جایگاه پژوهش در نگاه مسئولان

ایران که پس از پیروزى شکوهمند انقلاب اسلامى و پس از جنگ تحمیلى، گام هاى بلندى به سوى خودکفایى برداشت، پژوهش را در سال هاى اخیر به یکى از موضوع هاى اصلى تبدیل کرده است. سیاستگذاران کشورمان به خوبى به جایگاه پژوهش پى برده اند و به همین دلیل در برنامه هاى سوم و چهارم توسعه و همچنین سند چشم انداز بیست ساله، تحقیقات و فناورى را به شدت مورد توجه قرار داده‌اند.
با دقت در برنامه چهارم توسعه کشور که برنامه اى مبتنى بر دانایى است مى توان به جایگاه پژوهش در نگاه مسئولان سیاستگذار نظام پى برد اما آنچه در این بین اهمیت بسزایى دارد، اجرایى کردن مفادى است که در این برنامه و سند چشم انداز بیست ساله نظام بر آن تأکید شده است.
برنامه چهارم توسعه که انتظارش از جامعه علمى ایران صعود به جایگاه رفیع علمى در منطقه است، تنها در سایه تحقق مفاد آن امکانپذیر است.سهم پژوهش در برنامه چهارم توسعه نظام 3 درصد تولید ناخالص ملى درنظر گرفته شده است که این 3 درصد 5 سال این برنامه باید محقق شود.
بودجه‌هاى پژوهشى در سال 1385
محمد مهدى زاهدى وزیر علوم، تحقیقات و فناورى در ابتداى هفته پژوهش سال 1384گفته بود: پیشنهاد وزارت علوم براى اعتبارات پژوهشى در سال 1385همان پیشنهاد قانون برنامه چهارم توسعه کشور است.طبق این برنامه براى سال دوم برنامه حدود 25/1درصد تولید ناخالص ملى باید صرف پژوهش شود و بر همین اساس وزارت علوم برنامه خود را به سازمان مدیریت اعلام کرده است.اگر سازمان مدیریت این اعتبار را به درستى در لایحه بودجه لحاظ کند به وضع طبیعى در پژوهش خواهیم رسید.در فصل بودجه سال 1385رقم بودجه پژوهشى در کل کشور نه تنها افزایش نیافت بلکه کاهش نیز پیدا کرد.متأسفانه اعتبارات پژوهشى از بخش هایى بود که همگام با انتظارات تعیین اعتبار نشد و قربانى شد.بر اساس این برنامه همانطور که زاهدى گفته بود اعتبار تحقیقات باید به رقم 25/1درصد تولید ناخالص ملى مى رسید که اینگونه نشد.هرچند نکته قابل توجه در بودجه هاى پژوهشى سال دوم برنامه چهارم توسعه افزایش قابل ملاحظه اعتبارات تحقیقاتى دانشگاه‌ها بود.
کوتاهى اى که در تخصیص اعتبار به بخش پژوهشى کشور در دولت هاى مختلف صورت گرفته، رهبر معظم انقلاب اسلامى را نیز به انتقاد از این امر واداشت.رهبر معظم انقلاب اسلامى در پائیز امسال در جمع رؤساى دانشگاه ها، مؤسسات آموزش عالى و مراکز تحقیقاتى سراسر کشور، دولت، شوراى عالى انقلاب فرهنگى و مجامع تصمیم گیر و تصمیم ساز را مسئول ترسیم فرآیند رشد علمى در کشور برشمردند و تأکید کردند: باید میزان بودجه اى که در برنامه چهارم توسعه از تولید ناخالص ملى براى تحقیقات در نظر گرفته شده است، تأمین شود زیرا در غیر این صورت، امکان رشد علمى به وجود نمى‌آید.
پس از اظهارات رهبر معظم انقلاب که حجت را بر مسئولان امر تمام کردند، وزارت علوم که خود بارها و بارها از کاهش بودجه هاى تحقیقاتى به طور هشدار آمیز انتقاد کرده بود، بر اجراى فرامین رهبرى تأکید کرد.در جلسه هیأت دولت نیز بر سخنان رهبر معظم انقلاب از سوى برخى وزیران تأکید و مقرر شد وزارتخانه هاى مختلف راهکارهاى اجرایى فرمایشات مقام معظم رهبرى را در امر پژوهش ارائه کنند.
