نهادهای مشاور در کشورهای عربی

سیدعلی موسوی خلخالی
تمام کشورهای دنیا به خصوص کشورهای پیشرفته برای واقعی کردن سیاست خارجی خود موسسه های ویژه ای را در وزارت امور خارجه خود پیش بینی می کنند تا با ارائه مشاوره و راهکار از سوی آنها به توسعه روابط خارجی شان بپردازند. بیشتر این سازمان ها وظیفه دارند مشاوره هایی کارشناسانه و مدون برای بهبود یا توسعه روابط خارجی وزارت امور خارجه کشورشان با دیگر کشورها ارائه دهند.در این میان کشورهای عرب نیز از این قاعده مستثنی نیستند. کشورهای عربستان سعودی، مصر، عمان، کویت و... موسسه ها و سازمان هایی تدارک دیده اند که همانند کشورهای غربی موظفند به وزارت امور خارجه و مقام های عالی رتبه کشورشان درباره دیگر کشورها و چگونگی توسعه روابط کشورشان با آنها مشاور داده و به ارائه راهکار بپردازند.غالب این سازمان ها سه اصل را محور فعالیت خود قرار داده اند؛ اول، هیچ نژاد و قومیتی در تعریف روابط خارجی مدنظر نباشد، البته نگرش پان عربیسمی باید حفظ شود. دوم، ایجاد نزدیکی و حفاظت از منافع اتباع عرب مقیم در کشورهای خارج. سوم، چگونگی ایجاد رابطه با کشورهای همسایه به عنوان اولویت های روابط خارجی وزارت امور خارجه. به همین دلیل تمام این موسسات وظیفه دارند چگونگی روابط خود را با ایران به عنوان همسایه مشترک تمام کشورهای عرب چه از لحاظ جغرافیایی و چه از لحاظ دیپلماتیک و استراتژیک به دولتمردان خود گوشزد کنند.در این میان نکته ای نباید فراموش شود و آن اینکه بیشتر این موسسه ها در زمینه اقتصادی نیز فعالیت دارند.
عربستان سعودی
سازمان تحقیقات راهبردی سیاست خارجی عربستان سعودی در سال 1958 در وزارت امور خارجه این کشور تاسیس شد. این سازمان وظیفه دارد روابط عربستان سعودی با کشورهای دیگر را براساس جغرافیا، تاریخ، مذهب، اقتصاد، امنیت و سیاست اولویت بندی کرده و در قالب یک ساختار سیاسی و اقتصادی در اختیار مقام های عالی وزارت امور خارجه عربستان سعودی قرار دهد.همچنین تشخیص همسایه خوب با همسایه بد براساس روابط دیپلماتیک و تشخیص منافع مفید از منافع مضر نیز به عهده این سازمان است. با این حال، سازمان یاد شده از بدو تاسیس وظیفه داشت براساس دستور شاه «عبدالعزیز بن عبدالرحمن آل سعود» پادشاه وقت عربستان چگونگی تحکیم روابط با کشورهای حاشیه خلیج فارس را در اولویت فعالیت های خود قرار دهد. بر همین اساس بعد از کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس، ایران در اولویت دوم قرار دارد.
این سازمان همچنین وظیفه دارد هر هفته تمام اطلاعات، توصیه ها، پیشنهادها و راهکارهای خود را براساس اولویت، درباره کشورهای مختلف به طور جداگانه در اختیار مقام های عالی رتبه کشور از جمله وزیر امور خارجه و پادشاه قرار دهد.
در سال 1981 همزمان با تاسیس شورای همکاری خلیج فارس این سازمان موظف شد، سازمان مطالعات راهبردی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را نیز راه اندازی کند. تمام کشورهای عضو این اتحادیه موظف شدند، به طور کامل با این سازمان همکاری کرده و تمام توصیه های آن را در سیاست های خارجی خود به کار گیرند.گفته می شود، تجدید رابطه عربستان سعودی با ایران در سال 1992 و عدم پیگیری ادعای امارات متحده عربی درباره جزایر سه گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی با توصیه ها و پیگیری های این سازمان صورت گرفته است.همچنین پیگیری مسئله فلسطین و چگونگی حمایت از حکومت و ملت آن نیز جزو اولویت های اصلی این سازمان محسوب می شود.
کشورهای اسلامی
سازمان مطالعات راهبردی سیاست خارجی کشورهای اسلامی در سال 1962 به پیشنهاد کشورهای عضو این سازمان تاسیس شد. اما این سازمان فعالیت خود را به طور رسمی در سال 1969 با میزبانی عربستان سعودی از سران کشورهای اسلامی آغاز کرد. این سازمان موظف است، تمام مشکلات اقتصادی و سیاسی کشورهای عضو را بررسی کرده و ضمن ارسال آن به وزارت امور خارجه آن کشورها، راهکارها و توصیه های خود را برای حل و فصل آن مشکلات پیشنهاد دهد.در این سازمان که مقر آن در «جده» پایتخت اقتصادی عربستان است، 90 درصد کشورهای عضو سازمان کنفرانس اسلامی عضویت دارند، اما هدایت و رهبری عمده سیاست های آن به طور غیرمستقیم برعهده کشورهای عربستان سعودی، مصر، امارات متحده عربی و قطر است.
اتحادیه عرب
سازمان مطالعات راهبردی اتحادیه عرب در سال 1972 و همزمان با میزبانی مصر از سران کشورهای عضو این اتحادیه به طور رسمی آغاز به کار کرد.
فعالیت های رسمی این سازمان که مقر آن در قاهره پایتخت مصر است، روی گسترش روابط اقتصادی و سیاسی کشورهای عضو این اتحادیه با یکدیگر و چگونگی اتخاذ تصمیم های یکسان با دنیای غیرعرب متمرکز است.چگونگی حمایت از فلسطین و لبنان در مقابل تهاجم ها و دشمنی های اسرائیل نیز جزو اولویت های سیاستگذاری این سازمان محسوب می شود.این سازمان با وجود اینکه شخصیت های سیاسی مهمی چون «احمد ماهر» وزیر امور خارجه سابق مصر و «عصمت عبدالمجید» دبیرکل سابق اتحادیه عرب را در عضویت خود دارد، اما از فعالیت و پویایی چندانی برخوردار نیست.