با توجه به اطلاعات و آمار پیش گفته میتوان دستاوردهای جامعه در بخش مطبوعات را در دوره آخر در ابعاد کمی و کیفی جمعبندی نمود. دوم خرداد آغاز شکلگیری گفتمان جدید در حوزه مسایل سیاسی و اجتماعی جامعه بود که در آن مطبوعات نقش مهم و برجستهای داشتند. این مطبوعات بودند که از طریق آشنا کردن مخاطبان با حقوق و مسئوولیتهای اجتماعی به سهم خود زمینه را برای توسعه سیاسی و اجتماعی فراهم آوردند. افزایش شمارگان مطبوعات و تنوع و تکثر چشمگیر جراید و گسترش و شکوفایی مطبوعات محلی و تولد تشکلها و نهادهای متعدد مطبوعاتی و افزایش سطح حرفهای فعالیت مطبوعاتی در کنار تحولات کیفی مثل تکثرگرایی و افزایش اعتماد مردم و فاصله گرفتن از نظام اطلاع رسانی محدود و یک سویه و گسترش حوزه نقد و انتقاد در مسایل اجتماعی و تنوع موضوعات از دستاوردهای دوره اخیر است. در عین حال به دلیل منازعات سیاسی و برخی تندروی ها و سیاستزدگی ها و بالاخره برخوردهای شتابزده با مطبوعات روند رشد مطبوعات آسیب دید.
چکیده آمار تحولات کمی در توسعه مطبوعات
جمعا مجوز 2800 نشریه تا پایان 83 صادر شد که 210 مجوز متعلق به گروه روزنامهها بود. سرانه مصرف کاغذ و شمارگان نشریات حدود صد درصد افزایش یافت. مصرف سالانه کاغذ روزنامه به یک صد هزار تن رسید و شمارگان مطبوعات با احتساب شمارگان روزنامهها و مجلات سراسری و نشریات استانی به سه میلیون نسخه در روز رسید. تقاضا برای اخذ مجوز نشریه سیر صعودی به خود گرفت و 302 متقاضی در سال 1375 به بیش از 3000 متقاضی در سال 1383 رسید که در این میان 260 تقاضا به گروه روزنامهها تعلق دارد. در حالی که نوسان جدی در تعداد جلسات هیات نظارت طی سالهای 72 (28 جلسه) تا (36 جلسه) مشاهده نمیشود، اما تفاوت مجوزهای صادره بسیار زیاد است. در سال 72 مجوز 69 نشریه و در سال 82 مجوز 746 نشریه صادر شد که رکورد مهمی به حساب میآید که در سال 83 تکرار نشد. تعداد نشریات دارای مجوز محلی 591 عنوان و منطقهای 149 عنوان است (387 مجوز پس از سال 76 صادر شد). 29 درصد نشریات دارای مجوز 706 نشریه به گروه زبانهای دیگر (قومی یا بینالمللی) اختصاص دارد.
8 درصد مدیران مسئول نشریات دارای مجوز، زن هستند. تعداد مجوزهای صادره برای روزنامه از سال 76 تا 82، بیش از 210 عنوان و از سال 72 تا 76، 25 عنوان بوده است. تعداد دفعات چاپ روزنامهها در سال 75 معادل 5751 بار و در سال 82 معادل 22125 بار و مصرف سالانه کاغذ روزنامه در سال 76 معادل 50 هزار تن و در سال 82 معادل 100 هزار تن بوده است. آمار مزبور تحولات چشمگیر مطبوعات در مقطع 76 تا 82 را به خوبی بیان میکند. موارد زیر ویژگی مهم در آمار رشد کمی مطبوعات محسوب میشود:
افزایش در تعداد متقاضیان نشریه و مجوزهای صادره در گروههای مختلف روزنامه، نشریات محلی و نشریات تخصصی؛
افزایش شمارگان (به منزله برخورداری بیشتر شهروندان از کالای روزنامه) و افزایش مصرف کاغذ روزنامه؛
تعداد نشریات استانی همسنگ با سایر تحولات فزونی یافت و روزنامهها و هفتهنامههای استانی راهاندزی شد، به طوری که طبق آخرین برآوردها 31 روزنامه منظم استانی در حال انتشار هستند؛
افزایش نشریات تخصصی در زمینههای مختلف صنعتی، فنی و مهندسی، پزشکی، کشاورزی،کودک و نوجوان، خانواده، سرگرمی و جدول و معارف اسلامی از جمله ویژگیهای چشمگیر رشد کمی نشریات در این دوره است.
