تلاش‌های معقول و کارکردهای مغفول

دکتر حسن سبحانی
برای کشوری که مطابق قانون اساسی خود باید امور کشور را با اتکا به آرا عمومی و از طریق انتخابات اداره کند و رئیس جمهور نمایندگان مجلس شورای اسلامی اعضای شورا و نظائر اینها در جریان انتخابات برگزیده می شوند و یا در موارد خاصی ممکن است مسائل بسیار مهم اقتصادی سیاسی اجتماعی و فرهنگی از راه همه پرسی و مراجعه مستقیم به آرا مردم تعیین تکلیف شوند فراهم آوردن زمینه ها و تمهیدات و ملزومات عینی و ذهنی مورد نیاز برای این مقوله از امهات امور است .
به عبارت دیگر مراجعه به آرا مردم و مطمئن شدن از کارآمدی هرچه بالاتر آن زمانی معنی پیدا می کند که توده های مردم بخوبی واقف شوند که راههای وقوف به منویات انتخاب شوندگان را در اختیار دارند تا با اطمینان نسبی از مطابقت خواسته های مورد تعقیب خودشان با مرام و روش کسانی که در معرض انتخاب قرار می گیرند آثار و قدرت رای خود را برای مدتی به شخصی هم به عنوان رئیس جمهور و یا به شخص و جمعی به عنوان نماینده مجلس شورای اسلامی و... واگذار نمایند. شاید بتوان زمینه های عینی این مقوله را در سازوکارهای ذیربط دولت ها که قانونا موظف به اجرای انتخابات هستند جستجو و خلاصه نمود لیکن آنچه مورد نظر این مقال است سازوکارها و الزامات ذهنی مربوط به مرحله ای از هرانتخابات است که بموجب آن ها فرد تجهیز می شود تا فرد یا افرادی را انتخاب کند و در این طریق به لحاظ ذهنی بنوعی باور و اطمینان می رسد که حق انتخاب کردن خود را بخوبی انجام می دهد. این تمهید ذهنی در جامعه ما دچار کاستی ها و نقصان های قابل تاملی است و جا دارد درخصوص آن چاره اندیشی بنیادی شود :
1 ـ در کشورهائی که مراجعه به آرا عمومی جاری است عمدتا احزاب سیاسی متنوع و دارای کارکردهای مختلفی هم مطرح هستند که هر کدام مطابق بینش ها و اهداف و دغدغه هائی که اعلام کرده اند رسیدن به قدرت و بدست گرفتن حکومت را به نیت خدمت به کشور و از طریق تامین خواسته های حامیان حزب و استفاده از امکانات فیزیکی و نیروی انسانی در اختیار و مورد وثوق دنبال می کنند. عقبه حامیان این احزاب می دانند که حزب مورد حمایت آنان در مسائل و امور مختلف چه می خواهد و چه می گوید و چگونه عمل می کند و اگر با آرا مکتسبه به قدرت برسد چه بایدهائی را مورد اجرا قرار می دهد و چه نبایدهائی را ملاحظه می کند. اینکه سازمان و یا تشکیلاتی بوجود آید که این اجزا و عناصر مورد نیاز برای تصمیم گیری را بنحوی مدیریت نماید که طرفداران و آحاد جامعه بتوانند درصورت انطباق آن ها با منویات خودشان اطمینان پیدا کنند که درصورت رویکرد به آن تشکیلات در فضای شفاف و مشخصی که آن را می شناسند فعالیت می نمایند موضوع بسیار مهمی است .
ما فعلا به این نکته نمی پردازیم که آیا بعضی از احزاب سیاسی که در کشورهای مختلف به فعالیت مشغول هستند این کارکردها را بخوبی ایفا می کنند و یا دچار مسائل و مشکلات و مبهماتی هستند لیکن آنچه نمی تواند مورد کتمان واقع شود ضرورت و اهمیت و تاثیر مثبت وجود تشکیلاتی است که مجموعه نیروهای دارای بینش و اهداف سیاسی مشخص و همگون را گردهم می آورد و از طریق قدرت ناشی از توافقات آنان بر چگونگی های اعمال حاکمیت کشور را به سمت خیر و صلاح و توسعه به پیش می برد. اهمیت این مساله وقتی بیشتر خود را مینمایاند که فقدان چنین تشکیلاتی را در جریان مراجعه به آرا عمومی شاهد باشیم . وجود سردرگمی ها و ندانم کاری ها و از دست دادن فرصت ها از جمله مصادیق عدم دسترسی به کارکردهائی از احزاب و یا تشکیلاتی باهمین انسجام و اهداف می باشد که مغفول مانده اند.
