در رهگذر مهتاب

طاهره صفارزاده
شاعر، نویسنده ، محقق و مترجم
متولد 1315سیرجان
- لیسانس ادبیات انگلیسى از دانشگاه تهران
- ادامه تحصیل در انگلستان و سپس آمریکا در دانشگاه آیووا
- کسب درجه MFA
- استخدام در دانشگاه ملى (شهید بهشتى) در سال 1349
-رئیس دانشگاه شهید بهشتى و دانشکده ادبیات
- دکترا در رشته نقد تئورى و عملى ادبیات جهان
- برگزیده شدن در «فستیوال بین المللى داکا» در سال 67به عنوان یکى از 5 عضو بنیانگذار کمیته ترجمه آسیا،
-«استاد نمونه» سال 71از سوى وزارت علوم و آموزش عالى
- «خادم القرآن» پس از انتشار ترجمه «قرآن حکیم »، سال 80
سرپرستى و ویراستارى 26کتاب زبان تخصصى براى رشته هاى مختلف دانشگاهى
- قصه ، پیوندهاى تلخ، 1341
- شعر ، رهگذر مهتاب، 1341
Brella the Red um (سروده هایى به زبان انگلیسى)، آیووا 1967م.= 1347ش.
طنین در دلتا [و دفتر دوم]، سد و بازوان، 1250، سفر پنجم، 1356، حرکت و دیروز، 1357، بیعت با بیدارى، 1358، مردان منحنى ، دیدار صبح، 1366، در پیشواز صلح، 1385، گزیده ادبیات معاصر، 1378، هفت سفر، 1384، روشنگران راه، 1384، اندیشه در هدایت شعر، 1384
اصول ترجمه، نقد ترجمه، ترجمه
اصول و مبانى ترجمه: تجزیه و تحلیلى از فن ترجمه ضمن نقد عملى آثار مترجمان، از 1358
ترجمه هاى نامفهوم، 1384
ترجمه مفاهیم بنیادى قرآن مجید (فارسى و انگلیسى)، 1379
ترجمه قرآن حکیم (سه زبانه - متن عربى با ترجمه فارسى و انگلیسى)، 1380
ترجمه قرآن حکیم (دو زبانه متن عربى با ترجمه فارسى)، 1382
ترجمه قرآن حکیم (دو زبانه متن عربى با ترجمه انگلیسى)، 1385
لوح فشرده قرآن حکیم (سه زبانه - متن عربى با ترجمه فارسى و انگلیسى)، 1383 (نشر دوم) کامل وجزء 20.
دعاى عرفه (دعاى امام حسین علیه السلام در روز عرفه (متن عربى با ترجمه فارسى)، 1381
دعاى ندبه و دعاى کمیل (متن عربى با ترجمه فارسى)، 1383
مفاهیم قرآنى در حدیث نبوى: گزیده اى از نهج الفصاحه با ترجمه فارسى و انگلیسى، 1384
دعاى جوشن کبیر، 1385
زهرا طهماسبى : طاهره صفارزاده را بیشتر به عنوان یک شاعر مى شناسیم. مخاطبان شعر در دهه۴۰ او را با شعر «کودک قرن» به خاطر مى آورند و در دهه ۵۰ با کتاب «سفر پنجم».شعرهاى قدیمى اش یادآور سال هاى گلوله و فریاد است.علاوه بر شعر، در ترجمه و پژوهش هم استادى بى همتا است.صفارزاده نخستین مترجم قرآن کریم به ۳ زبان زنده دنیا است. صفارزاده شاعر، نویسنده ، محقق و مترجم به سال ۱۳۱۵ در سیرجان در خانواده اى متوسط چشم به جهان گشود.اجدادش از عرفاى مقید به مقابله با ظلم و عدالت پرورى بوده اند.پدر و خواهرش هم اهل تصوف بودند . در خانواده، برپایى مجالس ذکر و دعا بویژه در اظهار ارادت به حضرت على علیه السلام متداول بود.خانواده اش پیشینه عرفانى داشتند وهمین امر سبب شد که او از همان آغاز نگاهى ویژه به پیرامونش داشته باشد.قبل از آنکه به مدرسه برود تجوید و قرائت و حفظ قرآن کریم را در مکتب محل آموخت و تحصیلات ابتدایى و متوسطه را در کرمان گذرانید.
از کودکى ذوق نویسندگى و عشق به مطالعه آثار ادبى داشت ودر دبستان به عنوان شاعر شناخته شده بود.در این زمینه آموزگاران و بعد دبیران او را بسیار تشویق مى کردند.
