حذف تدریجی ایران از صحنه فرهنگی جهان

سحر افاضلی
*این صحت دارد که بودجهء پژوهش در سازمان میراث فرهنگی و گردشگری به یک سوم کاهش پیدا کرده است؟
**بله، امسال بودجه کاهش پیدا کرده، علت آن هم الحاق بخش صنایع دستی به سازمان است. البته بودجهء مصوب سال 1385 نیز هنوز در اختیار پژوهشکده قرار نگرفته است.
*در سال 85 چند محوطه مورد کاوش و بررسی قرار گرفته است؟
**حدود 35 محوطه مورد کاوش قرار گرفته است.
*این رقم نسبت به سال‌های قبل کم‌تر شده است؟
**با توجه به کاهش بودجه تعداد محوطه‌ها خیلی کم نشده است.
*در این مدت که شما مدیریت پژوهشکده را به عهده داشته‌اید، کاوش اضطراری به خاطر حفاری غیرمجاز هم انجام شده است؟
**بله، انجام شده است.
*حفاری‌های اضطراری هم جزو آمار کاوش‌های امسال است؟
**بله، جزو همان 35 محوطه است.
*آمار حفاری‌های غیرمجاز در سال اخیر چگونه بوده است؟
**تعداد آن بسیار کم است، بیش‌تر کاوش‌های اضطراری به خاطر فعالیت‌ سازمان‌های دولتی و شرکت‌های آب و برق و... بوده است. آن‌ها در عملیات خود به اثری تاریخی برخورد کرده‌اند که بعد پژوهشکده مجبور به کاوش شده است.
*بسیاری از باستان‌شناسان معترض‌هستند که بسیاری از محوطه‌ها که سال‌های قبل مورد کاوش قرار گرفته، رها شده و نه تنها ادامهء کاوش در این محوطه‌ها انجام نمی‌شود، بلکه حفاظتی نیز از سایت‌های تاریخی انجام نمی‌شود، علت این اتفاقات چیست؟
**بله، اعتراف می‌کنم که در مسایل حفاظتی محوطه‌ها خلا\ وجود دارد. بسیاری از محوطه‌ها به خاطر کمبود اعتبار و بودجه و نرسیدن به موقع بودجه برای کاوش به موقع محوطه‌ها در فصول مناسب امسال انجام نشده است. ولی حفاظت از محوطه‌ها در فاصلهء بین دو فصل کاوش که به عهدهء بخش حفظ و احیای آثار تاریخی است، درست انجام نمی‌شود.
*این مساله تقصیر بخش حفظ و احیای سازمان است؟
**نه تقصیر بخش خاصی نیست،_به خاطر عدم ارتباط بین‌بخشی، منسجم است. محوطه‌ها رها می‌شوند و به طور مثال گروه کاوش سال بعد خود علف‌های هرز محوطه‌ها را پاکسازی می‌کند.
*نظر شما دربارهء حضور باستان‌شناسان غربی و به ویژه موسسات پژوهشی آمریکایی که در حال حاضر در ایران مشغول به فعالیت‌هستند، چیست؟
**ما علاقه‌مندیم که با تمام مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی همکاری پویا و مستمر داشته باشیم. این از سیاست‌های کلی نظام است و رییس‌جمهور هم بر آن تاکید دارد. دربارهء آمریکا هم مراکز تحقیقاتی و دانشگاهی، جزو نهاد مردم است و ریاست جمهوری حساب آن را از دولت آمریکا جدا می‌داند.
هرچند اگر مسوولان کشور بر این باور باشند که نباید با مراکز تحقیقاتی آمریکا ارتباط داشته باشیم ما از این نظر تبعیت می‌کنیم.
