و تفلیس در مورد خروج پایگاههای نظامی روسیه از خاک گرجستان تا سال 2008 میلادی (1387 ) به توافق دست یافتند . این توافق در دیدار « سرگئی لاوروف » و « سالومه زورابیشویلی » وزیران امور خارجه روسیه و گرجستان در مسکو حاصل شد. در مرحله نخست جنگ افزارها و سلاحهای سنگین و سپس پرسنل نظامی مستقر در پایگاهها از گرجستان خارج خواهند شد و در مرحله آخر ساختمان این پایگاهها به گرجستان تحویل داده میشود.
اگرچه روسیه با خروج تدریجی پایگاههایش از گرجستان موافقت کرد اما موقعیت استراتژیکی گرجستان با 70 هزار کیلومتر مربع وسعت در ساحل دریای سیاه و همسایگی با روسیه آذربایجان ارمنستان و ترکیه نگرانی شدید روسیه بخاطر احتمال تسلط ناتو و غرب از نظر ژئوپولیتیکی بر این کشور را کاملا منطقی می نمود. سراسر خطوط مرزی گرجستان با روسیه به طول 800 کیلومتر شامل ارتفاعات « قفقاز بزرگ » دشتهای بی دفاع جنوب روسیه را حفاظت می کند استقرار نیرو در این مرز ناهموار و خشن هزینه های هنگفتی را طلب می کند. جمهوریهای « چچن » « اینگوش » « اوستیای شمالی » « قره چای » « چرکس » « کاباردا » « بالکار » و « آدیگه » روسیه با گرجستان هم مرز هستند اما در میان این خط مرزی طویل تنها یک جاده مهم وجود دارد که « گذرگاه نظامی گرجستان » خوانده می شود و از تفلیس تا شهر « ولادی قفقاز » مرکز جمهوری اوستیای شمالی امتداد دارد.
بدیهی است آمریکا ناتو و اروپا برای تامین منافع خود در کنار روسیه پهناور و محدود ساختن این کشور در پی تقویت حضور در گرجستان هستند و اینجاست که این منطقه به صحنه زورآزمایی و رقابت قدرتهای بزرگ تبدیل می شود. در مقابل روسیه هم با هواداری از جنبش جدایی طلبی در « آبخازیا » « اوستیای جنوبی » و در گذشته در « آجاریا » به نوعی درصدد تامین منافع و رفع دغدغههای خود بود.
آمریکا از حضور در گرجستان نه تنها نفت و احداث خط لوله باکو ـ جیحان بلکه به بهانه مبارزه با تروریسم بدنبال جای پا در حیاط خلوت روسیه است . حضور گسترده آمریکا و نیز گسترش ناتو نه تنها در گرجستان بلکه در سراسر قفقاز و آسیای میانه سبب می شود روسیه از ناحیه مرزهای جنوبی خود به شدت احساس خطر کند. حضور نظامی روسها در گرجستان که به اواسط قرن 18 برمی گردد همواره از اهمیت راهبردی برخوردار بود و مقامهای روسیه تزاری و شوروی در محاسبات خود در قفقاز اهمیت خاصی برای این منطقه قائل بودند. تفلیس نیز با درک موقعیت و اهمیت این کشور برای روسیه حداکثر تلاش را برای گرفتن امتیاز از مسکو و نیز جلب کمکهای آمریکا بعمل می آورد. این کشور که از نظر طبیعی و معادن غنی نیست به این وسیله تلاش می کند توجه بیشتر جامعه بین المللی را به خود جلب کرده و کمکهای اقتصادی دریافت کند.
پس از موافقت روسیه با خروج نیروهایش از گرجستان افقهای جدیدی در روابط گرجستان با روسیه در حال پدیدار شدن بود اما وقایع در ماههای بعد نشانگر تیرگی روز افزون روابط دو کشور شد. در طلیعه اختلافات جدید تصمیم برخی کشورهای عضو ناتو برای تحویل سلاح و مهمات به گرجستان نگرانی شدید مسکو را بدنبال داشت به نحوی که وزارت امور خارجه روسیه را به واکنش واداشت.بعقیده مسکو این موضوع سبب بی ثباتی اوضاع در کل منطقه قفقاز میشود.
روسیه تحویل سلاح به گرجستان همزمان با افزایش هزینه های دفاعی و بحران اجتماعی و اقتصادی این کشور را وسوسه کردن « تفلیس » به استفاده از زور علیه « آبخازی » و « اوستیای جنوبی » نامید و از احتمال دستیابی تروریستهای بین المللی به این سلاحها نیز ابراز نگرانی کرد.
