تهدید نرم؛ کمترین هزینه بیشترین فایده

دکتر حسن کریمى
تهدید به عنوان یک مؤلفه همراه وهمیشگى انسان در طول تاریخ از یک سو ضرورت، معنا و مفهوم امنیت را متجلى نموده واز سوى دیگر ضرورت ایجاد و حفظ آمادگى براى دفاع، مقابله به مثل و حملات پیش دستانه را گوشزد نموده است. با گذشت زمان، اندیشمندان و متفکران با الهام و اقتباس از رویه هاى انسان ها درتقابل با یکدیگر تهدید را از دو منظر مورد بررسى قرار دادند. ازاین رو واژه هاى تهدید نرم و تهدید سخت در ادبیات سیاسى، نظامى و امنیتى جهان هویدا شد. در این تقسیم بندى، تهدید نرم به مجموعه اقداماتى قلمداد شد که دگرگونى هویت فرهنگى و الگوهاى رفتارى مورد قبول یک نظام سیاسى را به دنبال داشت. با این تعریف، «تهدید نرم» نوعى سلطه در ابعاد سه گانه حکومت، اقتصاد و فرهنگ را شامل مى شد، که از طریق استحاله الگوهاى رفتارى در این حوزه ها ایجاد مى گردید و نمادها و الگوهاى نظام سلطه را جایگزین مى کرد. با این نگرش، تمامى تحولاتى که موجب مى شد تا اهداف و ارزش هاى حیاتى یک نظام سیاسى به خطر افتد، یا باعث ایجاد تغییر و دگرگونى اساسى در عوامل تعیین کننده هویت ملى و دینى یک کشور شود، «تهدید نرم» به شمار مى آمد.
توجه بر عنصر فرهنگ، رسانه، اقتصاد و عوامل دست نشانده قدرت مهاجم درکشور هدف در تهدید نرم، سبب مى شود بدون منازعه و لشکرکشى فیزیکى، کشور مهاجم اراده خود را بر کشورى دیگر تحمیل و اهداف خود را در ابعاد گوناگون با روش هاى نرم افزارانه اجرا کند و در مواردى با سرمایه مادى و معنوى آنان منافع خود در آن کشور را بدون واکنش تامین و تثبیت کند و تعمیم بخشد.
فرآیند طراحى شده براى تحقق تهدید نرم، تغییراتى درونى، آرام، ذهنى و تدریجى را به دنبال دارد و سبب مى شود این تهدید همراه با آرامش و خالى از روش هاى فیزیکى و با استفاده از ابزارهاى تبلیغات، رسانه، احزاب، تشکل هاى صنفى و شیوه القا و اقناع انجام پذیرد.
درتهدید نرم، کشور یا نظام سلطه توجه خود را بر عواطف، احساسات، فکر و اندیشه و باور و ارزش ها و آرمان هاى یک ملت یا ملت ها و نظام سیاسى آنها معطوف مى نماید. ابعاد این جنگ و تهدید، بسیار گسترده تر و مخرب تر از تهدید سخت و جنگ مرسوم است. در جنگ مرسوم که با لشکرکشى و تصرف سرزمین دیگران توسط کشورى یا اجماع بین چند کشور صورت مى گیرد ق€… ویتنام و عراق و افغانستان - با خسارات متقابل و امکان مقاومت و شکست همراه است، اما در تهدید نرم دین، آئین، فکر، اندیشه، ارزش ها و آرمان ملت ها آماج تهاجم قرار مى گیرد و در موارد بسیارى اهداف در پوششى از خیرخواهى و کمک به توسعه دموکراسى و فراهم آوردن امکان زندگى بهتر صورت مى گیرد.
از دید بسیارى از اندیشمندان مستقل و ازنگاه تئورى پردازان غربى که تسلط بیشتر غرب با هدف تامین منافع خود را در سر مى پرورانند، جهانى سازى که در پوشش اقتصاد جهانى مطرح شده و فرهنگ و سیاست و روابط اجتماعى را در بر خواهد گرفت، روى دیگر سکه تهدید نرم است و در بسیارى از موارد مترادف با مفهوم تهدید نرم تلقى مى شود.
تاثیرگذارى بر انتخاب ها و کنترل فرایند تصمیم سازى و تصمیم گیرى و شیوه اطلاع رسانى و تغییر در نظام ارزشى، هنجارها، کم رنگ نمودن و تاثیرگذارى برآداب و رسوم و سنت ها را مى توان از عمده ترین اهداف در تهدید نرم قلمداد کرد که استیلاى سیاسى، فرهنگى و اقتصادى را به دنبال دارد.