نخستین شعر را در ۱۳ سالگى سرود که در روزنامه دیوارى مدرسه به ثبت رسید و نخستین جایزه شعر را که یک جلد دیوان جامى بود در سال چهارم دبیرستان به پیشنهاد دکتر باستانى پاریزى که آن زمان از دبیران دبیرستان بهمنیار بود، از رئیس آموزش و پرورش استان دریافت کرد.
در ششم ادبى شاگرد اول شد و با جرأت در امتحان ورودى دانشگاه در رشته هاى حقوق و ادبیات فارسى و زبان و ادبیات انگلیسى که مناسب آن دیپلم بود شرکت کرد و در هر سه قبول شدو چون تردید در انتخاب داشت خانواده اش به استخاره رجوع کردند و در نتیجه در زبان و ادبیات انگلیسى لیسانس گرفت . مدتى به عنوان مترجم متون فنى در شرکت نفت کار کرد و چون به دنبال یک سخنرانى در اردوى تابستانى فرزندان کارگران مجبور به ترک کار شد، براى ادامه تحصیل به انگلستان و سپس به آمریکا رفت .در دانشگاه آیووا ، هم در گروه نویسندگان بین المللى پذیرفته شد و هم به کسب درجه MFA نایل آمد.MFAدرجه اى مستقل است که به نویسندگان و هنرمندانى که داوطلب تدریس در دانشگاه باشند اعطا مى شود و نویسندگان به جاى محفوظات و تاریخ ادبیات به آموختن نقد به صورت تئورى و عملى و انجام طرح هاى ادبى متنوع به مطالعات وسیع درباره آثار نویسندگان و شاعران مى پردازند.
دوره آن یک سال بیش از فوق لیسانس است و استخدام دارنده این مدرک در دانشگاه هاى آمریکا با پایه دکترى انجام مى پذیرد.در زبان عربى استعداد خاصى داشت و چنانکه در مقدمه «ترجمه مفاهیم بنیادى قرآن مجید»گفته است: «در دوره دبیرستان و به تشویق یک استاد دلسوز و دانشمند، عربى پایه را خوب فرا گرفتم و هرگز رابطه ام با آموختن آن زبان قطع نشد چه کلاس هاى عادى و چه درس خصوصى را در محضر استادانى تلمذ مى کردم که قرآن شناس بودند .خودم بر این عقیده هستم که بروز و شکوفایى استعداد من در زبان عربى به دلیل این بود که تجوید و قرائت قرآن کریم را در کودکى در سن ۶ سالگى آموخته بودم .»
طاهره صفارزاده براى دروس اصلى «شعر امروز جهان »، «نقد ادبى» و «نقد عملى ترجمه » را انتخاب کرد و در بازگشت به ایران اگرچه به دلیل فعالیت هاى سیاسى در خارج، مشکلاتى براى استخدام داشت اما چون در کارنامه اش از ۴۸ واحد درسى ۱۸ واحد ترجمه ثبت شده بود و کمبود و نبود استاد ترجمه براى رشته هاى زبان خارجى موجب گله مندى گروه هاى زبان بود، در سال ۱۳۴۹ با استخدام او در دانشگاه ملى (شهید بهشتى) موافقت شد. دکتر طاهره صفارزاده پایه گذار آموزش ترجمه به عنوان یک علم و برگزارکننده نخستین «نقد عملى ترجمه » در دانشگاه هاى ایران محسوب مى شود.دانشگاه آیووا بنا به درخواست شاعران و نویسندگان «کارگاه نویسندگى »، نخستین مرکزى بود که به گنجاندن این درس در برنامه آموزشى رشته هاى زبان و ادبیات اقدام کرد. صفارزاده حدود ۳ سال بعد در کنار نویسندگان دانشجو به بهره مندى هایى از این آموزش جدید دست یافت .صفارزاده از ابتداى تدریس خود در ایران متدى مبنى بر شناخت و تطابق مفهومى ، دستورى و ساختارى دو زبان مبدأ و مقصد ابداع کرد و این شیوه پیشنهادى در درسى که سابقه تدریس قانونمند نداشت نزد بسیارى از همکاران وى الگو قرار گرفت .پس از انقلاب اسلامى تعیین کتاب «اصول و مبانى ترجمه »اثر وى به عنوان کتاب درسى در زمینه شناخت نظریه ها و نقد عملى ترجمه به ویژه براى دانشجویان رشته «ترجمه » مفید افتاد.