وزیر علوم در این زمینه به «ایران» مى گوید : رهبر معظم انقلاب اسلامى همیشه و در همه حال توجه ویژه اى به دانشگاهیان و بحث تولید علم و جنبش نرم افزارى داشته اند.رهبر معظم انقلاب نکاتى را در سال جارى به دولت و دانشگاهیان متذکر شده اند که بسیار سرنوشت ساز است و باید اجرایى شود.رهبرى تأکید داشتند ریسک و خطر پذیرى در تحقیقات باید به یک فرهنگ تبدیل شود و دولت نباید از این که سرمایه اش در زمینه تحقیقات نتیجه روشنى نداشته باشد، نگران باشد. رهبر معظم انقلاب صریحاً اعلام کردند که در امر تحقیقات باید شجاعت داشت.همچنین حضرت آیت الله خامنه اى به طور صریح به دولت تذکر دادند که در بحث بودجه هاى پژوهشى کل کشور غیر قانونى عمل کرده است.متأسفانه در بحث بودجه هاى پژوهشى از آنچه در برنامه چهارم توسعه عنوان شده، عقب تر هستیم.در برنامه چهارم توسعه تأکید شده است که امسال باید سهم تحقیقات از تولید ناخالص ملى به 2/1 درصد برسد اما بر اساس آمار موجود این رقم به 0/47درصد کاهش یافته است.هرچند در سال جارى بودجه هاى تحقیقاتى دانشگاه ها افزایش 3برابرى داشته است اما همچنان در سهم کل پژوهش کشور از تولید ناخالص ملى عقب هستیم و چون وزارت علوم متولى امر تحقیقات و فناورى است نگران این امر هستیم و درصدد رفع آن برخواهیم آمد.
وضع بودجه پژوهشى کشور
منصور کبگانیان معاون پژوهش و فناورى وزارت علوم در گفت وگویى با «ایران» اعلام کرد : بودجه هاى پژوهشى در انتهاى برنامه باید به ? درصد تولید ناخالص ملى و یک درصد درآمدهاى شرکت هاى خصوصى برسد.با توجه به این موضوع، باید در سال جارى 25/1درصد تولید ناخالص ملى به پژوهش اختصاص مى یافت اما در حال حاضر تنها یک سوم از این رقم محقق شده است.معاونان وزارتخانه هاى مختلف کشور نیز از این موضوع ابراز نگرانى کرده اند.رهبر معظم انقلاب نیز در دیدار رؤساى دانشگاه ها با ایشان گلایه خود را از این موضوع اعلام کرده بودند. مقام معظم رهبرى اعلام کرده اند تنها 45صدم درصد تولید ناخالص ملى سهم پژوهش کل کشوربرنامه ریزى شده است.بررسى هاى ما نیز نگران کننده است.با توجه به این که مقام معظم رهبرى تأکید داشتند که پائین آمدن این رقم خلاف قانون است، در متمم بودجه براى این موضوع برنامه ریزى صورت گیرد.ریاست جمهورى نیز قول داده اند سهم پژوهش در متمم بیشتر شود.در غیر این صورت در زمینه پژوهش در حال سقوط هستیم.
دکتر حسین ملک افضلى معاون پژوهشى وزارت بهداشت نیز به «ایران» در زمینه بودجه هاى پژوهشى سال جارى مى گوید: کل بودجه پژوهشى سال جارى در قدر مطلق نسبت به سال 84کاهش پیدا کرده و درصد آن نیز نسبت به تولید ناخالص ملى به شدت افت کرده است از همین رو نیازمند 3 برابر شدن این بودجه در بخش متمم هستیم.امسال 900 میلیارد تومان بودجه به بخش پژوهش در 2 بخش پزشکى و غیرپزشکى تخصیص یافته بود که این میزان 45/0درصد تولید ناخالص داخلى را تشکیل مى دهد. او درباره افزایش بودجه تحقیقات دانشگاه ها مى گوید : با وجود این که بودجه دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتى علوم پزشکى کشور افزایش یافته و از 300میلیارد ریال به 700میلیارد ریال افزایش پیدا کرده است اما نکته مهم این است که تا سال گذشته دانشگاه ها و مراکز پژوهشى یارانه ارزى داشتند و از آن براى خرید کتاب ها و ژورنال و اعزام هیأت علمى به فرصت هاى مطالعاتى استفاده مى شد در حالى که امسال این بودجه حذف شده است. در واقع باید درصد قابل توجهى از افزایش بودجه صرف این هزینه ها شود که این میزان در حدود 200 میلیارد ریال برآورد مى شود. 500 میلیارد ریال افزایش بودجه پژوهشى با احتساب تورم، افزایش حقوق و استفاده از اعتبارات در واقع تغییر معنادارى نسبت به سال گذشته نداشته است و با کاهش 20 تا 30 درصدى در بخش بودجه پژوهش علوم پزشکى مواجه بوده‌ایم.
دکتر محمود احمدى نژاد نیز توجه به بودجه هاى پژوهشى و تحقیقات را بارها و بارها در سال جارى در دیدار با دانشگاهیان و دولتمردان مورد تأکید قرار داد.رئیس جمهورى ایران علاوه بر تأکید بر بودجه هاى پژوهشى بر توجه به فناورى هاى نوین نیز تأکید کرد.احمدى نژاد اعلام کرد: هر دانشگاهى که دیدگاه هاى نو در خصوص صنعت کشور و فناورى نوین در مسائل مختلف ارائه کند، دولت خارج از نوبت با اختصاص بودجه به آنان کمک شایانى خواهد کرد.