گرجستان و کشورهای همسود
تصمیم چندی بعد پارلمان گرجستان برای خروج این کشور از جمع کشورهای همسود نیز باعث واکنش شدید روسیه شد. رئیس کمیسیون امور کشورهای همسود دومای روسیه هشدار داد در صورت خروج گرجستان از کشورهای همسود تدابیر جدی علیه این کشور اتخاذ خواهد شد.
در اجرای یکی از سیاستهای بازدارنده مسکو در مورد گرجستان شرکت گازپروم روسیه اوایل سالجاری میلادی قیمت گاز صادراتی خود به گرجستان را به 110 دلار برای هر هزار مترمکعب افزایش داد که این مساله گرجستان را به فکر جایگزینی برای تامین گاز مصرفی خود نمود. اما سخنان رئیس جمهور گرجستان مبنی بر اینکه گرجستان اوکراین و کل اروپا همواره از سوی روسیه بخاطر ممانعت از تحقق دمکراسی تهدید می شوند اختلافات دو کشور را بیشتر دامن زد. « ساآکاشویلی » که در کنفرانسی بین المللی اما با ماهیت ضد روسی در « ویلنیوس » مرکز لیتوانی سخن می گفت ضمن انتقاد از سیاستهای مسکو در واقع از آمریکا کمک خواست.
اختلافات روسیه و گرجستان در اوایل مهرماه بادستگیری شش تن از افسران روس در گرجستان که به چهار تن آنها اتهام جاسوسی زده شد به اوج خود رسید. این اتفاق بلافاصله پس از سفر ساآکاشویلی به واشنگتن و موافقت ناتو با بررسی عضویت گرجستان در ناتو صورت گرفت و بگفته آگاهان سیاسی کاملا آشکار بود که چراغ سبز غرب را همراه داشته است.
موضع گیری صریح رئیس جمهوری روسیه علیه اقدام مقامات گرجستان که آنرا « تروریسم و گروگانگیری دولتی » نامید مقدمه ای برای اعمال تحریمهای مختلف از سوی دولت روسیه علیه دولت و مردم گرجستان و اتباع گرجی در مسکو شد.
« ولادیمیر پوتین » تاکید کرد کسانی که نظامیان روس را دستگیر کردند به علط تصور می کنند سیاست خارجی ضد روسی به سود منافع ملی گرجستان است اما در اشتباه هستند. رئیس جمهوری روسیه برخی قدرتها که به گفته وی با هدف ایجاد بحران و منحرف کردن اذهان از مسایل مهم جهانی چنین برنامه ای طراحی کردند را مسئول بحران اخیر دانست و افزود : اطمینان دارم این مساله به حل مسایل مهم جهان کمک نخواهد کرد. پوتین در عین حال به وزیر دفاع روسیه دستور داد بدون توجه به اوضاع بوجود آمده و طبق برنامه از پیش تعیین شده خروج نیروهای نظامی روسیه از گرجستان ادامه داده شود.
رئیس جمهور روسیه همچنین در مکالمه تلفنی با همتای آمریکایی خود با اشاره ای مستقیم به سیاست تشویقی واشنگتن در مورد گرجستان اقدام هر کشور ثالث که گرجستان آن را تحسین سیاست مخرب خود تعبیر کند غیر منطقی خواند.
تحریم گرجستان
تحریم و انسداد ارتباط هوایی زمینی ریلی و دریایی ممانعت از انتقال پول از روسیه به گرجستان و دستگیری و بازگرداندن آندسته از اتباع گرجی در خاک روسیه که مدارک لازم را نداشتند اقداماتی بود که مسکو بلافاصله در مورد گرجستان عملی ساخت.
دهها هزار تن از اتباع گرجستان بدلیل اوضاع بد اقتصادی کشور خود در روسیه اشتغال به کار دارند و سالانه از این محل بیش از یک میلیارد دلار پول به کشور خود منتقل می کنند. بسیاری از کارشناسان روس بر این عقیده اند که منع انتقال این پول به گرجستان که 20 درصد تولید ناخالص ملی این کشور را تشکیل می دهد ضربه شدیدی بر اقتصاد دولت « میخاییل ساآکاشویلی » وارد خواهد کرد.