چکیده تحولات کیفی مطبوعات
در توصیف بررسی تحولات کیفی مطبوعات به اختصار میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
گسترش دامنه بحث و گفتوگو در مسایل اجتماعی و سیاسی؛
ارتفای سطح مطالب انتقادی (چیرگی گفتمان نقد در مطبوعات)؛
تنوع و تکثر در عناوین مطبوعات تخصصی و همچنین روزنامه ها:
حضور بیشتر شخصیتهای فرهنگی سیاسی اجتماعی به ویژه جوانان در عرصه مطبوعات؛
گسترش و تمایل بیشتر مردم به مطبوعات و افزایش فرهنگ روزنامه خوانی؛
شکلگیری و تقویت نهادهای صنفی و مدنی در حوزه مطبوعات و تشکیل خانههای مطبوعات در استانها؛
استفاده بیشتر از فنآوریهای ارتباطی در تولید و عرضه مطبوعات و در نتیجه افزایش سطح کیفی و حرفهای نشریات از حیث حروف چینی، صفحهبندی و استفاده از عنصر رنگ و بهرهگیری بیشتر از تصاویر، طرح و کاریکاتور؛
تولید و انتشار روزنامههای پرشمارگان متعلق به بخش خصوصی و دولتی که شمارگان برخی به حدود 500 هزار نسخه در روز نیز رسید؛
گرایش گروهها و نیروهای منتقد دولت به استفاده بیشتر و بهتر از رسانه مطبوعات و در نتیجه کمک به رشد و بهبود فرهنگ گفتمان نقد و انتقاد؛
رشد کیفی نشریات محلی همسنگ با نشریات سراسری در زمینههایی همچون اصول حرفهای روزنامه نگاری، چاپ و صفحهبندی؛
توسعه و پیشرفت صنعت مطبوعات از جمله احداث چاپ خانهها و تجهیزات جانبی چاپ روزنامه در مجله در پایتخت و سایر مراکز استانها و در نتیجه توسعه نسبتی اشغال در بخش صنعت مرتبط با مطبوعات؛
استقلال نسبی مطبوعات در اقلام مصرفی (کاغذ) از طریق کمک به راهاندازی و ادامه حیات کارخانه تولید کاغذ داخلی روزنامه و کاهش واردات کاغذ روزنامه. گفتنی است حدود سیصد هزار تن کاغذ روزنامه تولید داخل طی سالهای اخیر توسط مطبوعات جذب شده است که معادل ارز تخصیصی برای واردات این مقدار کاغذ بالغ بر 150 میلیون دلار بوده است. در نتیجه باید رشد کمی مطبوعات را موجب توسعه و شکوفایی بخش صنعت کاغذ و صنایع جنبی مثل صنعت چاپ به عنوان سومین صنعت بزرگ کشور دانست. توسعه مطبوعات و ارتقای فرهنگ روزنامه خوانی در سراسر مجموعا موجب کاهش نسبی شکاف میان جامعه و دولت شده و به تقویت فرایند پاسخگویی دولت در برابر جامعه و کنترل نسبی مطالبات کمک شایانی کرده است. مجموعا در دوره ریاست جمهوری سیدمحمد خاتمی از حداکثر توان و ظرفیتهای موجود در چارچوب قوانین برای رشد و توسعه مطبوعات در ابعاد کمی و کیفی استفاده شد. از لحاظ حمایتهای معنوی کمترین شکایات و اقامه دعوا علیه مطبوعات، مربوط به مجموعه دولت بود در حالی که حجم نقدها و انتقادهای گسترده علیه دولت و رییس جمهور در این دوره اتفاق افتاد، اما هیچ نشریهای به دلیل انتقاد و حمله به دولت و رییس جمهور (با شکایت دولت) تعطیل نشد بلکه همواره رییس جمهور با سعه صدر از انتقادهای روایانارو استقبال کرد. از این جهت باید دوره مزبور را اوج آزادی نشریات منتقد دولت نامگذاری کرد. نظارت بر عملکرد مطبوعات در ذیل سیاست حمایت آزادیهای مشروع و قانونی مطبوعات در حالی اعمال میشد که مقوله نظارت بر مطبوعات به عنوان یکی از پرچالشترین مسایل