شکل‌گیری محور تازه ایران، سوریه و عراق

دیدار ولید المعلم وزیر خارجه سوریه از بغداد و مذاکرات او با هوشیار زیباری همتای عراقی اش که اولین دیدار یک مقام سوری از بغداد بعد از اشغال این کشور در سال 1381محسوب می شود توجه فراوانی را برانگیخته است. سوریه و عراق دو کشور همسایه ولی دائما در حال تخاصم بوده اند حداقل از سال 1361که روابط دو کشور عملا قطع شد، این رابطه هیچگاه دوستانه نبوده است.
البته مقامات سوری پیش از این نیز در دوران صدام حسین در فاصله سال 1361 تا 1381برای از سرگیری مناسبات دو کشور پیشقدم شده اند. یک بار در سال 1376وزرای خارجه دو کشور برای از سرگرفتن رابطه با هم دیدار کردند و بار دیگر در سال 1380محمد مصطفی میرو نخست وزیر وقت سوریه به بغداد رفت تا روابط از سر گرفته شود و این درست در زمانی بود که دیگر رمقی بر تن رژیم صدام حسین نمانده بود و اقدام سوریه نیز عاقبت خوشی پیدا نکرد. اینک رژیم صدام حسین فروپاشیده و مخالفان او بر اریکه قدرت نشسته اند و از قضا حس دوستانه ای نسبت به دولت سوریه دارند. نخست وزیر کنونی عراق سالها بعنوان مبارز میهمان سوری ها بوده و جلال طالبانی رئیس جمهور به دلیل روابط نرم بشار با کردهای سوریه با او احساس قرابت می کند. بر همین اساس بنظر می آید این بار واقعا روابط عراق و سوریه بازسازی شود و به زودی به یک محور مهم در منطقه حساس خاورمیانه و خلیج فارس تبدیل شود.
اما درست در لابلای مذاکرات المعلم و زیباری در شهر جنگ زده بغداد، دو خبر دیگر روی خروجی خبرگزاری ها رفت: شنبه آینده جلال طالبانی رئیس جمهور کرد عراق به تهران می رود تا در مورد پرونده امنیتی عراق با دکتر محمود احمدی نژاد رئیس جمهور پرآوازه ایران گفت وگو نماید.
خبر دوم از این مهمتر بود: در روزهای آینده مذاکرات سه جانبه ای میان روسای جمهور ایران، عراق و سوریه در تهران برگزار خواهد شد.
بسیم شریف یک عضو مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق از احتمال سفر بشار اسد به تهران برای پیوستن به مذاکرات طالبانی- احمدی نژاد خبر داد و بنگاه خبرپراکنی انگلیس (بی .بی.سی) هم خبر داد که دکتر احمدی نژاد از همتای سوری خود برای شرکت در مذاکرات مربوط به عراق به تهران سفر کند. اما تام کیسی معاون وزارت خارجه آمریکا از جمله مقامات آمریکایی بود که بلافاصله واکنش نشان داد. او قبل از آنکه صحت چنین خبری مورد تایید قرار گیرد، ایران را متهم کرد که تاکنون به تعهدات پیشین خود برای کمک به استقرار ثبات در عراق عمل نکرده است! اما واقعا «تعهدات پیشین ایران» چه بوده است؟ وی از آن سخنی به میان نیاورد!
آنگونه که خبرگزاری فرانسه گزارش داد تام کیسی معاون وزیر خارجه آمریکا از پیش در مورد مذاکرات سه جانبه ایران، سوریه و عراق به شدت ابراز نگرانی کرد و گفت: شواهد و مدارکی که نشان دهد ایران و سوریه آماده تغییر راهبرد خویش درباره همسایه گرفتار خود باشند وجود ندارد. وی اضافه کرد: مهم این نیست که آنان چه می گویند بلکه مشکل در این است که چه کاری در پیش می گیرند.
اما بنگاه خبرپراکنی انگلیس (بی بی سی) پا را از این فراتر گذاشت و به نقل از خبرنگار امور دفاعی خود گفت: مذاکرات سه جانبه ایران، سوریه و عراق عمدتا حول محور وضعیت امنیتی عراق متمرکز خواهد شد.
