خاورمیانه عراق جدید و ایران (بخش اول)

پیشینه ژئوپلتیک عراق
سرزمین عراق همواره در طول تاریخ از موقعیت ویژه ای برخوردار بوده است . تمدن سومر در 3000 سال قبل از میلاد و امپراطوری های بابل و آشور در 1350 سال قبل از میلاد در این سرزمین بوجود آمده اند . در قرن ششم میلادی سرزمین عراق جزو قلمرو امپراتوری ایران بوده است . در قرن هفتم میلادی اعراب مسلمان با شکست دادن آخرین پادشاه سلسله ساسانی سرزمین واقع بین دو رودخانه دجله و فرات را به تصرف خود درآوردند و این اراضی را بین النهرین نامیدند. بین النهرین قریب یکصد سال مرکز خلافت اسلامی شد و بغداد پایتخت آن از اعتبار خاصی برخوردار بود . بغداد که در لغت به معنای دارالاسلام است حدود 5 قرن مرکز حکومت خلفای عباسی بود تا این که در سال 1258 میلادی مغول ها آن را به تصرف خود در آورند . (4 )
در سال 1534 میلادی بغداد به تصرف ترکان عثمانی درآمد و بدین ترتیب سرزمین بین النهرین یا عراق کنونی تا اوایل قرن بیستم جزو قلمرو امپراتوری عثمانی بود. در دوران عثمانی سرزمین عراق از نظر دسترسی سلاطین عثمانی به سرزمین های عربی و شمال آفریقا اهمیت فراوانی داشت ضمن آنکه این منطقه برای متحدین امپراتوری عثمانی (مثل آلمان ) و دولت های مخالف (مانند انگلستان ) به منظور دسترسی به شبه قاره هند نیز از اهمیت بسیار زیادی برخوردار بود. پس از شکست عثمانی در جنگ جهانی اول و تجزیه آن عراق که بخشی از خاک عثمانی محسوب می شد توسط انگلستان اشغال گردید و به موجب مصوبه جامعه ملل تحت قیمومیت این کشور قرار گرفت . پس از گذشت حدود 10 سال عراق در سال 1932 استقلال یافت و به عضویت جامعه ملل در آمد . در واقع شکل گیری کشور کنونی عراق محصول اقدامات انگلستان است که در پی قرار داد سایکس ـ پیکو در سال 1916 بین وزرای خارجه انگلیس و فرانسه به وجود آمد . (5 )
عراق که از سه ولایت بصره بغداد موصول تشکیل شده بود به لحاظ امکان ارتباط با خلیج فارس همسایگی با اردن و ارتباط با دریای سرخ می توانست راه زمینی مناسبی برای انگلستان در دسترسی به هند فراهم آورد که مکمل راه دریایی هند به شمار می رفت . بنابراین در این مقطع نیز عراق از اهمیت ژئوپلتیک فراوانی برخوردار بود.
با افول قدرت انگلستان و پایان جنگ جهانی دوم از اهمیت موقعیت ژئوپلتیک عراق کاسته نگردید. در دوران جنگ سرد عراق در حلقه اقمار اتحاد جماهیر شوروی بود و به عنوان مسیری برای حضور شوروی در خاورمیانه در کانون توجه بلوک شرق قرار داشت . به همین دلیل اتحاد شوروی در عراق نفوذ بسیار زیادی ایجاد نموده و ساختارهای سیاسی اقتصادی و نظامی این کشور را از خود متاثر ساخته بود. در دوران مذکور اتحاد جماهیر شوروی از وحدت و یکپارچگی عراق حمایت می کرد و این موضوع به ابزاری در دست دولت مرکزی این کشور برای سرکوب حرکت های جدایی طلبانه مانند جنبش کردها و شیعیان تبدیل شده بود.
پس از روی کارآمدن « صدام حسین » در عراق در سال 1978 جاه طلبی های وی برای تبدیل شدن به یک قدرت منطقه ای و ایفای نقش رهبری جهان عرب که خود متاثر از انزوای مصر پس از امضای قرارداد کمپ دیوید بود زمینه برهم خوردن تعادل قدرت در منطقه را فراهم آورد . تهاجم نظامی عراق به ایران در سال 1980 به وضوح نمایانگر زیاده طلبی های صدام حسین در سال های پایانی جنگ سرد است که البته در آن مقطع هر دو ابر قدرت شرق و غرب این کشور را در توسعه طلبی های خود یاری دادند.
