روسیه و خرید سیاسى گاز

به رغم رکود در اقتصاد جهانى، به تبع آن کاهش تقاضا براى حامل هاى انرژى روسیه و تالى آن کاهش قابل ملاحظه درآمدهاى این کشور از بخش انرژى، مسکو که از چندى پیش راهبرد تبدیل به ابرقدرت انرژى را مطمح نظر قرار داده، همچنان بر عملیاتى کردن آن اصرار دارد. یکى از ابعاد این راهبرد حفظ تسلط روسیه بر منابع انرژى و مجارى انتقال آن در حوزه «سى آى اس» از یک سو و به دنبال آن استمرار وابستگى خریداران انرژى آن به ویژه اتحادیه اروپا به منابع انرژى این کشور از سوى دیگر است. ایجاد بحران گازى براى اکراین، قراردادهاى خرید بلندمدت گاز از کشورهاى آسیاى مرکزى، مانع تراشى در فرایند ساخت خط لوله هاى جدید از جمله ناباکو و مورد اخیر پیشنهاد خرید کل تولیدات گاز آذربایجان را مى توان تلاش هایى در این راستا ارزیابى کرد. با این ملاحظه، سفر اخیر مدودف به باکو را مى توان جزئى از همین راهبرد و براى مجاب کردن مقامات آذرى به فروش بخش اعظمى از تولیدات میدان گازى «شاه دنیز ۲» به گازپروم دانست که با عقد قراردادى در مسیر عملیاتى شدن قرار گرفت. به گزارش ایراس یکى از ابعاد مهم سیاست خارجى روسیه طى سال هاى اخیر، اقتصادى سازى سیاست خارجى و استفاده از اهرم هاى موجود در این عرصه براى تأمین منافع سیاسى است. مقامات کرملین که به ناکار آمدى ابزار هاى سنتى در فضاى جدید منطقه اى و بین الملل وقوف یافته اند، تلاش دارند تا از طریق اهرم اقتصادى به نحو بهینه ترى به تأمین منافع روسیه مبادرت کرده و کمتر موجب انگیخته شدن رویکردهاى منفى علیه این کشور در حوزه پیرامونى و غرب منتقد شوند.
یکى از ابعاد این رویکرد جدید، استفاده از اهرم انرژى براى پیشبرد مقاصد سیاسى است که طى سال هاى اخیر در سطح گسترده اى مورد استفاده قرار گرفته و نمود آن را مى تواند در تلاش روسیه براى حفظ تسلط خود بر منابع انرژى و مجارى انتقال در جغرافیاى شوروى سابق ملاحظه کرد. روسیه در حالى بر اجرایى شدن این راهبرد تأکید دارد که به گواه آمار طى ماه هاى اخیر از یک سو به نحو قابل ملاحظه اى از میزان تقاضاها براى خرید گاز روسیه کاسته شده و از سوى دیگر بهاء حامل هاى انرژى نیز تا حد زیادى کاهش یافته است. نمود این مسأله را مى توان در تنش گازى میان گازپروم و ترکمنستان مشاهده کرد، که به رغم وجود قرارداد بلندمدت ۲۵ ساله میان دو طرف براى خرید گاز ترکمنستان از سوى گازپروم، طرف روسیه با مانع تراشى و به طور خاص به دلیل کاهش تقاضا براى فروش گاز خود، عشق آباد را براى تجدیدنظر در قرارداد موجود و کاهش قیمت گاز خود زیر فشار قرارداده است. به هر تقدیر، با عنایت به تلاش هاى اروپا براى متنوع کردن مبادى تأمین انرژى خود از جمله از طریق ساخت خط لوله ناباکو، مسکو بر آن شده تا با اخذ تدابیرى مانع از تحقق این منظور شود که از آن جمله مى توان به تلاش این کشور براى مجاب کردن باکو به گسترش روابط خود با مسکو در حوزه انرژى اشاره کرد.
سفر مدودف به باکو طى روزهاى اخیر و فحواى گفتگوهاى انجام شده را مى توان در همین راستا ارزیابى کرد. این سفر در حالى انجام شده که از ملاقات پیشین سران در حاشیه نشست بین المللى اقتصادى پترزبورگ کمتر از یک ماه نمى گذرد. مدودف در ملاقات خود با الهام على یف طیف وسیعى از مسائل و موضوعات از جمله موضوع خزر، قره باغ، تعاملات دوجانبه اقتصادى و موضوع انرژى را با وى مورد بحث قرار داد. در مذاکرات طرفین بر نزدیکى مواضع کشورهاى ساحلى دریاى خزر در خصوص تعیین حدود ساحلى این دریا، ضرورت بسیار همکارى کشورهاى ساحلى این دریا براى مقابله با چالش ها و تهدیدهاى جدید و توسعه و تحکیم همکارى ها در حوزه کشتیرانى در خزر و مساعدت طرفین به یکدیگر در این خصوص تأکید شد. اما همان طور که انتظار مى رفت و اشاره شد مهم ترین بعد گفتگوها میان مدودف و على یف در حوزه انرژى و به طور خاص به موضوع خرید گاز آذربایجان از سوى روسیه متمرکز بود. شایان ذکر است که روسیه پیش از این و در راستاى هدف گذارى بلندمدت خود در حوزه انرژى، پیشنهاد خرید کل گاز تولیدى آذربایجان را به قیمت بازار اروپا به باکو پیشنهاد داده و به تکرار بر آمادگى خود براى عقد قراردادى در این زمینه تأکید کرده بود. این مسأله با عنایت به کشمکش انرژى میان روسیه و اتحادیه اروپا و تلاش هاى اخیر این اتحادیه براى رهایى از وابستگى به منابع و خطوط انتقال انرژى روسیه از جمله از طریق متنوع سازى منابع تأمین نفت و گاز خود با حساسیت بیشترى از سوى مسکو دنبال شده است. لذا، مانع تراشى هاى روسیه براى اجرایى نشدن خط لوله گاز ناباکو و تأکید مسکو بر اجراى هرچه سریع تر خطوط انتقال گاز «جریان جنوبى» و «جریان شمالى» در همین راستا قابل ارزیابى است.