اینکه آیا مذاکرات سه جانبه مورد اشاره در تهران سر بگیرد یا نه هرچند اهمیت دارد ولی موضوع اصلی نیست موضوع این است که اینک ایران می تواند مناسبات سیاسی، اقتصادی و امنیتی عراق و سوریه را هماهنگ کند و همسو نماید این اتفاق الزاماً در آغاز راه نیازی به مذاکرات سه جانبه در سطح رهسای جمهور- که بالاترین سطح مذاکرات است- ندارد بلکه می تواند بصورت دو جانبه ابتدا بین ایران و عراق و سپس میان ایران و سوریه برای تقریب عراق و سوریه و در نهایت انطباق منافع آنان صورت پذیرد.
گفت وگوهای کوفی عنان دبیرکل سازمان ملل متحد با مقامات سوریه نیز نشان داد که در عرصه بین الملل نیز نگاهها برای حل ماجرای عراق به ایران و سوریه است.
ترس آمریکا از مذاکرات سه جانبه کاملاً طبیعی است چرا که این اتحاد می تواند در شرایط فروپاشی سیستم تصمیم گیری در آمریکا به بحران تازه ای برای آمریکا تبدیل شود و موضوع وحدت استراتژیک ایران، سوریه و عراق فراتر از موضوع مقابله با ناآرامی های داخلی عراق که نظامیان آمریکا با ساده سازی نام «تروریسم» را بر آن نهاده اند باشد.
از آن سو در آمریکا بحث درباره نحوه مواجهه آمریکا با دو پرونده امنیتی عراق و هسته ای ایران به شدت جریان دارد چند روز پیش نمایندگان دو حزب جمهوریخواه و دمکرات آمریکا در جلسه ای با حضور نظامیان عالیرتبه آمریکا نظیر ژنرال جان ابی زید فرمانده ارشد نیروهای آمریکایی در منطقه خلیج فارس و آسیای میانه و ژنرال جورج کیسی فرمانده ارشد ارتش آمریکا در عراق تشکیل گردید. آنگونه که بنگاه خبرپراکنی بی بی سی گزارش داد رئیس جدید سازمان سیا در این جلسه اعتراف کرد که دخالت نظامی آمریکا در عراق سبب شده است. که اسلام گرایان در هر نقطه ای از جهان علیه منافع آمریکا وارد عمل شوند و هری رید رهبر اقلیت فعلی سنای آمریکا و رئیس آینده این مجلس اقدامات بوش در عراق را بشدت منفی خواند و گفت: امنیت ما نسبت به زمان قبل از حمله آمریکا به عراق کمتر شده است و اینک مردم جهان بشدت از ما متنفر شده اند.
سخنان صریح و گزنده «هری رید» سبب شد که جرج بوش با قاطعیت قبل، از اقدامات خود در عراق دفاع کند او در پاسخ به منتقدان خود گفت: قبلاً هم مسلمانان از ما متنفر بوده اند و این تازگی ندارد. او به گزارش بشدت منفی سیا از وضعیت آمریکا در عراق هم اشاره کرد و مدعی شد: این گزارش برای تاثیرگذاری بر انتخابات هفتم ژوئن آمریکا تهیه شده بود و اثر خود را هم گذاشت در عین حال «نانسی پلوسی» رئیس آینده مجلس نمایندگان آمریکا بدون توجه به استدلال های بوش درخواست کرد که تمام گزارش سازمان سیا درخصوص عراق به اطلاع افکارعمومی برسد این درخواست پس از آن مطرح شد که نمایندگان حزب جمهوری خواه با برگزاری جلسه ای محرمانه برای بررسی اوضاع عراق خودداری کردند. نمایندگان مخالف برگزاری این جلسه استدلال کردند که این به روحیه نظامیان آمریکا بشدت لطمه می زند.
موضوع دیگر مناقشات برقراری ارتباط با ایران است. اینک تقریباً هیچ آمریکایی که تردید ندارد که آمریکا برای برون رفت از بحران های خاورمیانه از جمله بحران عراق، لبنان و افغانستان نیازمند کمک ایران است چرا که اگر ایران هواداران خود را به تعدیل خواسته هایشان دعوت نکند، آمریکا نمی تواند از این بحران ها جان به سلامت ببرد. ایران بدون آنکه دخالت واقعی در عراق یا لبنان و یا افغانستان داشته باشد به دلیل در پیش گرفتن سیاست استقلال طلبانه و اسلام گرایانه بشدت از سوی مسلمانان حمایت می شود.