جنگ دوم خلیج فارس که پیامد اشتباهات رژیم عراق و نتیجه آتش افروزی های این رژیم در منطقه بود همزمان با پایان جنگ سرد و فروپاشی نظام دو قطبی توجه آمریکا و غرب را بیش از پیش به موقعیت ژئوپلتیک این کشور جلب نمود.
عراق از اهمیت زیادی برای آمریکا برخوردار است . تضمین امنیت جریان صدور نفت تاثیر گذاری بر روند صلح اعراب و اسرائیل مهار جمهوری اسلامی ایران و نقش آفرینی در شمال عراق و منطقه کردستان برای کنترل تحولات و تاثیرگذاری بر کشور هایی که دارای مناطق کرد نشین هستند فرصت هایی بوده اند که پس از جنگ دوم خلیج فارس با استفاده از موقعیت ژئوپلتیکی عراق برای آمریکا فراهم شده است .
به طور کلی در دوران جنگ سرد عراق در قلمرو ژئواستراتژیک قدرت بری یعنی اتحاد جماهیر شوروی قرار داشت اما فروپاشی اتحاد شوروی و جنگ دوم خلیج فارس موجب حضور آمریکا در مناطق امن در شمال و جنوب عراق بر اساس قطعنامه 688 شورای امنیت سازمان ملل متحد گردید(6 ); که نهایتا " جدایی ژئوپلتیکی عراق را به همراه داشت .
سیاست های کاملا اشتباه صدام حسین در ابعاد منطقه ای و بین المللی و نقض مکرر قطعنامه های شورای امنیت سازمان ملل موجبات انزوای این رژیم را فراهم آورد . پس از رویدادهای 11 سپتامبر 2001 در ایالات متحده آمریکا و اعلام استراتژی مبارزه با تروریسم از یک سو و ادعای واشنگتن مبنی بر تلاش رژیم عراق جهت دستیابی به تسلیحات اتمی و همکاری این رژیم با شبکه القاعده با جوسازی و تبلیغات گسترده رسانه ای و اقدامات دیپلماتیک وسیع در سطح سازمان ملل متحد و منطقه خاورمیانه بستری فراهم شد که علی رغم مخالفت شورای امنیت سازمان ملل متحد و مخالفت های مردمی در سطح جهان آمریکا با همراهی تعدادی دیگر از کشورهای غربی در مارس سال 2003 به عراق حمله و پس از مدت کوتاهی رژیم حاکم براین کشور را ساقط نماید . بدون تردید یکی از دلایل و ملاحظات آمریکا در تهاجم نظامی به عراق اهمیت ژئوپلتیکی این کشور بوده است .
پس از گذشت شش سال از اشغال عراق آمریکا متحمل هزینه های فراوانی گردیده و سیاست های این کشور بر پیچیدگی های مسایل منطقه افزوده است . بدست گیری قدرت توسط یک دولت شیعی و خروج شیعیان و اکراد از انزوای سیاسی پس از حدود 80 سال تحولات ژئوپلتیکی جدیدی را در عراق رقم زده که علاوه بر تحت تاثیر قرار دادن عراق و منطقه خاورمیانه روابط راهبردی قدرت های بزرگ را نیز متاثر ساخته و موجب واکنش برخی کشورهای منطقه مانند عربستان و اردن گردیده است تا جایی که پادشاه اردن با ابراز نگرانی از تحولات عراق در دسامبر سال 2005 از موضوعی تحت عنوان « هلال شیعی » صحبت به میان آورد . بدون تردید تحولات اخیر در عراق روابط کشورهای منطقه را هم متاثر ساخته است . در ادامه عوامل مهم ژئوپلتیک در عراق و سیر تحولات آنها مورد بررسی قرار می گیرد.
عوامل مهم ژئوپلتیک عراق و سیر تحولات آن
کشور عراق از لحاظ ژئوپلتیک اهمیت فراوانی دارد. موقعیت جغرافیایی راه های مواصلاتی به کشورهای مهم منطقه شبکه آب ها و سایر عوامل ثابت ژئوپلتیک این کشور از اهمیت زیادی برخوردار هستند. همچنین هنگام بررسی ژئوپلتیک عراق عوامل متغیر و به ویژه منابع انسانی و ترکیب قومیتی این کشور از اهمیت زیادی برخوردار است . افتراقات جمعیتی در عراق ریشه در نیات و اهداف استعمارگران انگلیس در تشکیل کشور عراق دارد که موجب بروز بحران ها و ناآرامی های زیادی در طول تاریخ معاصر این کشور گردیده است . در این نوشتار صرفا " به سه عامل از عوامل مهم ژئوپلتیک عراق که از اهمیت زیادی برخوردارند اشاره می گردد.
