ریخت‌شناسی یک بحران

سعد‌الله زارعی
تحلیل وضعیت جاری لبنان پس از ترور «پیرجمیل» وزیر مسیحی صنایع لبنان چندان دشوار نیست. شاید این اولین بار طی یک دهه گذشته باشد که کسی در قاتل و عامل ترور مقتول کمترین تردیدی ندارد. اما در عین حال غرب و بخصوص رسانه های آمریکایی و انگلیسی تلاش کردند که ماجرا را معکوس کنند تا نتیجه دلخواه خود را بگیرند ولی واکنش سرد مردم بیروت به این تبلیغات وارونه از یک سو و مخالفت صریح امین جمیل رئیس جمهور سابق و پدر مقتول با این نوع تبلیغات از سوی دیگر نشان داد که سناریو آنگونه که در طراحی آمده به موفقیت نرسیده است. نگاهی به خبرهای زیر به خوبی این ماجرا را مشخص می گرداند:
1- پس از پیروزی حزب الله در جنگ سنگین و بی سابقه رژیم صهیونیستی علیه لبنان که 33 روز به درازا کشید، حزب کتائب لبنان به رهبری امین جمیل که معرف حدود 20درصد از جمعیت مسیحی لبنان است، به آرامی از گروه 14 مارس- مخالفان حزب الله- فاصله گرفت و گفت وگوهایی میان فرستاده سیدحسن نصرالله با امین جمیل به انجام رسید. از این پس مشخص شد که با جدا شدن عون و جمیل پشتوانه مسیحی گروه 14 مارس به حداکثر 20درصد تنزل یافته است.
2- مواضع نصرالله صفیر اسقف اعظم کاتولیک های لبنانی قبل و بعد از جنگ 33 روزه نشان داد که نزدیکی فراوانی میان او و حزب الله به وجود آمده است. کار به جایی رسید که صفیر در سفر به آمریکا فقط توانست با معاون رایس ملاقات کند. او در این سفر به مقامات آمریکایی یادآور شده بود که برخلاف نتایج نظرسنجی سال 1932 که مسیحی ها اکثریت جمعیت لبنان را تشکیل می دادند، اینک بزرگترین گروه جمعیتی لبنان را شیعیان با جمعیتی بین 35 تا 40درصد شامل شده و مجموعه 5 طایفه غیرمنسجم مسیحی حداکثر 29درصد از جمعیت لبنان را شامل می شوند.
3- یکی- دو روز قبل از حادثه ترور وزیر مسیحی صنایع لبنان حداقل 5 نفر از وزرای مسیحی کابینه فواد سینیوره به سیدحسن نصرالله پیغام دادند که به محض آغاز تظاهرات هواداران حزب الله در بیروت از مقام خود کناره گیری می کنند و دولت را عملاً ساقط می نمایند.
4- طی ماه های گذشته تلاش فراوان و آشکار سفیر آمریکا در لبنان برای جدا کردن میشل عون و حزب آزاد ملی او -مهمترین گروه مسیحی با 60درصد از جمعیت مسیحی و تنها شانس ریاست جمهوری آینده لبنان- به کار بست ولی عون حاضر به کنار گذاشتن همکاری با سیدحسن نصرالله نشد وی صراحتاً به سفیر آمریکا گفت: «تو چگونه به خود اجازه می دهی مرا از کسی که امروز عرب او را رهبر خود می داند جدا کنی و در کنار انسانی بی ارزش و رسوا (اشاره به ولید جنبلاط) بنشانی؟»
با این خبرها کاملاً مشخص بود که فواد سینیوره و گروه 14 مارس به هیچ وجه نه در سطح مردم و نه در سطح نخبگان مسیحی نمی توانند روی حمایت مسیحی ها از گروه 14 مارس حساب باز نمایند در واقع از میان مسیحیان فقط گروه بدنام فالانژها که شاخه سابق حزب کتائب بود و با انشعاب از این حزب تحت عنوان «قواه اللبنانیه» فعالیت می نماید و حداکثر شامل 2000 نیرو- که عمدتاً از میان نظامیان سابق ارتش لبنان هستند- همراه دولت می باشند. با این وصف دولت فواد سینیوره دو گروه عمده شیعه و مسیحی لبنان را نه در کنار که رو در روی خود داشت.