در راستاى افزایش بودجه هاى پژوهشى سال ،1386 رئیس جمهورى نیز این امر را پذیرفته است اما ظرفیت سازى براى بودجه هاى پژوهشى و مدیریت صحیح را مورد تأکید قرار داده است.
بارقه‌هاى امید در افزایش بودجه‌هاى پژوهشى سال 1386
رهبر معظم انقلاب اسلامى در دیدار اعضاى هیأت علمى دانشگاه ها با ایشان، شکستن مرزهاى کنونى علم و رسیدن به جایگاه اول علمى جهان در 27 سال آینده را آرمانى تحقق یافتنى برشمردند و تأکید کردند: دستیابى به این هدف بسیار ارزشمند مستلزم باور به «توانایى ملى و استعداد ایرانى»، برنامه ریزى براى استفاده صحیح از امکانات و استعدادهاى طبیعى کشور و گرفتن درس هاى امیدآفرین از تجربه هاى موفق 50 سال اخیر است. رهبر انقلاب اسلامى افزودند: البته برداشتن گام جدید مستلزم پیمودن راه هاى طى شده علمى است اما هیچ گاه نباید ذهن را از جست وجو براى یافتن راه هاى کشف نشده و بکر محروم کرد و دانشمندان ما براى رسیدن به مرزهاى جدید علم، باید به مسیرهایى فکر کنند که تاکنون ذهن بشر از کشف آنها ناتوان مانده است. ایشان، هدفدار شدن تحقیقات و انطباق آنها با نیازهاى کشور را از دیگر مسائل ضرورى دانستند و افزودند: نظام اعطاى امتیازات علمى باید بر عواملى مانند پژوهش هاى مورد نیاز بخش هاى مختلف کشور و تحقیقات تکمیلى منطبق شود.
فرمایشات رهبرى مبنى بر دستیابى به جایگاه رفیع علمى در 50سال آینده و تهیه نقشه جامع علمى، دولتمردان را بر آن داشت تا نسبت به بسترسازى در این زمینه تلاش خود را پى بگیرند. تحقق افزایش بودجه هاى پژوهشى که یکى از عوامل لازم براى تحقق این امر است در دستور کار دولت قرار گرفت. در همین راستا در سومین جلسه شوراى عالى علوم، تحقیقات و فناورى که به ریاست دکتر محمود احمدى نژاد برگزار شد، مقرر شد کل بودجه پژوهشى سال آینده تحت نظارت رئیس جمهورى و شوراى عالى تنها در یک ردیف مستقل قرار گیرد. ضمن این که تدوین نظام مدیریت اطلاعات فناورى و علمى کشور نیز مورد تأکید قرار گرفت.
پس از این جلسه، بارقه هاى امید براى افزایش بودجه هاى پژوهشى بوجود آمد. دکتر منصور کبگانیان در این زمینه به «ایران» مى گوید : درصد سهم تحقیقات از بودجه عمومى کل GDP براى سال آینده با احتساب در آمد عملیات شرکت ها جمعاً 26/1درصد برآورد شده است. در صورتى که از این مبلغ سهم شرکت ها را کسر کنیم، 03/1درصد سهم پژوهش از تولید ناخالص ملى در سال آینده خواهد بود. پس از تذکرات مقام معظم رهبرى مبنى بر افزایش بودجه تحقیقاتى کشور، کار گروه مشترکى با کمک سازمان مدیریت و برنامه ریزى و با حضور نمایندگان سایر سازمان ها و وزارت خانه ها تشکیل شد. در این کار گروه اعداد و ارقام مربوط به بودجه پژوهشى سال آینده بررسى شد و در این زمینه به اتفاق نظر رسیدیم. این رقم با افت شدیدى همراه بود به طورى که بدون احتساب رقم درآمدهاى اختصاصى و درآمدهاى عملیاتى شرکت ها، 54 صدم درصد GDP و با احتساب این موارد تنها 64 صدم درصد GDP در لایحه بودجه به پژوهش اختصاص یافت. مبلغ پیشنهادى براى پژوهش در سال 86 معادل2 هزار و 130میلیارد تومان از بودجه هاى سهم دولتى و 485میلیارد تومان درآمد عملیاتى شرکت هاى دولتى اعلام شده است. ضمناً ارقام برآورد شده با هماهنگى در شوراى عتف (شوراى عالى علوم، تحقیقات و فناورى) در حضور رئیس جمهورى صورت گرفته است و موافقت ریاست جمهورى را نیز به دنبال دارد. همچنین این رقم معادل با ظرفیت پژوهشى کشور تنظیم شده و واقع بینانه است. اگر چه مبلغ برآورد شده براى سهم پژوهش تا فرمایشات مقام معظم رهبرى بر اختصاص 3 درصدGDP به تحقیقات فاصله دارد، اما این مقدار بسیار متواضعانه در نظر گرفته شده است و براى رسیدن به اهداف اولیه پژوهشى در حال حاضر مناسب به نظر مى آید.