منابع نفت و گاز
ذخایر عظیم نفت و گاز در عراق اهمیت زیادی را برای این کشور فراهم آورده است . ذخایر نفت عراق بیش از 112 میلیارد بشکه تخمین زده شده که از این نظر عراق را در مقام بزرگ ترین دارندگان ذخایر نفت جهان قرار داده است . عراق یکی از کشورهای مهم صادر کننده نفت و از اعضای مهم اوپک به شمار می رود. هزینه استخراج نفت در عراق به دلیل وجود تعداد زیادی میدان کم عمق و عظیم بسیار پائین است . همچنین امکان بهره برداری از چاه های نفت عراق با سرعت بالا وجود دارد . در عراق از هر چاه به طور متوسط 13480 بشکه نفت در روز استخراج می گردد(7 ) . در عراق 74 میدان نفتی شناسایی شده که عمدتا " مورد بهره برداری قرار نگرفته است ; از 526 نقطه شناسایی شده در صحرای غربی عراق تاکنون فقط 125 نقطه توسعه یافته و حفاری شده است . (8 )
صادرات نفت در سال 1989 (قبل از تهاجم به کویت ) 5 3 میلیون بشکه در روز بوده است که درآمدی معادل 5 14 میلیارد دلار در سال را عاید این کشور کرده است . همچنین عراق دارای 110 میلیارد فوت مکعب ذخایر گازی است . (9 )
همچنان که ارقام نشان می دهند میزان ذخایر نفت و گاز عراق سهم مهمی در ذخایر جهانی دارند و این کشور پتانسیل لازم برای ایفای نقش های مهم تر در تامین انرژی جهان را دارد. به همین دلیل مسئله نفت یکی از عوامل مهم و تاثیرگذار ژئوپلتیکی عراق بوده است .
کردها
کردها یکی از اقوام ایرانی کهن هستند که در دامنه های کوه های آرارات و زاگرس و در کشورهای کنونی ایران عراق ترکیه و سوریه پراکنده شده اند که این پراکندگی متاثر از جنگ جهانی اول و تجزیه امپراتوری عثمانی بوده است . قبل از شکل گیری دولت ـ ملت های یاد شده کردها تابع هویت قومی خویش بوده اند. در دوران حاکمیت اسلامی قوم کرد مانند سایر اقوام و اقلیت های نژادی در قالب امپراتوری عثمانی به حیات خود ادامه داده و در قدرت مشارکت داشته است . با فروپاشی عثمانی و شکل گیری کشورهای عراق ترکیه و سوریه گروه های مختلف قومی در جهت تشکیل دولت های ملی اقدام کردند اما تلاش کردها در این مسیر مقرون موفقیت نبوده است . به دلیل پراکندگی کردها در کشورهای مختلف مسئله جدایی طلبی و استقلال این گروه طی سده اخیر یکی از حساس ترین مسایل منطقه به ویژه در کشورهای ترکیه و عراق بوده است .
بخش اعظمی از ذخایر نفتی عراق در شمال این کشور و در مناطق کردنشین قرار گرفته و همین موضوع بر اهمیت مسئله کردها افزوده است . کردها در عراق سه دوره منازعه با دولت مرکزی را تجربه نموده اند . جنگ های پراکنده طی سال های 1915 تا 1925 درگیری های سال های 1925 تا 1975 و نهایتا تنش های سال های 1980 تا 1991 از دوره های اصلی جنگ و درگیری کردها و اعراب در عراق به شمار می روند.
از سال 1958 با کودتای ژنرال « عبدالکریم قاسم » در عراق نظام سلطنتی سرنگون و رژیم جمهوری در این کشور مستقر گردید . عبدالکریم قاسم تلاش های زیادی برای تحت تابعیت درآوردن کردها که در زمان نظام سلطنتی خود مختار بودند به عمل آورد. به همین دلیل در گیری ها پس از روی کار آمدن وی جدی تر بوده است . « ملا مصطفی بارزانی » از رهبران کرد عراقی در سال 1947 میلادی به منظور پیگیری سیاست های جدایی طلبانه حزب دموکرات کردستان عراق را تاسیس کرد و موفق شد پس از یک جنگ و درگیری طولانی مدت در اوایل دهه 70 میلادی از دولت مرکزی عراق خود مختاری اخذ نماید; اما بعدها این خود مختاری نقض گردید . در منطقه کردستان عراق احزاب دیگری شکل گرفته اند که احزاب اتحادیه میهنی کردستان و حزب الله انقلابی کرد از آن جمله هستند.