*نظر شخصی شما چیست؟
**اگر هدف تعامل فرهنگی با دنیاست، ارتباط با مجامع دانشگاهی و تحقیقاتی صد درصد به نفع ماست. ایران مثل کرهء شمالی نیست. ایران تمدن‌ساز بوده و حرف برای گفتن دارد، الان در کشورهای همسایه مثل ترکمنستان سمینارهایی برگزار می‌شود برای این که زادگاه و خاستگاه زرتشت را به خود منتسب کنند.آن‌ها معتقدند، ترکمنستان منشأ تمدن و شهرنشینی است و ساسانیان را متعلق به کشور خود می‌دانند. در حوزهء جنوب کشور نیز کشورهای عربی خلیج‌فارس، به شدت سعی دارند تا خلیج‌فارس را به نام خود مصادره کنند در حالی که همهء این محدوده حوزهء تمدنی ایران بزرگ بوده و اگر بخواهیم با خارجی‌ها تعامل برقرار کنیم و از آن‌ها کمک بگیریم به خودمان ضرر زده‌ایم.
*آیا در قراردادهایی که با موسسات و دانشگاه‌های خارجی منعقد می‌شود، محققان ملزم به ارایهء نتایج تحقیقات خود به ایران شده‌اند؟
**ایران با مراکز تحقیقاتی دنیا هیات‌های مشترک دارد. خارجی‌هایی که برای باستان‌شناسی به ایران می‌آیند. یا از استادان ایرانی مقیم خارج از کشور هستند یا محققان خارجی‌اند، استادان ایرانی که با موسسات خارجی کار می‌کنند را ما به عنوان ایرانی می‌شناسیم و برای مطالعات آن‌ها بودجه‌ای را تامین می‌کنیم. مثلاً دکتر مجیدزاده از فرانسه، دکتر علی‌زاده از آمریکا، دکتر سجادی از ایتالیا به ایران می‌آیند و کار می‌کنند. مطالعات باستان‌شناسان غربی در ایران باعث تقویت دپارتمان‌های ایران‌شناسی می‌شود; به جای دپارتمان‌های عربستان‌شناسی و ترکمنستان‌شناسی، زیرا در بسیاری از دپارتمان‌های ایران‌شناسی حتی زبان و ادبیات فارسی در حال تعطیلی است و ایران در حال حذف شدن از صحنهء فرهنگی جهان است. اگر سیاست ایران این است که نام ایران در دانشگاه‌های دنیا نباشد می‌توان این کورسو را نیز خاموش کرد.
*معمولاً با چه کشورهایی مطالعات مشترک باستان‌شناسی انجام می‌شود؟
**در برخی از کشورها مثل ایتالیا، آلمان، فرانسه و ژاپن همکاری‌ها بهتر است، اما بخشی از مراکز تحقیقاتی معتبر دنیا در آمریکاست ولی ما در همکاری با آمریکا در نقطهء صفر قرار داریم، از همکاری با موسسات خارجی هیچ‌گاه ضرر نکرده‌ایم مثلاً با همکاری یک گروه تحقیقاتی استرالیایی در ایران نتایج خوبی حاصل شد مثل تعلیم نیروهای جوان ایران و عمیق و کیفی شدن تحقیقات.
*گروه‌هایی در ایران نگران ارتباط با موسسات خارجی هستند و معتقدند خارجی‌ها در تحویل اطلاعات به ایران بخیل هستند؟
**قرار‌دادها بسیار محکم است زیرا هیچ شی‌ای از ایران خارج نمی‌شود مگر قطعات کوچکی از سفال یا زغال برای آزمایش‌های کربن 14، سال‌یابی یا مطالعات خاک و آب‌شناسی، بنابراین ارتباط با موسسات تحقیقاتی خارجی باعث می‌شود ایران در مجامع علمی حضور داشته باشد. باز هم تاکید می‌کنم از تعامل با موسسات خارجی ضرر نکرده‌ایم.
