کاوه شجاعی
کاخ سفیداعلام کرد که هدفش گام برداشتن به سوی دموکراسی در جهان عرب است. تا چند ماه پیش واشینگتن دلایلی برای خوشبینی داشت چون بلاخره در عراق,مصر و مناطق فلسطینی انتخابات برگزار شد. اما حالا این روند مسدود یا کند شده است: مانورهای قانونی و تغییر موضع مقامات رسمی در خاورمیانه, این رویایی آمریکایی را کمرنگ کرده است.
تحلیلگران و مقامات رسمی می گویند پیروزی های سیاسی اسلام گرایان و بحران در عراق نشان می دهد که شمار زیادی از حکام در خاورمیانه منتظرند که با پایان دوره ریاست جمهوری بوش, روند دموکراتیزه شدن را پایان بخشند.
سلیمان الهطلان سر دبیر فوربس عربی و یکی از برجسته ترین مقاله نویسان و وکلای مدافع عربستان می گوید: احساس می کنم همه چیز به روزهای بد گذشته باز می گردد حالا همه قانع شده اند که ایمانی واقعی و جدی به تغییر در حکومت ها وجود نداشت. تغییرات تنها واکنشی بودند به فشار رسانه های بین المللی و ایالات متحده.
در مصر حکومت رئیس جمهور حسنی مبارک که سال گذشته انتخاباتی رقابتی برگزار کرده بود, برگزاری انتخابات شورای شهر را دو سال به تعویق انداخته است. چون با وجود تلاش های گاه خشونت بار دولت برای جلوگیری از قدرت یافتن اخوان المسلمین, این سازمان در انتخابات پارلمانی سال گذشته به نتایج درخشانی دست یافت.
در اردن شاه عبدالله تغییرات سیاسی را سامان داد و متعهد شد خود اصلاحات را به پیش ببردو حال تغییراتی صورت نگرفته و دست اصلاح طلبان خارج از حکومت هم بسته شده است.
انتخابات پارلمانی در قطر هم تا سال 2007 به تعویق افتاد. به اعتقاد ناظران این امر سرعت توسعه سازمانهای مدنی غیر دولتی را کند می کند.
دولت یمن هم در استانه انتخابات ریاست جمهوری سختگیری بر رسانه های خود را افزایش داده و تلاش می کند روزنامه نگاران منتقد را مرعوب سازد.
در عربستان سعودی هم شاه عبدالله نپذیرفت که اعضای مجلس مشورتی در انتخابات برگزیده شوند. از طرفی بازداشت ماه گذشته محسن الاواجی فعال سیاسی مخالف دولت نگرانی ها را گسترش داده است.
در سوریه نیز, قول دولت مبنی بر انجام اصلاحات تنها به سخت گیری بیشتر بر مخالفان منجر شده است.
مقامات دولتی این را تکذیب نمی کنند که در راه ترویج دموکراسی در خاورمیانه موانعی وجود دارد, اما معتقدند اتفاقات نا خوشایند کنونی باعث بی اعتباری خط مشی آنان نمی شود.
یکی از کارمندان بلند پایه وزارت امور خارجه به شرط ناشناس ماندن می گوید: توسعه دموکراتیک همیشه در جهت خطی صورت نمی گیرد. این روندی است که زمان می گیرد, تکاملی است و نیازمند حمایتی همیشگی و قدرتمند است. سیاست ایالات متحده را در خاورمیانه را بر این واقعیت استوار کرده ایم.
ملت های عرب خاور میانه عموما توسط پادشاهی های استبدادی رهبری می شوند. انفجار جمعیت و نیاز برای توسعه نا کار آمدی تعداد زیادی از آنها را بیش از پیش نمایان کرده است.
پس از حوادث تروریستی 11 سپتامبر 2001, دولت بوش دموکراتیزه شدن خاور میانه را به هدفی استراتژیک برای مقابله با بنیادگرایی تبدیل کرد. دولت های عرب که علاوه بر این با مخالفانی جسور تر از گذشته روبه رو بوند اقداماتی برای پیشبرد دموکراسی انجام دادند. اما حالا فرمانروایان عرب تاکید می کنند که آن تغییران همچنان – و البته به آرامی- ادامه دارد. تعداد دیگری از انان بر اصلاحات اقتصادی پای می فشارند.