دکتر طاهره صفارزاده به عنوان کارشناس ترجمه معتقداست: «در ترجمه دانستن موضوع یا مطلب مورد ترجمه مقدم بر دانستن زبان مبدأ و مقصد است .این خطر بزرگى است که متخصص رشته علوم انسانى ، حتى رشته مهندسى متن پزشکى را و بالعکس یک پزشک متن جامعه شناسى را ترجمه کند ، چون که اصطلاحات خاص مجموعاً زبان علمى یک رشته را تشکیل مى دهند. » بر اساس این فکر دو تمرین «ترجمه تخصصى »و «معادل یابى براى واژگان تخصصى» در کتابهاى زبان براى رشته هاى دانشگاهى به پیشنهاد اوگنجانده شد.
طاهره صفارزاده در زمینه شعر و شاعرى نیز به دلیل مطالعات و تحقیقات ادبى به معرفى زبان و سبک جدیدى از شعر با عنوان شعر «طنین» توفیق یافت که در آغاز بسیار بحث برانگیز شد زیرا شعر مقاومت و طنز سیاسى ، حکومت پسند نبود.سرانجام در سال ۵۵ به اتهام نوشتن شعر مقاومت دینى از دانشگاه اخراج و براى دومین بار به خانه نشینى و فراغت اجبارى رفت.و در ایام تنهایى و مشاهده پاره اى خیانت هاى سیاسى و اجتماعى، درون مذهبى او بیش از پیش متوجه حمایت خداوند گردید و تحولى شدید در وى ایجاد شد آن گونه که در زمان خانه نشینى، تمام وقت خود را وقف خواندن تفاسیر و مطالعات قرآنى کرد.
کتاب «سفر پنجم» او که دربرگیرنده اشعار مقاومت با مضامین دینى است در سال ۵۶ در دو ماه به سه چاپ با شمارگان سى هزار رسید. از مجموعه شعرهاى او مى توان به : رهگذر مهتاب، ۱۳۴۱ brelld the Red um (سروده هایى به زبان انگلیسى)، آیووا ۱۹۶۷م. ۱۳۴۷ش.
طنین در دلتا [و دفتر دوم]، سد و بازوان،سفر پنجم، حرکت و دیروز، بیعت با بیدارى، مردان منحنى، دیدار صبح، در پیشواز صلح،گزیده ادبیات معاصر، هفت سفر، روشنگران راه و اندیشه در هدایت شعر، اشاره کرد.
اشعار صفارزاده با نظر به مسائل سیاسى و اشاره به وقایع مهم جهان داراى خط فکرى خاصى است.در همه آثارش به جریان هاى سیاسى ایران و جهان نظر دارد.صفارزاده با استفاده از زبان محاوره، اصطلاحات عامیانه، حتى مطرح کردن شعارها، تلاش مى کند به شعر و زبان مردمى نزدیک تر شود.شاید به همین دلیل، از آوردن واژه ها و اسامى، از زبان هاى بیگانه خوددارى مى کند.
شعر صفارزاده داراى اندیشه هاى شکل یافته است که در قالب کلمات عرضه مى شود.در شعر صفارزاده، فرصت ها گرانبهاترند و خواننده با شاعرى مواجه مى شود که اسلوب را در زبانى فشرده و با بار بیشتر از لحاظ اندیشه و تفکر مى بیند.او با استفاده از تعابیر مذهبى و قصص و آیات قرآن کریم به صورت تلمیح و جهان مدارى و سیاست محورى، رنگ و بوى خاص به اشعارش بخشیده است.خودش مى گوید: شعر مقاومت و طنز سیاسى هیچ وقت حکومت پسند نبوده است.