5- بعد از تظاهرات عظیم هواداران حزب الله در جریان برگزاری جشن پیروزی حزب الله در جنوب بیروت، سعدالدین حریری رئیس فراکسیون بزرگتر مجلس لبنان و چهره شاخص گروه المستقبل - متنفذترین گروه اهل سنت- در پاسخ به اظهارات گلایه آمیز سیدحسن نصرالله در این مراسم باشکوه گفت: اکثریت نباید اقلیت را از صحنه سیاسی لبنان حذف کند. این اعتراف صریح مهمترین هوادار دولت فؤاد سینیوره به تبدیل شدن از گروه اکثریت به گروه اقلیت بود. از همین رو دولت فؤاد سینیوره در مذاکرات میان دو گروه 8 و 14مارس قبول کرد که سه وزارتخانه دیگر را به حزب الله و دو وزارتخانه را به گروه میشل عون محول نماید که البته با دخالت سفیر آمریکا بهم خورد.
6- بلافاصله پس از آنکه فؤاد سینیوره- تحت فشار آمریکا- اعلام کرد ترکیب کابینه تغییر نمی کند، سفیر آمریکا از بروز اغتشاش در لبنان خبر داد و همانگونه که در یادداشت قبلی نوشته شد منظور او بروز اغتشاش توسط حزب الله نبود بلکه تهدید حزب الله به بروز اغتشاش بود.
7- چیزی نگذشت که سمیر جعجع تندروترین مخالف مسیحی حزب الله، تهدید به درگیری خیابانی کرد و همزمان رسانه های خارجی از تحویل شدن یک کشتی اسلحه به سمیر جعجع خبر دادند- که البته عمدتاً به قصد رعب انداختن بود- در این فاصله لحن ولید جنبلاط - دبیرکل دروزی حزب سوسیالیست ترقی خواه- که معرف حداکثر 7درصد از جمعیت لبنان است، تغییر کرد و به گونه ای تهدیدآمیز علیه حزب الله سخن گفت.
8- مواضع روسیه و یک عضو دیگر شورای امنیت سازمان ملل نشان داد زمینه برای صدور یک قطعنامه ناظر به تشکیل دادگاه بین المللی برای رسیدگی به ماجرای ترور رفیق حریری- که البته هدف اصلی فروپاشی ائتلاف سوریه، حزب الله و ایران بود- فراهم نیست و خبرگزاری ها از شکست فشارهای آمریکا خبر دادند.
9- همزمان با برگزاری جلسه شورای امنیت سازمان ملل برای تصمیم گیری درباره دادگاه رسیدگی کننده به ترور حریری، سفیر آمریکا ملاقات های فشرده ای با جعجع، جنبلاط و رفیق حریری در محل سفارت آمریکا داشت که نشان می داد وضعیت از نظر آمریکایی ها ویژه است.
10- حزب الله لبنان و هواداران آن در تدارک راهپیمایی بزرگ روز پنجشنبه بودند و همه می دانستند که دولت فؤاد سینیوره نمی تواند بعد از این تظاهرات مسالمت آمیز برجای بماند چون اوضاع قفل می شود و گروه 14 مارس دچار ریزش شدید آراء می گردد.
کاملاً مشخص بود که فقط با یک «رخداد مهم» ممکن است اوضاع دگرگون شود. بر همین اساس دشمنان لبنان که مخالف اقتدار حزب الله در این کشور هستند به یک طراحی -از نظر خودشان دقیق و کارآمد- دست زدند. آنان به یک قربانی احتیاج داشتند، «پیر جمیل» انتخاب شد. اما چرا پیر جمیل وزیر مسیحی لبنان؟ دلایلی برای این انتخاب وجود دارد که عبارتند از:
1- یک مشکل مهم گروه 14مارس، «ریاست جمهوری» است. آنان می دانند اگر قرار بر حذف «امیل لحود» باشد جایگزین طبیعی او «میشل عون» است. عون اگرچه ضد سوریه است ولی بشدت از اقتدار حزب الله لبنان حمایت کرده و آن را عامل حفظ استقلال و وحدت لبنان می داند. آنان با انتخاب فرزند امین جمیل- رئیس جمهور سابق- خواستند برای جمیل محبوبیت دست و پا کرده و سپس او را به ریاست جمهوری برسانند. آنان از سوی دیگر مطمئن بودند قتل «پیرجمیل» به اندازه کافی پدرش را علیه حزب الله، سوریه و ایران تحریک می کند.