در فرایند تهدید نرم درحوزه فرهنگى که از آن به عنوان تهاجم فرهنگى نام برده مى شود، مهاجم به دنبال ایجاد انواع بحران هاى فرهنگى- سیاسى در جامعه براى دستیابى به اهداف و اغراض سیاسى است. هدف اصلى از این نوع تهدید، حذف باورمندى جامعه، سلب اراده و روحیه مقاومت و در مجموع استحاله فرهنگى و سیاسى نظام مورد هدف است.
طراحى و اجراى این تهدید سبب مى شود ملتى داراى اهداف والا و آرمان هاى امیدبخش، به ملتى بى آرمان و بى اراده تبدیل شود و در مواردى با تاثیرپذیرى از اقدامات رسانه اى به مخالفت با الگوهاى رفتارى، هنجارها و ارزش ها، نخبگان و ذخایر علمى، تاریخى و گذشته خود برخاسته و عرصه هاى فرهنگى، سیاسى، اجتماعى و اقتصادى خود را به چالش بکشد. نافرمانى مدنى، قانون گریزى، برپایى آشوب و بلوا، دامن زدن به اغتشاشات، اردوکشى هاى خیابانى، تجمعات غیرقانونى از جمله شیوه هاى طراحى شده براى تحقق حلقه اى از تهدید نرم محسوب مى گردد.
تهدید نرم به روحیه و روان یک ملت، به عنوان یکى از عوامل قدرت ملى خدشه وارد مى کند، عزم و اراده ملت را از بین مى برد و مقاومت و دفاع از آرمان و سیاست هاى نظام را تضعیف مى کند. فروپاشى روانى یک ملت مى تواند مقدمه اى براى فروپاشى سیاسى- امنیتى و ساختارى آن باشد. بر این پایه کشور مهاجم مى تواند به مقاصد مورد نظر خود در سیاست جهانى نایل آید، دریک نگاه کلى قدرت نرم، بهره مندى از توانایى نیل به اهداف از طریق جذب کردن نه از طریق اجبار و یا پاداش است. این شیوه غیرمستقیم رسیدن به نتایج مطلوب، چهره دوم قدرت است.
امروزه تهدید نرم، مؤثرترین، کارآمدترین و کم هزینه ترین و در عین حال خطرناک ترین و پیچیده ترین نوع تهدید علیه امنیت ملى یک کشور است. امروزه نظام سلطه در پى آن است که با طراحى و اجراى تهدید نرم با کمترین هزینه به اهداف خود دست یابد. موفقیت نظام سلطه در تهدید نرم ضمن حذف لشکرکشى ها که کاهش هزینه هاى تصرف و اشغال فیزیکى سرزمین موردنظر را به دنبال دارد، کشور مهاجم و متصرف را از پرداخت هزینه مقاومت هاى فیزیکى پس از تسلط هم معاف مى دارد.
نظام سلطه درفرآیند اجراى تهدید نرم از ابزارهایى نظیر رسانه هاى مکتوب، هنر نمایش در قالب فیلم هاى سینمایى، تلویزیونى، سریال ها، مبادلات فرهنگى، به خدمت گرفتن اندیشمندان و نخبگان جوامع، ادعاهایى نظیر صدور دموکراسى و دیگر شیوه هاى مرسوم بهره بردارى مى کند. نمونه هاى فراوانى از کاربرد تهدید نرم در صفحات تاریخ وجود دارد. در حال حاضر، همه کشورها به نوعى دیگر در معرض این نوع تهدید هستند.
قدرت هاى استکبارى، امکانات و نیروى انسانى و ابزارهاى پیشرفته و پیچیده و مراکز علمى و پژوهشى خود را به صورت گسترده دراختیار این جنگ قرار داده اند. با ظهور وسایل ارتباط جمعى و رسانه هاى متنوع نوین، ابعاد تهدید نرم، گسترده تر و پیچیده تر شده است. در حال حاضر کشورهاى اسلامى به شکل اعم و جمهورى اسلامى ایران به نحو خاص، آماج حملات و تهاجمات دشمنان اسلام با روش تهدید نرم هستند. گسترش روزافزون و خیره کننده رسانه هاى دیدارى، شنیدارى و مجازى با نگاه اختصاصى و ویژه به جمهورى اسلامى ایران و پخش برنامه هاى مختلف و متنوع با هدف جذب مخاطبان بیشتر را دراین راستا مى توان مورد ارزیابى قرارداد. بدیهى است مقابله با این هجوم همه جانبه و طراحى و اجراى اقدامات سلبى با تاکید بر اقدامات ایجابى ضرورتى است که باید بیش از پیش از سوى مسؤولان مدنظر قرارگیرد.