* علی معصومی (وزوایی)
در طول دوره رژیم مشروطه که حدود 77 سال به طول انجامید ، در مجموع با 24 دوره مجلس مشروطه مواجه هستیم . دوره اول مجلس مشروطه در 13 مهر 1285 هـ . ش و دوره 24 آن نیز در 17 شهریور 1354 هـ . ش گشایش یافت .
در دوره اول ، انتخابات صنفی بود و هر یک از اصناف و طبقات (اعیان ، خوانین ، شاهزادگان ، تجار و...) نمایندگانی از سوی خود برگزیدند و به مجلس فرستادند.
مجلس مشروطه از همان دوره اول ، راه ناصواب پیمود و حتی در عکس العمل نسبت به نطق نمایندگان ، غرب گرایان مجلس حرکتی انجام دادند که تاثیرپذیری از فرهنگ غرب را کاملا نشان می داد. آن ها به هنگام تائید نطق همفکران خود ، برخلاف معمول و برخلاف عرف ، به کف زدن می پرداختند. نوشته اند چنین رفتاری اولین بار در ایران بروز یافت و فرهنگ دیده ها به سبک اهل فرنگ ، ناطقین را با کف زدن تشویق می نمودند. به تعبیری که در لوایح آیت الله شیخ فضل الله نوری آمده است « از بدو افتتاح این مجلس ، جماعت لاقید ، لاابالی ، لامذهب و کسانی که منکر شریعت و معتقد به طبیعت (مادی گرایی ) بودند ، همه در حرکت آمدند و فرقه هایی پیدا شدند که بالمره منکر ادیان و حدود و حقوق دینی گردیدند. این فرقه های مستحدثه بر حسب تفاوت اغراض ، اسم های مختلفی همچون آنارشیست ، نهلیست ، سوسیالیست ، ناتورالیست ، بابیست و... به خود گرفتند و در ایجاد فتنه و فساد با هم به رقابت برخاستند. مرکز همه این فتنه مجلس بود که قانون پارلمنت فرنگ را آوردند و از روی آن برای اسلامیان قانون نوشتند...
بنابراین ، خشت اول فتنه و انحراف در اولین مجلس مشروطه نهاده شد و تا آخرین مجلس ادامه یافت.
امام خمینی چند سال پیش از نهضت مشروطه دیده به جهان گشودند و به خاطر معاصربودن با این دوره ، سخنان وی درباره مجالس مشروطه ، همانند گزارش دقیق یک شاهد عینی از آن دوره است . خود امام در این باره می فرماید : من از همه شما بیشتر زمان های سابق را ادراک کرده ام ، من از زمان قاجار و تا حال مجالس را دیده ام و کیفیت اینکه مردم چه جور انتخاب کردند و چه قدر دخالت داشتند و افرادی که در مجلس آمدند چه طور بودند ، همه را می دانم و این سنوات آخر را که همه آقایان می بینند و دیده اند... آن وقتی که رضاخان نبود و محمد رضاخان نبود و زمان قاجار ، من یادم هست ... من از بچگی انتخابات را در حدود خودمان و بعد هم که از جاهای دیگر هی شنیده شده است ، ادراک کرده ام...
امام خمینی به عنوان کسی که مجالس دوره مشروطه را به خوبی ادراک و لمس کرده و پیرامون عملکرد آن مجالس تامل نموده بود ، آن مجالس را منشا اصلی و مادر همه انحرافات دوره مشروطه می دانست .ایشان در این باره چنین می فرماید : تمام کارهایی که بعد از مشروطه انجام گرفت و انحرافاتی که به تدریج پیدا شد تا زمان رژیم پهلوی که به اوج خودش رسید ، یکی از عمال بزرگ که باید بگوییم مادر عمال بود ، مجلس بود ، مجلس را مجلس قلدری کردند ، ملت را از اینکه رای بدهند محروم کردند و این مال این دوره سابق قبل از این دوره نیست بلکه به طور قطع ، اکثر دوره ها این طور بود(2 )
اساسا تشکیل مجلسی با عنوان « مجلس شورای ملی » یک توطئه و یک انحراف بود ، زیرا آنچه قرار بود تشکیل شود ، « مجلس شورای اسلامی » بود نه مجلس شورای ملی . البته همین نام نیز بی محتوا و بی مسما بود ، زیرا اگر قراربود با مسما و با محتوا باشد ، لازم بود ملت در آن نقش داشته باشد و قانون اساسی آن بر اساس فرهنگ بومی و ملی باشد و نمایندگان آن نیز افراد ملی باشند ، ولی هیچ یک از معیارها در مجلس مشروطه دیده نمی شد. قانون اساسی آن که غیرملی و ترجمه شده قوانین اساسی فرنگ بود. نمایندگان آن نیز به غیر از عده ای معدود ، همگی غیرملی وافراد غرب گرابودند و به جای داشتن احساسات ملی گرایانه ، احساسات و دغدغه های غرب گرایانه داشتند. از سوی دیگر ، ملت نیز غیر از بعضی موارد ، هیچ نقشی در انتخاب نمایندگان نداشتند. بنابر این ، در مجالس دوره مشروطه به هیچ وجه بویی از ملی بودن به مشام نمی رسید. به همین دلیل است که امام خمینی مجالس دوره مشروطه رالفظی بی محتوا می دانند و در این باره می فرمایند : از آن زمانی که من یادم است تا حالا ، مجلس شورای ملی یک لفظی بی محتوا بوده است . مجلس شورای ملی معنایش این است که ملت اشخاصی را خودشان تعیین کنند و آن ها به شور بنشینند و مصالح کشور خودشان را تعیین کنند.
قبل از آمدن رضاخان ، زمان احمدشاه ، امر انتخابات با خان ها ومالکین بود گردن کلفت های هر منطقه ، شاهزاده هایی که دارای ملک بودند و خان هایی که قدرت داشتند و قلدرهایی که در اطراف کشور بودند ، مردم را با زور به پای صندوق ها می آوردند و مردم هم،آنچه آن ها می گفتند،عمل می کردند و صندوق طبق خواست قلدرها پر می شد(3)
امام خمینی در موارد متعدد یادآور می شوند که مجالس دوره مشروطه ، مجالس مردمی و برخاسته از متن مردم نبوده است و آن جا همواره کانون گردهمایی قلدرها ، گردن کلفت ها ، خان ، شاه زاده ، شاه دوست ها ، کاخ نشین ها و... بوده است . فقط در بعضی دوره ها ، برخی افراد اصیل ، مردمی و مذهبی و میهنی موفق شدند به این مجلس راه یابند. همین افراد بودند که در مقاطع حساس ، جلوی بسیاری از انحرافات را گرفتند. امام خمینی در این باره می فرماید : ما در طول مشروطیت از این کاخ نشین ها خیلی صدمه خوردیم ، مجلسی های ما مملو از کاخ نشین بود. و در بینشان معدودی بودند که از کوخ نشین ها بودند و همین معدودی که از کوخ نشین ها بودند از خیلی از انحرافات جلو می گرفتند و سعی می کردند جلوگیری کنند(4 )
در کل باید گفت که از نظرامام خمینی ، مجالس دوره مشروطه در تمام مفاسد دوره مشروطه نقش قاطع داشت ، امام خمینی در این باره چنین می فرماید :
هرچه به سر این ملیت مظلوم در طول زمان پس از مشروطیت تا دوره آخر انتصابات ستمشاهی آمد ، به طورقاطع از مجلس های فاسد مشروطه بود که ملت در انتخاب نمایندگانش یا هیچ دخالت نداشت و یا دخالت بسیار ناچیز داشت (5 )