دولت های عرب به خاطر پیشرفت سریع اقتصادی- خصوصا در کشور های نفت خیز خلیج فارس-شتابی برای اصلاحات ندارند.در جلسه رهبران اتحادیه عرب که ماه گذشته انجام شد, آنها به برنامه اصلاحات که در تونس سال 2004 مطرح شده بود, هیچ اشاره ای نکردند.
وقفه در اصلاحات عربی, در زمانی بحرانی بر سر بوش خراب شده است , حمله به عراق کاخ سفید را از درون و بیرون کشور تضعیف کرده است.شماری از رهبران عرب معتقدند افکار عمومی آمریکا دیگر علاقه ای برای دخالت های گسترده دولت در امور دیگر نشان نمی دهد و این موضوع دست این حاکمان را باز می گذارد.
طاهر الادوان, سر دبیر روزنامه اردنی (( العرب الیوم)) می گوید: وقایع عراق به مردم اجازه داده است که بگویند((شیوه آمریکایی اصلاحات را فراموش کنید)) آمریکا توانایی دلگرم کردن اصلاح طلبان را ندارد.
مصر یکی از نزدیکترین متحدین ایالات متحده در خاور میانه به شمار می رود و این سالانه 2میلیارد دلار کمک های مالی و نظامی از واشنگتن دریافت می کند. حسنی مبارک در جریان مبارزات انتخاباتی اش در تابستان گذشته قول داد قانون اساسی را اصلاح می کند و شرایط رشد احزاب سیاسی را فراهم می کند مبارک هر دو وعده را به راحتی فراموش کرده است.
محدودیت تاسیس احزاب مخالف همچنان ادامه دارد. در دسامبر گذشته دادگاهی در مصر ایمن نور رهبر مخالفان را به 5 سال زندان محکوم کرد.واشنگتن به شدت واکنش نشان داد و خواهان آزادی او شد. البته پس از اعلام خبر تعویق انتخابات شورای شهر کاخ سفید به یک ابراز نارضایتی ملایم بسنده کرد.
به اعتقاد کارشناسان دلیل اصلی این است که دولت می خواهد قدرت همچنان در دست حزب دموکراتیک ملی باقی بماند. چون نظر سنجی ها حاکی از محبوبیت رو به گسترش اخوانالمسلمین است. در صورت ادامه پیروزی های اخوانالمسلمین انها توانایی معرفی نامزدی مستقل برای انتخابات ریاست جمهوری سال 2011 را خواهند داشت.
اسام ال اریان سخنگوی اخوانالمسلمین می گوید: آمریکا همچنان با گروههای خشونتگرای مسلمان مشکلاتی دارد. اما زمانی که مسلمانان غیر خشونت طلب هم در انتخابات پیروز می شوند, کاخ سفید آنها ار به بازی نمی گیرد.اما گروه های مسلمان صلح دوست – که با آمریکا رابطه سردی دارند- در انتخابات پیروز شوند, ایالات متحده باید حداقل آنهارا برای طرفداری نکردن از خشونت تشویق کند.
در بحرین, جایی که تنش میان شیعیان از نظر جمعیتی در اکثریت هستند و دولت تحت تسلط سنی ها گسترش یافته است. دولت تلاش های گسترده ای را آغاز کرده تا از پیروزی شیعیان در انتخابات پارلمانی و شوراها- که قرار است امسال برگزار شود- جلوگیری کند.
دولت بحرین در کشوری با جمعیت اندک700 هزار نفر عموما مانع اصلاحات و دموکراتیزه شدنبوده است. مردم شاهد عقب گرد خواهند بود, نه یک دموکراسی در حال رشد. دولت مخالفان را به دامن زدن به آتش درگیری های فرقهای متهم می کنند و شریک آنها را در انتخابات نشانه بهبود اوضاع می دانند.