2-فرایندهای درونی طوایف مسیحی لبنان نشان داد که- تقریباً- به اندازه ای که شیعیان از ائتلاف آمریکا- عربستان و گروه های لبنانی 14مارس جدا شده اند، مسیحی ها نیز حاضر به همکاری با این ائتلاف نیستند این در حالی است که شیعیان حداقل 35 و مسیحی ها حدود 29 درصد از جمعیت 3 میلیونی لبنان را به خود اختصاص داده اند. این کاملاً جنبه غیرقانونی دولت فؤاد سینیوره را برملا می کند. جالب این است که در همین هفته گذشته امیل لحود رئیس جمهور هوادار حزب الله لبنان، سینیوره را مخاطب قرار داد و گفت این چه دولتی است که «طایفه کبری» در آن حضور ندارد منظور او از طایفه کبری شیعیان بودند که بزرگترین گروه جمعیتی لبنان را شامل می شوند.
در واقع محور شرارت گرای آمریکا، عربستان و گروه 14 مارس و با انتخاب مقتول از میان مسیحی ها خواستند مسیحیان را از شیعیان جدا کنند و ترکیب کنونی یک قوم علیه دو قوم را به ترکیب دو قوم علیه یک قوم تبدیل نمایند.
3- شکست مذاکرات نیویورک پیرامون دادگاه حریری (در روز دوشنبه) و تظاهرات بزرگ حزب الله (در روز پنجشنبه) نشان داد که تحولات به سرعت به سمت سقوط دولت وابسته به آمریکا و عربستان پیش می رود و این می تواند تأثیر آشکاری بر سایر تحولات منطقه ای از جمله انتخابات مهم مجلس بحرین - که دیروز برگزار شد- بر جای بگذارد و نیز تحولات عراق را تحت تأثیر قرار دهد و به عصیان بیشتر شیعیان عراق در مواجهه با طرح های مشکوک آمریکا بیانجامد، آمریکایی ها باید زمان می گرفتند. این زمان با شلیک ده گلوله به سمت یک چهره سرشناس مسیحی لبنان به دست آمد. روند تحولات لبنان کند شد، همزمان شیعیان عراق سنگین ترین کشتار هم کیشان خود را در شهرک صدر بغداد شاهد بودند و دولت بحرین فرصت یافت تا در فضای آرامتری طرح های ضد شیعی خود را دنبال نماید.
اما آیا این روند کمکی به آمریکا خواهد کرد؟ مسلم این است که حزب الله لبنان بسیار قدرتمندتر از آن است که در دسیسه مشترک آمریکا، عربستان و گروه مزدور 14 مارس گرفتار آید. استقبال اندک مردم بیروت در جریان تظاهرات اعتراضی جمع کمی از تشییع کنندگان پیر جمیل و متقابلاً غلیان خشم مردم بیروت از اهانت هایی که این گروه کوچک به سید حسن نصرالله روا داشته بود، نشان داد؛ قربانی، حقایق را دگرگون نکرده و اظهارات مسالمت آمیز امین جمیل پس از ترور و مبرا دانستن دامن حزب الله از خشونت های اینچنینی نیز نشان داد طرح به شکست انجامیده است.
در همان حال این توطئه نشان داد، دست های جنایت برای رسیدن به هدف فعال هستند. اعتراف ضمنی دیروز بولتون نماینده صهیونیست آمریکا در سازمان ملل به طراحی قتل که گفت سوریه باید هوشیار شود و با ما همکاری نماید و نیز درخواست رسمی و حقارت بار دولت سینیوره از شورای امنیت سازمان ملل برای دخالت بیشتر در امور داخلی لبنان- به بهانه تشکیل پرونده جدیدی برای قتل پیر جمیل- نشان از توطئه آمیز بودن شرایط آینده و احیاناً وقوع خشونت های بعدی می دهد ولی مشکل مهم آمریکا این است که لبنانی ها و سایر مردم منطقه دست های توطئه را بخوبی می شناسند.