در عین حال مقامات آمریکایی می دانند که بدون اینکه امتیازاتی بدهند نمی توانند روی کمک ایران حساب کنند. آمریکایی ها بسیار مایلند پرونده هسته ای ایران از پرونده امنیتی عراق جدا باشد تا بتوانند در یک جا ایران را تحت فشار قرار دهند و در جای دیگر از کمک موثر ایران بهره مند باشند! ولی این شدنی نیست کما اینکه جیمز بیکر پس از خارج شدن از جلسه سه ساعته با محمدجواد ظریف سفیر ایران در سازمان ملل- که در دفتر ظریف برگزار شد- با تعجب گفت: «ظریف جوری با من برخورد کرد که انگار همین الان ایران یک قدرت هسته ای است» در آن جلسه گویا نماینده ایران به او یادآور به بیکر یادآور شده بود که مقامات آمریکایی نزد ایرانیان در عمل به وعده هایی که می دهند، اعتبار ندارند او بخصوص به ماجرای کمک ایران به آزاد شدن گروگان های آمریکایی در لبنان اشاره کرده بود که البته می توان به تعهدات آمریکا در قبال همکاری ایران در جریان اجلاس روم که درباره افغانستان تشکیل شده بود نیز اشاره کرد. بیکر پس از این دیدار گفته بود: ظریف آشکارا از ما امتیازاتی را طلب می کرد و من ناچار شدم به طرف ایرانی بگویم اگر اوضاع عراق خراب شود شما هم ضرر می کنید.
آمریکا در طول هفته های گذشته برای آنکه ایران وادار به کوتاه آمدن در شرایط همکاری با آمریکا شود روی دو موضوع مانور کرده است، 1- تجزیه عراق به سه کشور در شمال، میانه و جنوب 2- وقوع گسترده درگیری های قومی.
این دو تهدید به خوبی بیانگر آن است که اوضاع عراق مسیر بهبودی را طی می کند کما اینکه به نسبت دو ماه پیش اوضاع امنیتی عراق بهتر شده و دولت بر مناطق بیشتری اشراف پیدا کرده است اینک آشکارا در 9 استان شیعه نشین و 5 استان کردی- از مجموع 18 استان عراق- چندان خبری از ترور و تروریسم نیست و روند تحولات امنیتی در شهر بغداد نیز از کاهش مشکلات خبر می دهد. اینک گروه مقتداصدر امنیت 5/2 میلیون نفر از بغدادی هایی که در مجموعه شهرک صدر ساکن هستند بعهده دارند و حلقه های امنیتی دولت تکمیل و تکمیل تر می شوند. پس ملاحظه می کنید به موازاتی که مقامات آمریکایی از وضعیت رو به وخامت عراق خبر می دهند در عراق اوضاع به سمت آرامش می رود. این در حالی است که همگرایی دولت های ایران، عراق و سوریه ابعاد بهبود وضعیت امنیتی عراق را گسترش می دهد. سفر رئیس جمهور عراق به ایران- که چندمین سفر او به ایران پس از قرار گرفتن در این پست است- می تواند علامت مناسبی برای این موضوع باشد.
کمی پیش از این سفر، نوری المالکی نخست وزیر شیعه عراق به آنکارا رفت و با مقامات ترکیه گفتگو کرد و سپس راهی کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس گردید موضوع اصلاحات و تغییرات کابینه عراق که شامل وزارت خانه های اقتصادی و امنیتی می شود نیز تلاشی درونی برای افزایش کارآمدی دولت به حساب می آید با این وصف عراق در حال پشت سر گذاشتن شرایط گذشته است.
آمریکا در حالی که برای عقب نشینی از عراق برنامه ریزی می کند و در مقابل اصرار دمکرات ها برای خروج در یک دوره دو تا چهار ماهه به آنان وعده 6 ماه تا یک سال می دهد، شنیدن خبر سفر همزمان جلال طالبانی رئیس جمهور عراق و بشار اسد رئیس جمهور سوریه به ایران، او را به شدت تکان می دهد.