ماهیت گروه‌های فشار مدرن در غرب

فرهاد فرجاد
تعریف گروه های فشار در کشورهای توسعه یافته غربی با آنچه در کشورهای جهان سوم و رو به توسعه تعبیر و تفسیر می شود، تفاوت دارد. غربی ها گروه های فشار را تشکل های سازمان یافته می دانند که با حمایت از یک جریان سیاسی و تخریب جریان سیاسی دیگر، قصد دارند بدون ورود به عرصه انتخابات (فعالیت سیاسی رسمی و آشکار) اسباب تغییر پاره ای از سیاست های کشور را فراهم آورند و مانع از تغییر برخی سیاست های دیگر شوند.گروه های فشار مدرن بدون نیاز به اقدام های جبری و تنها با استفاده از نفوذ و قدرتی که در بدنه دولت و یا مجلس دارند اهداف خود را پیگیری می کنند. از این رو بسیاری معتقدند که نباید از عنوان گروه فشار برای توصیف آنها استفاده کرد. منتقدان، در مقابل واژه هایی چون گروه ذی نفع یا لابی گذار را پیشنهاد کرده اند. در بریتانیا احزاب سیاسی کم شمارند و در مقابل شمار گروه های فشار به هزاران تشکل می رسد. به عبارت دیگر، به ازای کاهش اعضای احزاب سیاسی، تعداد گروه های فشار افزایش یافته است. شخصی که به تنهایی یا با مشارکت جمعی در پی کسب منافع گروه فشار برمی آید، لابی گذار نامیده می شود. در بسیاری از کشورهای توسعه یافته واژه لابی گذار تعریف رسمی دارد و لابی گذاران برای فعالیت ملزم به ثبت نام و ارائه اطلاعات مربوط به خود، اهداف و ماهیت گروه به مراجع رسمی دولتی هستند.
چنانچه اشاره شد در مورد کاربرد واژه گروه فشار اختلاف نظر وجود دارد و معادل آن واژه هایی نیز مطرح شده است.اما بیشتر محافل سیاسی پیرامون تعریف زیر به اتفاق نظر رسیده اند.
گروه فشار به آن دسته از تشکل های سازمان یافته لابی گذار اطلاق می شود که به ویژه از تاکتیک های سخت سیاسی با گرایش های تند و گاه افراطی پیروی می کنند. نمونه این تشکل ها در اروپای غربی مشهود است.در مقابل، گروه ذی نفع تشکلی است که به ویژه در پی اهداف و منافع مالی است و از طریق نفوذ و لابی گذاری قصد دارد بهره اقتصادی ببرد.
گزینه دیگری هم با عنوان «گروه هایی با منافع ویژه» مطرح است که بیشتر در ایالات متحده کاربرد دارد و به آن دسته از جریان های بانفوذ و تاثیرگذار سیاسی اطلاق می شود که بدون در نظر گرفتن منافع عمومی، قصد دارند از نفوذ سیاسی استفاده کرده و منافع خصوصی خود را دنبال کنند.از آنجا که این ویژه بار معنایی منفی دارد، سیاستمداران اغلب از آن برای مورد خطاب قرار دادن جریان های مخالف خود استفاده می کنند. به عنوان مثال می توان به کاربرد این واژه توسط آرنولد شوارتزینگر در جریان انتخابات فرمانداری کالیفرنیا در سال 2003 اشاره کرد. وی در برنامه های تبلیغاتی خود به مردم وعده داد حوزه تحت اختیارش را از گروه های لابی گذار با منافع ویژه پاکسازی کند.
اشاره شد که گروه های ذی نفع سازمان هایی سیاسی هستند که با هدف کسب منافع مالی از طریق تاثیرگذاری بر دولت تشکیل می شوند. آنها به لحاظ اجرایی اهداف خود را از طریق مذاکره پنهانی با اعضای دولت، ورود به پروسه کاغذبازی اداری، دخالت در امور حقوقی و ابزارهایی از این دست دنبال می کنند.
شایع ترین این اقدام ها را می توان در تلاش لابی گذاران وابسته به شرکت های تجاری برای برنده شدن در مناقصات دولتی (از طریق مذاکرات پنهانی) و با تلاش انجمن های صنفی برای کسب منافع فراقانونی (شامل سوبسیدهای دولتی و یا بخشودگی بخشی از دیون مالیاتی) مشاهده کرد.
دامنه اهداف گروه های لابی گذاری که از منافع انسانی حمایت می کنند تنها بخش خاصی از جامعه را پوشش می دهند. سازمان های فنی و حرفه ای و یا اتحادیه های صنفی از این جمله اند.عضویت در این گروه ها محدود به طیف خاصی از جامعه است. بنابراین این گونه از تشکل ها را گروه های فشار مقطعی می نامند.گروه های ترویج گرا اهدافی فراتر از منافع انسانی را دنبال می کنند و در پی ترویج و اشاعه ارتقای کیفیت حیات تمام موجودات زنده گام برمی دارند. تشکل هایی چون صلح سبز، دوستان زمین و صندوق جهانی طبیعت از این جمله اند. عضویت در این گروه ها محدود به طیف خاصی نیست و به همین دلیل، گستردگی دامنه، حجم و فعالیت آنها برایشان قدرت بیشتری را به همراه آورده است. تاکنون بسیاری از پروژه های صنعتی جهان در پی اعمال فشار از سوی گروه هایی از این دست (به ویژه صلح سبز) متوقف شده است.گاه قدری دشوار است که بتوان دو گروه یاد شده را از هم تفکیک کرد. زیرا اهداف گروه ها در پاره ای موارد با تلفیقی از دو گونه یاد شده تعریف و طراحی می شود. برای مثال، انجمن پزشکان بریتانیا (BMA) با حمایت از هرگونه اقدام و تدبیری علیه مصرف دخانیات، نه تنها جامعه تحت پوشش خود (پزشکان) که تمام اقشار جامعه را در برابر مضرات سیگار حمایت می کند.
گاه گروه های فشار از آنچنان قدرتی برخوردار می شوند که زمینه برای ورود آنها به فعالیت حزبی فراهم می شود. حزب سبز، در حقیقت حالت منسجم و سازمان یافته سیاسی برخاسته از گروه صلح سبز است. این حزب به ویژه در اروپای غربی توان رقابت سیاسی با دیگر احزاب قدرتمند اروپا را کسب کرده است.