در سوى مقابل، مقامات آذرى نیز که به مشکلات سیاسى و توجیه اقتصادى احداث خط لوله ناباکو از یک سو و اختلافات کشورهاى غربى بر سر ضرورت احداث این خط لوله واقفند، با رفتارهاى خود نشان داده اند که تمایل به بازى همزمان با روسیه و بروکسل دارند. باکو تلاش دارند تا به این وسیله، در تعاملى دوسویه با روسیه و اتحادیه اروپا نسبت به حداکثرسازى منافع از هر دو طرف اقدام کرده و در عین حال به دلیل ابهام در اجراى خط لوله ناباکو مجالى براى خود براى تغییر مسیر به سوى بروکسل و مسکو باقى بگذارد. از سوى دیگر، تحلیلگران با اشاره به محدود شدن تعاملات روسیه و آذربایجان در حوزه هاى مختلف از جمله حوزه هاى نظامى، امنیتى و سیاسى نسبت به سایر کشورهاى حوزه شوروى سابق و فعال بودن همچنان تعاملات دو کشور در حوزه انرژى، بر این مهم تأکید دارند که آذربایجان باید در باب پیشنهادات روسیه براى همکارى در زمینه جانب احتیاط را رعایت کرده و از این طریق به حفظ روابط خود با این کشور را حفظ کند. بر همین اساس است که مقامات باکو همزمان با تأکید بر مشارکت در خط لوله ناباکو و همراهى با مواضع اتحادیه اروپا در حوزه انرژى، به طور تلویحى و احتیاطى مذاکره با روسیه براى فروش گاز خود به این کشور حتى در حجم هاى بالا را منتفى ندانسته اند. به عنوان مثال، شخص على یف نیز در چندین مقطع پیشنهاد روسیه براى خرید کل گاز تولیدى در آذربایجان را جذاب دانسته و با اشاره به اینکه باکو به دنبال بازارهاى مطمئن و قراردادهاى بلندمدت و اقتصادى و قراردادهایى است که بتواند ثبات و امنیت را در منطقه حفظ کند، بر احتمال مذاکره با روسیه در این خصوص تأکید کرده است.
به نظر مى رسد اشاره على یف به اینکه قراردادها باید بتواند ثبات و امنیت را در منطقه حفظ کند، را بتوان معطوف به آن دانست که باکو هیچ تمایلى به تقابل با روسیه بر سر موضوع گاز ندارد و ترجیح آن بر این است که همکارى را جایگزین رقابت با روسیه کند. با این ملاحظه، در سفر مدودف به باکو موافقتنامه اى بین گازپروم و شرکت نفت گاز آذربایجان مبنى بر ارجحیت فروش گاز تولیدى فاز دوم میدان گازى شاه دنیز نسبت به سایر خریداران از سوى طرف آذرى به گازپروم به امضاء رسید. مدودف با ارزیابى مثبت از عقد این موافقتنامه، خواستار توسعه هرچه بیشتر تعاملات دو کشور در حوزه انرژى به ویژه در زمینه گازى شد و بر وجود ظرفیت براى گسترش حجم و گستره این توافق تأکید کرد. شایان ذکر است که طبق توافق قبلى گازپروم با شرکت نفت و گاز آذربایجان مقرر شده که از ابتداى سال ۲۰۱۰ طرف روسى ۵۰۰ میلیون متر مکعب گاز از این میدان گازى دریافت کند که با عنایت به قرارداد جدید این حجم مى تواند افزون شود. همان طور که اشاره شد، تحلیلگران با اشاره به کاهش تقاضاى گاز روسیه به ویژه در بازار اروپا که نمود آن در مشکلات گازپروم در فروش گاز موجود خود مشاهده کرد، بر سیاسى بودن تلاش هاى مسکو براى مجاب کردن باکو براى همکارى با آن در حوزه انرژى از جمله در قالب قرارداد جدید تأکید دارند و همان طور که اشاره شد، این تلاش ها را در راستاى راهبرد روسیه براى حفظ تسلط خود بر عرصه نفت و گاز حوزه شوروى سابق از یک سو و از سوى دیگر حفظ وابستگى اروپا به گاز خود ارزیابى مى کنند.
آنها در توجیه این مدعاى خود به این مهم اشاره دارند که تنها مقصود روسیه از ارائه پیشنهاد خرید کل گاز آذربایجان، بازصادرات گاز خریدارى شده به بازارهاى اروپایى و ممانعت از ساخت خط لوله ناباکو است که کنترل آن را بر خطوط لوله کاهش خواهد داد. به واسطه بروز همین شائبه ها بود که مدودف به طور خاص و پس از عقد قرارداد بین گازپروم و شرکت نفت و گاز آذربایجان، هرگونه اهداف و مقاصد سیاسى در پس این قرارداد را رد و آن را صرفاً اقتصادى دانست. او طى سخنانى در این زمینه تأکید کرد که قرارداد اخیر میان آذربایجان و گازپروم با عنایت به دورنماهاى آتى تدوین شده، ناشى از دیدگاه هاى مشترک دو کشور در حوزه انرژى و در راستاى منافع طرفین است.