2 ـ ایران از چندین دهه گذشته تاکنون در عرصه های سیاسی خویش شاهد ایجاد و فعالیت احزابی بوده است که دامنه خدمت تعدادی از آن ها و همچنین محدوده خیانت پاره ای دیگر از آنان بنحوی است که نه صرفا در اوائل پیروزی انقلاب اسلامی که در همین روزگاری که در آن بسر می بریم تصویر نه چندان امیدوار کننده و مفید و کارآمدی از احزاب سیاسی را نه تنها در ذهنیت توده های مردم که حتی در نگرش بزرگان سیاسی کشور ارائه نکرده است و متاسفانه کارکردهای مناسب و خوب احزاب سیاسی که می تواند درصورت آسیب شناسی فعالیت احزاب در ایران و رفع زوائد و معضلات ناشی از عدم پیوستگی آن ها با واقعیات تاریخی و سیاسی و اقتصادی ایران در مدیریت بهتر امور کشور و حکومت متجلی شود را در اختیار ندارد.
تاریخ ایران به لحاظ برخورداری از احزابی که به اجانب وابستگی داشتند و یا از آن جهت که مردم در مواردی دل در گرو منویات نانوشته و احتمالا نوشته شده و تفهیم نشده دستجات و گروهها و طوایفی از افکار مختلف داد که سر از تلاش برای استحاله امور برآوردند ذهنیتی مبنی بر خاطرات تلخ را برای نسل های بعدی خویش تدارک دیده است که احزاب سیاسی دارای کارکردهای عمدتا منتفی و قدرت طلبانه هستند بنحوی که تصور تعقیب اهداف توسعه ای از آنان نمی رود (حتی اگر منابع ناموجه طبقات حامی خود را هم دنبال ننمایند). این برداشت منفی از احزاب سیاسی و فعالیت های آنان وقتی با یادآوری اسامی احزاب مشخص دولت ساخته ای در ادوار مختلف تاریخ ایران در سده اخیر مشخص تر می شود شرایط را به ضرر ضرورت رویکرد به احزاب سیاسی جهت تحقق هرچه بهتر مساله مورد توصیه قانون اساسی به آرا عمومی سخت تر و پیچیده تر می سازد.
یک عامل مهم و تاثیرگذار دیگر در ایجاد شرایط موجود حضور شبه احزاب و سازمان ها و تشکیلاتی است که در سه دهه گذشته در عرصه سیاست ایران فعالیت هائی کرده اند و در مواردی از زمان اقبال و درگاه دیگری از زمان با ادبار مردم مواجه بوده اند. هرچند نمی توان منکر هم خدمت و هم خیانت (خواسته یا ناخواسته ) بعضی از این دستجات نبود لیکن شرایط را بنحوی سامان دهی نمودند که تصور نوعی قبیله گرائی جناح بازی های سلیقه ای کدخدامنشی های متلون و بی ضابطه عدم امکان پیش بینی های لازم در امور بواسطه برخورداری آن ها از تبعیت از منویات شخصی سران جناح یا قلیه حذف حتی نیروهای شایسته همراه درصورتیکه منتقد رویه های جناح یا قبیله سیاسی بوده باشند و... در اجتماع ما نهادینه شده و ذهنیت توده های مردم و حتی نخبگان و روشنفکران را نسبت به کارکرد موثر و مفید و در خدمت توسعه کشور بودن این دستجات را ـ منصفانه یا غیرمنصفانه ـ دچار سوتفاهم و قضاوت های غیرواقعی نموده است . این پدیده های متبلور در فضای سیاسی کشور ما همچون حجابی از رویکرد درست و صحیح به تشکیل و تقویت احزاب سیاسی ممانعت کرده و جامعه ما همواره از این واقعیت زیان بسیار دیده است .