توبی گریچ جونز که به عنوان تحلیلگر حوزه خلیج فارس با گروه بین المللی بحران همکاری می کند, می گوید: (( سوالی که اکثر مردم می پرسند این است: آیا روند اصلاحات کند شده یا اصلا به وقوع نپیوسته است؟ او ادامه میدهد: آنچه در این کشور رخ می دهد, نمونه ای از اصلاحات واقعی نیست, ما تنها شاهد اصلاحات کنترل شده بودایم.
نبیل رجب, نایب رئیس(( مرکز بحرین برای حقوق بشر)) که در سال 2004 توسط دولت تعطیل شده معتقد است: امریکایی ها فکر می کنند همین قدر کافی است. آنها وقتی در اوضاع دخالت می کنند که بحران پیش آمده باشد. ما از ماه عسل لذت بردیم, اما حالا به پایان رسیده است.
در فوریه 2005 عبدالله پادشاه اردن به گروه 26 نفرهای از برجستگان کشور ماموریت داد تا برای اصلاحات برنامه ریزی کنند. هدف اصلی اصلاحات فراگیر و حرکت به سوی دموکراسی اعلام شده بود. گروه پس از 9 ماه پر اشوب گزارش 2500 صفحهایش را به عبدالله تقدیم کرد. اما اندکی بعد بمب گذاری های انتحاری هتل های امان را نشانه رفتند و اصلاحات فراموش شد.
طاهر المصری یکی از اعضای گروه می گوید: به دلایلی گزارش عمومی نشد, برایش تبلیغی نکردند و به دست عده اندک رسید. او که پیشتر برای مدت کوتاهی نخست وزیر بوده, ادامه میدهد: نزد پادشاه رفتیم, با هم عکس گرفتیم و همین تمام شد.
گزارش که((طرح ملی)) خوانده می شود باعث تنش میان سیاستمداران اردنی هم شد .اعضای پارلمان و سنا, گروه اصلاح گرایان را که در غرب تحصیل کرده اند, متهم کردند که گزارش را پشت درهای بسته و بدون مشورت با آنها نوشته اند, نمایندگان خواهان اعمال نفوذ در ((طرح ملی)) بودند.
علاوه بر این به تعدادی از حامیان طرح مثل مروان معاشر این اتهام را زدند که به این اصلاحات به دنبال طرحی آمریکایی بوده اند.
پارلمان انتخاباتی اردن با((طرح ملی)) مخالفت کرد. به عقید ه آنها طرح برای خشنودی غرب نوشته شده است. در سنا هم که اعضای آن توسط پادشاه منصوب می شوند, طرح همچنان خاک می خورد.
در این میان و تغییرات در دولت تنها در خدمت ضربه زدن به اصلاحات بوده است. پادشاه در طول سال گذشته 3 بار نخست وزیر معرفی کرده است. آخرین دولت به نخست وزیری معروف البخیط مدتی پس از ارائه گزارش تشکیل شد. او دولتش را(( دولت اصلاحات)) می خواند.
تنها مدت کوتاهی پس از حملات تروریستی به هتل های عمان موج انتقادان از دولت بالا گرفت که چرا به دنبال اجرای طرح ملی است. شماری از اعضای دولت اعلام کردند که باید برنامه های دولت گذشته اجرا شود. نه طرح خام فعلی.
صبری ربیهت وزیر توسعه سیاسی و مسائل پارلمانی می گوید: هیچ تناقضی میان برنامه دولت و((طرح ملی)) وجود ندارد. ((طرح ملی)) بلند مدت است, اما برنامه های دولت برای یک سال طراحی می شود.
دولت می گوید پیش نویس قوانین جدید را آماده کرده که به تغیییرات عمده ای در ساختار حکومت منجر خواهد شد. این برای نویسندگان((طرح ملی)) خبر خوشی نیست.دولت برای اصلاحات نقشه ای دیگر-جدا از طرح 2500 صفحه ای – کشیده است.
مصطفی هامرنه رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک اردن می گوید: طرح ملی نقشه حرکت ما به سمت اصلاحات بود. اما ناگهان از صفحه رادار محو شد. در سخنرانی های رسمی نشانی از ((طرح ملی)) نخواهید یافت.