در سالهای اخیر مطرح بود. نظارتهای موازی و بعضا فاقد وجاهت قانونی و بولتن سازیهای مستمر راجع به مطبوعات که در سالهای اخیر به نقطه اوج خود رسید، همواره اصل سیاست توسعه مطبوعات و آزادیهای قانونی را مورد انتقاد و حمله قرار داد. این ادعا که مطبوعات برخلاف اعتقادات مذهبی جامعه عمل نمودهاند بدون ارایه مستندات کارشناسی کافی و با اکتفا به بریدههایی مخدوش از جراید دایم تبلیغات و ترویج میشد. ارزیابی عملکرد مطبوعات مجموعا نشان میداد که اشکالات و خطاهای کوچک و بزرگ در مطبوعات هیچ گاه برخوردهای انجام گرفته با مطبوعات و توفیقهای مستمر و مکرر را توجیه نمیکند و چه بسا با در پیش گرفتن رفتارهای قانونی و توام با سماجت لازم و برخورد از موضع اصلاح، خطاهای مطبوعات و از آن مهمتر رفتار یکسان به تخلفات و خطاهای مشابه مطبوعات، وضعیت به مراتب بهتری بر فضای مطبوعات حاکم میشد. مطبوعات متعلق به بخش خصوصی و عموما از یک جریان خاص در این روند متحمل بیشترین خسارت و لطمه شدند و این در حالی بود که مطبوعات غیرخصوصی از این برخوردها اگرچه بینصیب نماندند اما هیچ گاه در توقیف باقی نماندند. موضعگیریها و سیاست دولت در قبال روند برخورد با مطبوعات همواره تاکید بر رعایت قانون و رد اقدامهای غیرقانونی و دعوت به احترام گذاشتن به آزادی مطبوعات بود. به اعتقاد برخی صاحبنظران برخورد با مطبوعات در یک ساختار غیرشفاف و پنهان و اطلاعاتی و توام با نگاه امنیتی صورت میگرفت و تحول در این زمینه یعنی برخورد در یک ساختار قضایی (نسبتا) آشکار تفاوتی است که حادث شده و نباید آن را از نظر دور داشت چرا که در چنین فضایی امکان تحلیل قانونی و نقد رفتار قضایی با مطبوعات فراهم میشود و خودبهخود رفتار مدنی و قانونی با مطبوعات به قوام و ثبات بیشتر فعالیت مطبوعاتی و شفافیت بیشتر منجر میگردد. در همین ارتباط باید به تولید ادبیات حقوق مطبوعات از قبیل کتاب، مصاحبه، سخنرانی توجه نمود. حاصل چنین ادبیاتی به وجود آمدن مفاهیم مشترک و نهادینه شدن آن در رفتار قضایی با مطبوعات است که به تثبیت بیشتر حقوق مطبوعات منجر میشود.
تغییر گفتمان سیاسی
برخلاف دوره پیش از انقلاب اسلامی که مدل گفتمان سیاسی کاملا دو قطبی بود، و نسبت به عموم نشریات با حکومت موافقت کامل یا مخالفت کامل بود، پس از انقلاب نگرش سیاسی دو قطبی تغییر کرد و جای خود را به ویژه در دوره پس از سال 1376 به نگرش متنوع سیاسی فرهنگی داد. به ویژه در دوره اخیر از لحاظ شاخص تنوع گفتار مطبوعات تنوع زیادی پیدا کردند که حاکی از مطبوعات و مخاطبان آنها از تمامی بخشها و قلمروهای فکری را دربرگرفته و از حوزه مسایل متوقف نشدند. به طور کلی در دوره اخیر گفتمان سیاسی در مطبوعات به قالب رقابت سیاسی نزدیک شده است. بر خلاف ادوار گذشته مطبوعات با وجود دولت مقتدر با آزادی نسبتا بیشتر فعالیت کردند و از کارکرد نظارتی به مراتب بیشتر برخوردار شدند. تشکلهای صنفی مطبوعات تقویت شده و بر تعداد آنها افزوده شد که در سابق چنین سطحی از صنف مطبوعات که در ادامه منجر به شکلگیری هویت صنفی در مطبوعات میشود، وجود نداشت.