بدنبال فشارهای مسکو چهار افسر دستگیر شده روس پس از شش روز بازداشت با وساطت سازمان امنیت و همکاری اروپا تحویل مقامات روسیه شدند. با این حال وزیر امور خارجه روسیه گفت مقامات روسیه مایل نیستند روابط با گرجستان به حالت عادی و اولیه بازگردد. وی افزود : تدارک نظامی و آماده شدن گرجستان برای تصرف اوستیای جنوبی و آبخازی و اتهامات لفظی و توهین به روسیه در سطح مقامات عالی گرجستان مسایلی است که نمی تواند از توجه روسیه دور مانده باشد.
لاوروف در انتقادی صریح از آمریکا سیاستهای واشنگتن و پیمان ناتو را در تشویق دولت گرجستان برای انجام اقدامات ضد روسی موثر دانست.
وی گفت : حادثه دستگیری افسران روس در گرجستان پس از سفر « آلکساندر ساآکاشویلی » رئیس جمهوری گرجستان به واشنگتن و تصمیم ناتو برای ورود گرجستان به این پیمان نظامی اتفاق افتاد. وی اضافه کرد: اگرچه ما این اطمینان مقامهای آمریکایی مبنی براینکه آنها رهبری گرجستان را از اقدامات شدید بازمی دارند می پذیریم ولی سیر حوادث از سفر ساآکاشویلی به آمریکا آغاز شد لاوروف سفر مذکور موافقت با عضویت گرجستان در ناتو و آنچه را که وی « گروگانگیری نظامیان روسی توسط تفلیس » خواند را از نظر زمانی به یکدیگر مرتبط دانست. نمایندگان دومای روسیه نیز با انتشار بیانیه ای مقامات گرجستان را به اتخاذ سیاستهای ضد روسی متهم کرده و اقدامات اخیر حکومت این کشور را محکوم کردند. دوما همچنین از اقدامات تنبیهی دولت روسیه علیه گرجستان بویژه محرومیت های مالی و اقتصادی اخیر آن کشور حمایت کرد.
علاوه برآن دومای روسیه توافقنامه دولت این کشور باتفلیس درمورد خروج نیروهای نظامی روس از خاک گرجستان تا آخر سال 2008 میلادی را تایید کرد و هدف از این مصوبه را بهبود وضع پرسنل نظامی روسیه و جلوگیری از اقدامات تحریک آمیز جدید مقامات گرجستانی اعلام کرد.
با وجود آنکه اکثریت نمایندگان دوما به این مصوبه رای موافق دادند اما حزب لیبرال دمکرات روسیه و کمونیست ها با آن مخالفت کردند. آنها می گویند در موقعیتی که تفلیس سیاستهای ضد روسی را با حمایت آمریکا و غرب اجرا می کند باید از منافع روسیه دفاع کرد چرا که پس از خروج روس ها و ورود گرجستان به ناتو آمریکا جای روسیه را در گرجستان خواهد گرفت . « نیکلای کندراتینکو » نماینده دوما از حزب کمونیست احتمال داد که آمریکا در گرجستان موشک هایی برای تهدید ایران و در بندر عمیق « پوتی » با همین هدف زیردریایی هایی مستقر نماید.
اگرچه نیروهای نظامی روسیه بر اساس توافق پیشین مسکو با تفلیس خروج از گرجستان را ادامه می دهند ولی حوادث اخیر باعث شد مقامات روسیه از خطر بزرگی که آنان را در جنوب تهدید می کند بیش از پیش با خبر شوند. حضور ناتو در مرزهای جنوبی روسیه و استقرار نظامیان آمریکایی و غربی در پایگاههایی که زمانی محل استقرار نظامیان شوروی سابق و سپس روسیه بود می تواند خواب را از چشم سیاستمداران کرملین برباید.
اختلاف روسیه و آمریکا بر سر گرجستان از زمانی آغاز شد که مسکو و واشنگتن گرجستان را محدوده منافع نفتی خود دانستند.
آمریکا از حضور در گرجستان نه تنها نفت و احداث خط لوله باکو ـ جیحان بلکه به بهانه مبارزه با تروریسم بدنبال جای پا در حیاط خلوت روسیه است.
حادثه دستگیری افسران روس در گرجستان پس از سفر « آلکساندر ساآکاشویلی » رئیس جمهوری گرجستان به واشنگتن و تصمیم ناتو برای ورود گرجستان به این پیمان نظامی اتفاق افتاد.
حضور ناتو در مرزهای جنوبی روسیه و استقرار نظامیان آمریکایی و غربی در پایگاههایی که زمانی محل استقرار نظامیان شوروی سابق و سپس روسیه بود می تواند خواب را از چشم سیاستمداران کرملین برباید.