در آغاز نهضت اسلامى ، به کمک نویسندگان سرشناس و متعهد مسلمان به تأسیس مرکزى به نام «کانون فرهنگى نهضت اسلامى» اقدام کرد.در مدت مسئولیت او حدود ۳۰۰ هنرجو در رشته هاى سینما، عکاسى ، تئاتر، نقاشى ، گرافیک ، شعر و داستان ، در آن مرکز پرورش یافتند که بعداً از دست اندرکاران و مسئولان فرهنگى و هنرى انقلاب شدند. طاهره صفارزاده پس از انقلاب از سوى همکاران خود در دانشگاه شهید بهشتى به عنوان رئیس دانشگاه و نیز رئیس دانشکده ادبیات انتخاب شد.همزمان با سرپرستى دانشکده ادبیات «طرح بازآموزى دبیران» را به اجرا درآورد.در سال ۵۹ به دنبال نشر مقالات انتقادى او درباره آموزش زبان هاى خارجى در ایران از سوى ستاد انقلاب فرهنگى براى مسئولیت برنامه ریزى زبان هاى خارجى از او دعوت به عمل آمد.در این مسئولیت با همکارى استادان باتجربه تغییرات مفیدى در برنامه ها پدید آورد و پیرو طرحى که از سوى او تقدیم ستاد انقلاب فرهنگى شد و به تصویب رسید براى نخستین بار براى کلیه رشته هاى علمى دانشگاه ها کتاب به زبان هاى انگلیسى ، فرانسه ، آلمانى و روسى تألیف شد که این امر در آموزش علوم و پژوهش هاى علمى در سال هاى بعد از انقلاب بسیار مؤثر بوده است .وى حدود ۱۶ سال سرپرست اجرایى طرح بود و ۱۲ سال از آن مدت را علاوه بر سرپرستى به ویراستارى متون علمى براى کتابهاى زبان تخصصى مشهور به کتابهاى «سمت» فعالیت مؤثر داشت .
۳۶ عنوان از آن کتابها برخوردار از ویراستارى دکتر طاهره صفارزاده است . خانه نشینى سوم در پایان این خدمت، به پرداختن تمام وقت به ترجمه قرآن حکیم به زبان هاى فارسى و انگلیسى انجامید.او از این خانه نشینى ها و فراغت هاى ناخواسته همواره به عنوان الطاف بزرگ الهى یاد کرده و خداوند را سپاس گفته است. صفارزاده تئورى ها و فکرهاى ارزنده اى در زمینه نقد ادبى ، نقد ترجمه و «ترجمه تخصصى » به جامعه ادبى و علمى عرضه کرده است .تئورى «ترجمه تخصصى» که تأثیر آن توفیق در آموختن رشته هاى مختلف علمى به سبب تمرکز ذهن بر روى واژگان تخصصى است ، به تأیید متخصصان مغز و اعصاب رسیده است .
تمرین هاى «معادل یابى واژگان تخصصى» به منظور تأمین هدف آموزشى ذکر شده که از سوى مؤلفان در تمامى کتابهاى زبان تخصصى گنجانده شده است .در «فستیوال بین المللى داکا»در سال ۶۷ وى به عنوان یکى از ۵ عضو بنیانگذار کمیته ترجمه آسیا برگزیده شد .رئیس فستیوال درباره این انتخاب مى گوید : «ما معتقدیم که یک نفر در این سر دنیا از علم ترجمه حرف زده و اصولى عرضه کرده و آن یک نفر خانم طاهره صفارزاده است .».نظر او درباره ترجمه هاى قرآن کریم این است که: باید رسم ترجمه تحت اللفظى به کلى منسوخ شود.دریغ است که بیش از ۹۰ درصد مردم ما صرفاً به واسطه نبود رغبت به ترجمه هاى لفظ به لفظ و نامفهوم از شناخت کتاب و کلام الهى محروم باشند.ترجمه کلمه در برابر کلمه شیوه اى قرون وسطایى و متأثر از عقیده حفظ قداست لفظ بر معنا در ترجمه هاى آغازین تورات و انجیل است .بعد از رنسانس وضع به تدریج رو به تعدیل رفته است .دکتر صفارزاده در سال ۷۱ از سوى وزارت علوم و آموزش عالى «استاد نمونه» اعلام گردید و در سال ۸۰ پس از انتشار ترجمه «قرآن حکیم» به افتخار عنوان «خادم القرآن » نایل شد.در زمان همکارى با فرهنگستان زبان و ادب فارسى طرح تهیه «فرهنگ هاى تخصصى » وى که با ضوابط علمى و پیشنهادهاى جدید تدوین شده، به تصویب رسید و مورد بهره بردارى اهل علم قرار گرفت .
«سیمین دانشور» مى گوید: «من با خواندن ترجمه صفارزاده معناى قرآن مجید را آن طور که باید، فهمیدم.»خانم ماسترز- استاد علوم قرآنى از انگلستان- هم مى گفت: «۲۰ سال است به دنبال چنین ترجمه اى به انگلیسى مى گردم.» از ویژگى هاى ترجمه قرآن کریم یکى این است که تحت اللفظى نیست، حتى جایى فعل ماضى در آیه به کار رفته اما موضوع در زبان فارسى داراى مفهوم مداومت و قاعده کلى است ، در چنین موردى مضارع ترجمه شده است ودر زیرنویس هم توضیح آمده است.