*آیا موسسهء شرق‌شناسی برای کاوش در ابوفندوا بودجه‌ای را اختصاص داده است؟
**دکتر علی‌زاده از موسسهء شرق‌شناسی بودجه نگرفته است البته ایشان خود اعتباراتی داشته‌اند، ولی پژوهشکده نیز در حفاری‌های ابوفندوا کمک کرده است و بخش اعظم پژوهش متعلق به ایران است. یکی از سیاست‌های سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در سازمان این است که هیات‌های خارجی مطابق با مسالهء پژوهشی ایران کار کنند و ایران حتماً در پژوهش‌ها سهم مالی داشته باشد. مثلاً کتاب‌‌آقای دنیل پارت را ایران به اصرار در داخل چاپ کرد و هزینه را پرداخت تا همه این کتاب‌مهم را از ایران بخرند.
*معمولاً در مناطق نمونهء‌گردشگری بخش خصوصی تسهیلات گردشگری را بدون توجه به حریم تپه‌ها و محوطه‌های تاریخی احداث می‌کنند، در سال اخیر نمونه‌ای از این مساله پیش آمده و پژوهشکده بر این مساله نظارت دارد؟
**بله، نمونه‌هایی بوده و برای گمانه‌زنی و تعیین حریم اقداماتی از سوی پژوهشکده انجام شده است. اما سعی شده تا با بخش خصوصی تعامل برقرار کنیم زیرا نباید به خاطر حفظ محوطه‌های باستانی به گونه‌ای رفتار کنیم که مراکز خصوصی گردشگری محوطه‌های باستانی را در تضاد با منافع خود بدانند.مثلاً در محوطهء دلفی یونان بهترین سالن کنفرانس آتن ساخته شده ولی این ساختمان روی محوطهء تاریخی قرار ندارد بلکه در ارتباط و تعامل با یکدیگر هستند. در ایران برخی مخالف ساخت تجهیزات گردشگری در اطراف محوطه‌های تاریخی هستند و برخی موافق، علت آن هم بی‌تجربگی ایران است.
*باستان‌شناسی زیر آب در ایران در چه مرحله‌ای است؟
**من دربارهء باستان‌شناسی زیر آب در ایران حساسیت ویژه دارم و تلاش می‌کنم این بخش را متحول کنم. ایران در شمال و جنوب سواحل بزرگی دارد. در دورهء ساسانیان و حتی دورهء‌اسلام خلیج فارس و دریای عمان حیاط خلوت ایران بوده و ایران بر منطقه حاکم بوده و تجارت دریایی ایران را در اختیار خود داشته است. شواهد بسیاری در شهرهای تاریخی سواحل خلیج فارس وجود دارد که تجارت دریایی ایران را در این خلیج ثابت می‌کند. با توجه به هجمه‌ای که کشورهای عربی نسبت به خلیج‌فارس وارد کرده‌اند نمی‌توان از این بحث گذشت. به ویژه این‌که به تازگی روی ظروف یک بار مصرف نیز واژهء خلیج عربی چاپ شده تا عامهء مردم را تحت تاثیر قرار دهند. ما نیاز داریم تا ثابت کنیم خلیج فارس واقعاً خلیج‌فارس است.
صدها کشتی در این خلیج غرق شده است که سمبل قدرت ساسانیان و حکام صدر اسلام بود. به همین دلیل سعی داریم حتماً تا سال آینده مرکز مطالعات خلیج‌فارس را راه‌اندازی کنیم.
*دربارهء کشتی اشکانی که اخیراً کشف شده چه اقدامات خاصی انجام داده‌‌اید؟
**قرار است در روزهای آینده یک بار دیگر از محل کشتی فیلمبرداری شود که این کار با کمک شرکت دریاکاو انجام می‌شود و تیمی متشکل از باستان‌شناسان ایرانی و خارجی روی این پروژه کار کنند.
*باستان‌شناسان از چه کشورهایی می‌آیند؟
**هنوز معلوم نیست. ولی سعی داریم یک هیات مشترک از چند کشور را برای این کار دعوت کنیم.