سر آرنولد ویلسن » دیپلمات ارشد انگلستان پس از جنگ جهانی اول طی گزارشی از منطقه کردستان عراق چنین اظهار نموده که کردها نه می خواهند زیر حکم و نفوذ دولت ترکیه باشند و نه تحت فرمان دولت عراق ; فکر تشکیل کردستانی مستقل در میان کردها طرفداران بسیار دارد . (10 )
کردهای عراق بیش از 28 درصد جمعیت و بیش از 17 درصد کل مساحت این کشور را در اختیار دارند و به لحاظ برخورداری از موقعیت جغرافیایی ویژه و وجود ذخایر عظیم نفت و گاز جایگاه حائز اهمیتی را در این کشور به خود اختصاص داده اند.
کردستان عراق همواره مورد تبعیض بوده است . سهم ناچیزی از بودجه های عمرانی به کردستان اختصاص یافته در حالی که منابع نفتی عراق عمدتا در کرکوک خانقین و عین زاله واقع گردیده که بیش از 80 درصد تولید نفت عراق را به خود اختصاص داده است . بطور کلی 76 درصد از درآمد دولت عراق از منطقه کردستان تامین می گردد . (11 )
در زمان صدام حسین فشار بر کردها افزایش یافت و عده زیادی از رهبران و نیروهای موثر در کردستان متواری و یا تسلیم رژیم بعثی شدند. صدام حسین تلاش های زیادی جهت اجرای سیاست عربی کردن برخی مناطق کردنشین به عمل آورد و با زور و تهدید و ترور توانست دو حزب عمده کردستان عراق یعنی حزب دموکرات کردستان و حزب اتحادیه میهنی کردستان را وادار به تسلیم و تبعیت نماید. در طول جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران دو حزب یاد شده در مقطعی برای نیروهای عراقی اطلاعات جمع آوری کرده و علیه ایران عملیات ایذایی انجام می دادند. با پایان یافتن جنگ و اشتباه صدام حسین در تهاجم به کویت که منجر به اقدامات بین المللی علیه رژیم وی گردید کردها توانستند تحت حمایت قطعنامه های شورای امنیت به ویژه قطعنامه 688 که مربوط به ممنوعیت ورود نیروهای نظامی عراق به مناطق شمالی و جنوبی این کشور می شد قدرت خود را بازیابند. صرف نظر از اهداف پنهانی آمریکا و اسرائیل در همکاری و حضور در کردستان عراق این منطقه با کمک های آمریکا پس از یک دوره اختلاف سیاست خود مختاری را دنبال نموده است . پس از سقوط رژیم صدام حسین کردها با همکاری آمریکا به صورت فعال در روند دولت سازی شرکت نمودند و موفق شدند خود مختاری مناطق کردنشین شمال عراق را در چارچوب قانون اساسی جدید این کشور به تصویب برساند. اکنون کردستان عراق دارای خود مختاری است و اولین رئیس جمهور عراق جلال طالبانی رهبر حزب اتحادیه کردستان از میان کردها انتخاب گردیده است .
بدون تردید تحولات اخیر بر عامل ژئوپلتیکی کردها تاثیرگذار بوده و علاوه بر دستیابی کردها به خود مختاری به نحو چشمگیری موجب مشارکت موثر آنان در قدرت سیاسی در عراق گردیده است . امروزه کردها که همواره یکی از عوامل مهم ژئوپلتیکی در عراق هستند و به عنوان یک نیروی چالشگر قدرت مرکزی در عراق تاثیر گذار بودند خود به عنوان بخشی از حاکمیت عراق محسوب می شوند و در طراحی و اجرای سیاست های این کشور دخالت مستقیم و موثر دارند. اعطای خود مختاری به کردها توسط قانون اساسی جدید عراق نقش ژئوپلتیک آنان را در صحنه عراق فزونی بخشیده است .
حضور و حمایت مستقیم آمریکا در کردستان عراق طی دوازده سال پس از جنگ دوم خلیج فارس در سال 1991 تا سقوط صدام حسین در سال 2003 بسترهای لازم برای بازیابی قدرت توسط کردها را فراهم آورد . البته آمریکا از حضور و حمایت از کردها اهداف متعددی را تعقیب نموده که در چارچوب منافع و اهداف ملی کشورهای همسایه عراق و منطقه خاورمیانه نبوده است اما این حمایت ها یکی از عوامل اصلی در ارتقا اهمیت ژئوپلتیکی کردستان محسوب می گردد.