ویژگى دیگر این که براى نخستین بار نام هاى خداوند (اسمأالحسنى ) در ارتباط با مضامین آیات ترجمه شده اند، همانگونه که در کتاب «ترجمه مفاهیم بنیادى قرآن مجید» شرح داده شده است این پیوند مقصد آیاتى که مزین با نام هاى خداوند هستند با نتیجه گیرى شاخصى که در آیه اراده فرموده شده نائل مى شوند.ویژگى دیگر این که در هر دو زبان فارسى و انگلیسى ارتباط آیات با علامات نقطه گذارى حفظ شده زیرا گاهى چند آیه دنبال هم یک موضوع را کامل مى کنند و در زبان انگلیسى خواننده تصور مى کند با نقطه در پایان آیه معنى تمام شده است .همچنین با استفاده از دانستنى هاى تفسیرى هر جا که به درک مطلب براى خواننده کمک مى شده به تعمیم معنى و توضیح پرداخته است .
وى در کتاب «ترجمه مفاهیم بنیادى قرآن مجید» به کشف یکى از کاستى هاى مهم ترجمه هاى فارسى و انگلیسى - یعنى مرتبط نبودن نام هاى خداوند (اسماءُ الحسنى ) با آیات قرآن - دست یافته است.این برخورد علمى او را برانگیخت که به خدمت ترجمه قرآن به دو زبان انگلیسى و فارسى همّت گمارد.قرآن حکیم حاصل ۲۷ سال مطالعه قرآن مجید، آموختن زبان عربى و تحقیق و یادداشت بردارى از تفاسیر و منابع قرآنى است که از رجوع به کلام الهى براى کاربرد در شعر شروع شد و با ترجمه آن به دو زبان پایان گرفت .شرح این توفیق در مقدمه کتاب «ترجمه مفاهیم بنیادى قرآن مجید»و نیز دو مقدمه فارسى و انگلیسى «قرآن حکیم» آمده است. طاهره صفارزاده در ماه مارس ۲۰۰۶ همزمان با برپایى جشن روز جهانى زن ، از سوى سازمان نویسندگان آفریقا و آسیا (Asian - Afro Writersش Organization) به عنوان شاعر مبارز و زن نخبه و دانشمند مسلمان برگزیده شد.
در بخشى از نامه این سازمان آمده است: «از آنجا که دکتر طاهره صفارزاده ـ شاعر و نویسنده برجسته ایرانى ـ مبارزى بزرگ و نمونه والاى یک زن دانشمند و افتخارآفرین مسلمان است، این سازمان ایشان را به پاس سابقه طولانى مبارزه و کوشش هاى علمى گسترده به عنوان شخصیت برگزیده سال جارى انتخاب کرده است.تاکنون علاوه بر مقالات و مصاحبه هاى علمى و اجتماعى از طاهره صفارزاده بیش از ۱۴ مجموعه شعر و ۱۰ کتاب ترجمه یا درباره نقد ترجمه در زمینه هاى ادبیات ، علوم، علوم قرآنى و حدیث منتشر شده وگزیده سروده هاى او به زبان هاى گوناگون جهان ترجمه شده اند. وى هم اکنون فقط کار تحقیقى و پژوهشى انجام مى دهد البته چندین مجموعه شعر را هم براى تجدید چاپ آماده کرده است.سال ها است که به کار شعر مشغول است و آنچه مى خوانید از شعرهاى قدیمى تر او است. شعرهایى که از آتش زیر خاکستر وروزهاى مقاومت خبر مى دهند:
از درد همجوارى از کتاب «دیوار صبح »:
وقتى که صاعقه مى بارد
از هر سو
چگونه اغتشاش الفبا را
به نظم درآرم
حروف ذهن
پراکنده است
ما زیر این همه آوار مانده ایم
آوار همجوارى نادانان
آوار همجوارى بى باوران
آوار همجوارى بدخواهان
ما ساکنان واقعه بغضیم
اى نبض هاى ساکت
و اى شقیقه هاى شکسته
ما دل شکسته ایم
ما بازماندگان
این استخوان کوفته
این درد استخوان
از جبر همجوارى بى باوران
ما را کنار خاک نشانده
شما بلندتر از پروازید
شما خود پروازید
و ما در زیر این همه آوار
فلج شدیم و زمینگیر
وقتى که صاعقه مى بارد
در اغتشاش الفباى درد
حروف ذهن پراکنده است
چگونه بنویسم
چگونه بنویسم
مرداد ۶۱