نگاه به شرق اسلام‌گرایان آنکارا

حزبAKP، این نشانه امروز براى محافل سیاسى بسیار آشناست. این علامت نام اختصارى حزب عدالت و توسعه است، حزبى که جاى بسیارى از نام هاى پرآوازه احزاب و گروه هاى سیاسى ترکیه را گرفته است. اگر روزى AKP گروهى تحت تعقیب و نام رهبران اش در لیست سیاه عوامل امنیتى آنکارا بود، امروز به جناح حاکم در صحنه این کشور تبدیل شده است.
حزبى که با ظهور خود در نقطه تلاقى دو قاره به سال ها یکه تازى احزاب چپ وراست پایان داد. حزب عدالت و توسعه با آمدن خود نه تنها مهر تغییر بر پیشانى ترکیه زد که به نیروى مددرسان تحولات مشابه در کشورهاى خاورمیانه تبدیل شد. همه گروه هایى که در زمانه ماپرچم تحول خواهى را دردست گرفته اند نگاهى ارادت ورزانه به سوى مدرنیست هاى مسلمان ترکیه داشته اند.
در نظر جنبش هاى ملى- اسلامى عصر امروز، ترکیه تحت رهبرى اردوغان نمونه یک الگووسرمشق یا دست کم نیروى الهام بخش حرکت هاى اسلامى بوده است.
اکنون پس از چهار سال مدیریت بر سرزمینى که نزدیک به 70سال ملک انحصارى لائیک ها بوده است اردوغان و دوستانش مى توانند مدعى شوند که پیدایى جریان اسلامخواهى در این سرزمین یک موج گذرا ومقطعى نبوده ،بلکه ریشه اى عمیق در خواسته ها ومطالبات 70میلیون جمعیت این کشور دارد.
ترکیه تحت رهبرى اردوغان گرچه رشته اى بلند ازتحولات اجتماعى درداخل ترکیه به وجود آورده و چهره یک جامعه کهنسال را از رنگ لائیسم به صبغه اسلامى در آورده است، اما افکار عمومى منطقه اردوغان و دولت او را با دگرگونى هاى حوزه دیپلماسى اش مى شناسند.
ترکیه در دوره اسلام گرایان چرخشى آشکار به سمت جبهه شرق وجهان اسلام دارد. دیپلماسى دولت اردوغان همه توان خود را به کار مى بندد تا شکاف بزرگى را که میان اعراب وآنکارا دردوره لائیک ها بروز کرده بود ، ترمیم کند.
اردوغان و مدیر دیپلماسى او،عبدالله گل راه دشوار رفتن به میان اعراب را از ایستگاه فلسطین آغاز مى کنند، بدین صورت ،کشورى که دوست اول اسرائیل در خاورمیانه نام گرفته بود این بار در جبهه شرکاى سیاسى اعراب وارد مى شود. دولت اسلامى آنکارا فرمولى جالب براى آب کردن یخ هاى کدورت با اعراب به کار مى گیرد و آن چیزى نیست جز پایین کشیدن فتیله دوستى با اسرائیل.
در نخستین اقدام، آنها به هواپیماى «آریل شارون»در سفرى که رهبر صهیونیست ها مى خواست به طور غیرمنتظره وارد آنکارا شود اجازه فرود نمى دهند. بعد از این واقعه منحنى دیدارها وآمد وشدها میان اسرائیل وترکیه قوس نزولى طى مى کند. این وقایع همزمان است با مرگ عرفات و جنایات تازه اسرائیل در «رفح». اردوغان هیأت بلندپایه خود را راهى فلسطین و پایتخت هاى عربى مى کند تاپیام همدلى ترک ها را به جهان عرب انعکاس دهد. او خود نیز در دیدار با وزیر انرژى اسرائیل در آنکارا با اندوه مى گوید: «جنایات شما، من و مردم من را آزرده است. ترکیه در سوگ شهداى فلسطین حال و هواى سرزمین هاى اسلامى را پیدا مى کند».
اندکى بعد آنکارا ضیافتى باشکوه براى دشمن شماره یک صهیونیست ها مهیا مى کند، باحضور بشار اسد در ترکیه نهال دوستى اسلام گرایان با اعراب شکوفا مى شود. اردوغان نخستین میوه این نهال را در انتخابات مربوط به رئیس آینده بزرگ ترین سازمان کشورهاى اسلامى مى چیند وقتى که مخالف و رقیب همیشگى آنکارا ـ مصر ـ به ریاست یک دیپلمات ترک ـ احسان اوغلو ـ رضایت مى دهد.
به این ترتیب، جهان عرب همه نامهربانى هاى سیاسى و خاطرات تلخ تاریخى خود را با ترک ها به بوته فراموشى مى سپارد، دیگر نه از داستان هاى سلطه عثمانى ها بر اعراب سخنى به میان مى آید و نه از آنکارا بابت به رسمیت شناختن اسرائیل در 1949یا پیمان استراتژیک 1990سرزنش مى شود.
عبدالله گل، چهره اى که از او به عنوان طراح نگاه به شرق دولت اردوغان یاد مى شود، توصیفى شنیدنى از این چرخش بزرگ دارد: «دوران جنگ سرد به پایان رسیده است و به تبع آن، دوران اهمیت متحدان استراتژیک نیز. دیگر دلیلى ندارد از ترس قدرتى دست به دامن قدرت دیگرى شویم. »
این سخن گل، ترجمان سیاست توازنى است که دولت اردوغان میان دو جبهه دوستان قبلى و فعلى آنکارا برقرار کرده است. بر پایه این تئورى، دولت اردوغان از به هم ریختن همه بنیادها ى سیاست خارجى کشور امتناع مى کند. او بى آنکه روابط سنتى آنکارا با واشنگتن را دچار تنش کند طرح یک دوستى تازه را با جبهه رقیبان آمریکا و اسرائیل از تهران تا دمشق ریخته است.
سیاستگذاران آنکارا بى گمان دراین مدت به یک بازنگرى اساسى در خط مشى سیاست خارجى این کشور دست زده اند. دوستى امروز آنکارا با اروپا و آمریکا، دیگر رنگ و ماهیت رفاقت هاى یکسویه دیروز را ندارد. در ماجراى جنگ و بحران عراق این واقعیت بیش از هر زمان اثبات شد، وقتى که براى نخستین بار دولت جدید این کشوربا عبور سربازان آمریکایى از خاک خود در زمان جنگ عراق مخالفت کرد، زیرا مردم ترکیه بشدت مخالف این جنگ بودند.
دولت اردوغان به تأسى از همین نگاه افکار عمومى ترکیه، نگرش انتقادى خود رانسبت به سیاست هایى که نشان از سلطه و تبعیض دارد، حفظ کرده است. از همین روست که آنکارا امروز در صف اول انتقاد از دیدگاه هاى بوش یا سیاست هاى اولمرت ایستاده است.