چه بسا که بسیاری از ناکارآمدی ها وحتی مبدل شدن فرصت های جامعه به تهدیداتی علیه آن ناشی از حضور همین مشکلات کلیدی است . مشکلاتی که مانع شده اند تا جامعه به نوعی ارتقا در انتخاب و گزینش از طریق انتخابات دسترسی پیدا کند. معضلاتی که سبب گردیده اند مردم با ذهنیت های پاک و منویات الهی در مواردی فرد یا افرادی را بقدرت برسانند که بخوبی یا از تکالیف و وظایف او مطلع نبوده اند و یا اصولا نمی دانسته اند که قرار است فرد منتخب چه برنامه ای را اجرا کند و آیا می تواند بلحاظ قانونی به آنچه می گوید عامل باشد
3 ـ شرایط موجود و مطرح در روزگار و عرصه های سیاسی جاری ما حکایت مناسبی از همه آنچه درخصوص آثار معطوف به احزاب سیاسی و دستجات شبه حزبی گفته شد می باشد. درحالیکه مردم ایران باید در شهرها و روستاهای بسیار زیاد این کشور پهناور نسبت به انتخاب اعضای شوراهای شهر و یا روستا اقدام کنند و یا درحالیکه آنان باید نمایندگانی را برای مجلس خبرگان برگزینند در فضای سیاسی کشور به خاطر فقدان احزاب سیاسی منسجم سنجیده کار و خوب امتحان داده در محضر مردم و به لحاظ برخورداری نوع شبه احزاب موجود از برخی تعصبات و طایفه گرائی در گذشته ملاحظه می شود که گفتگو و چانه زنی و تلاش های معقول برای وحدت و همدلی و همراهی به اوج خود رسیده است تلاش هائی که پدیده همیشگی دوران برگزاری انتخابات در ایران است و پس از برگزاری انتخابات این تلاش ها به بوته فراموشی سپرده می شود تا انتخاب دیگری مطرح شود و کدخدا منشی و ریش سفیدی بجای ضابطه گرائی و مرام شناسی های شفاف کارکرد توام با آزمون و تجربه صواب یا خطای خود را به عرصه بیاورد.
در چنین شرایطی پیش بینی اقبال و یا ادبار مردم به دسته جات و گروههائی که متاسفانه بسیاری از آنان عمری چند روزه به لحاظ تاسیس دارند و حتی از اعلام اینهمه بی ریشگی و کم عمقی در کار سیاسی احساس کاستی نمی کنند کار بسیار مشکل و لذا پیش بینی سمت وسوی امور در دوره زمانی به قدرت رسیدن رای آورندگان بسیار مشکل است زیرا اگر برنامه ای را هم ارائه داده اند قبل از آنکه اداره انجام آن و یا اراده پیگیری آن مطرح باشد صرفا کارکردی انتخاباتی و عمدتا روشنفکری دارد بدیهی است که تحقیقا این شرایط بنفع نظام سیاسی کشور نیست باید برای برگزاری هرچه بهتر مقوله مترقی مراجعه به آرا عمومی تمهیدات ذهنی مناسب یعنی تلاش داشتن تشکیلات و احزاب متناسب با الگوها و شرایط عینی توسعه یافتگی ایران را تدارک ببینیم و بین کار منسجم و مفید حزبی با کارهای سلیقه ای و بدون ریشه طایفه ای تفاوت قائل شویم و درحالیکه اولی را حمایت می کنیم دومی را پیرایش و اصلاح و به سمت تقویت کارکردهای اولی بکشانیم .
کارآمدی تجربه مراجعه به آرا عمومی که مورد تاکید قانون اساسی ما است الزاماتی دارد که از جمله آن ها پذیرش یک دوره نسبتا طولانی و لزوم مدیریت حساب شده و هدفمند این دوره طولانی جهت ظاهر شدن تشکیلات کارآمد سیاسی است بنحوی که اهداف مندرج در قانون اساسی ما را با امکان مداخله سلایق و کارآمدی ها و تجارب توده های مردم بنحو صمیمی بسامان برساند و به تدریج ذهنیات مردم را که اطمینان از چگونگی انتخاب را می طلبد به آرایش و آرامشی مقبول و معقول جهت دهی کند و بخصوص به این نکته رهنمون شود که هر حزب که با شناسنامه روشنی به قدرت موقت برسد در راستای منافع ملی طراحی شده کشور عمل می کند.