توافق دوباره با شریک بدقول

تهران و مسکو، چهارم مهرماه جاری برای پنجمین بار توافقنامه ای را امضا کردند که بر اساس آن روسیه متعهد شد تا پایان شهریور 86 واحد اول نیروگاه اتمی بوشهر را به صورت آزمایشی راه اندازی کند. بر اساس این توافقنامه، نیروگاه اتمی بوشهر در آذر 86 راه اندازی نهایی خواهد شد و شش ماه پیش از این تاریخ، بنابر اعلام منابع روسی، مسکو 163 بسته سوخت هسته ای به وزن 80 تن به این نیروگاه ارسال خواهد کرد. سه ماه پس از بهره برداری این نیروگاه، برق هسته ای وارد شبکه سراسری برق کشور خواهد شد. این توافقنامه، دستاورد سفر دو روزه «رضا آقازاده» معاون رئیس جمهوری و رئیس سازمان انرژی اتمی بود که سوم و چهارم مهرماه در راس هیاتی متشکل از معاونان خود «محمد سعیدی» معاون امور بین الملل «محمود جنتیان» معاون نیروگاه ها و «اسماعیل خلیلی پور» رئیس مرکز نظام ایمنی هسته ای و جمعی از کارشناسان به مسکو رفت و پس از دو دور مذاکره با «سرگئی کرینکو» رئیس آژانس فدرال اتمی روسیه، این توافقنامه را امضا کرد.
همچنین قرار شد، کرینکو آذر 85 به تهران سفر کند تا با همتای ایرانی خود روند کار تکمیل نیروگاه را بر اساس گزارش های ماهانه ای که معاونان دو طرف ارائه می دهند، بررسی کنند و در صورت امکان، زمان راه اندازی نیروگاه را جلو بیندازند.
توافقات قبلی
14 سال پیش یعنی در 25 اوت 1992 میلادی، در زمان ریاست جمهوری آیت الله «اکبر هاشمی رفسنجانی» در ایران و «بوریس یلتسین» در روسیه، تهران و مسکو موافقتنامه جامع همکاری های هسته ای را امضا کردند که بر اساس آن شرکت روسی «اتم استروی اکسپورت» حدود سه سال بعد، یعنی هشتم ژانویه 1995میلادی، عملیات ساخت نیروگاه اتمی بوشهر را آغاز کرد. در این زمان «الکساندر میخائیل اف» ریاست آژانس فدرال اتمی روسیه و «رضا امراللهی» ریاست سازمان انرژی اتمی ایران را برعهده داشتند.
مسکو به تهران تعهد داد، ظرف پنج سال یعنی تا سال 2000 میلادی، نیروگاه بوشهر را به مرحله راه اندازی برساند. سه سال بعد، یعنی در سال 1998 میلادی، درحالی که روسیه «یوگنی آدامف» را به ریاست آژانس فدرال اتمی خود و تهران «رضا آقازاده» را برای ریاست سازمان انرژی اتمی برگزیده بود، تهران و مسکو درخصوص الحاقیه ای بر قرارداد 1995به توافق رسیدند و این بار آدامف که دانش آموخته دکترای مهندسی طراحی نیروگاه های اتمی بود، متعهد شد که حدود 50 ماه دیگر یعنی تا سال 2002 میلادی، نیروگاه بوشهر را به مرحله راه اندازی برساند. مدتی بعد «الکساندر رومیانتسف» جانشین آدامف شد و تعهد کرد که تا دسامبر 2003 میلادی، نیروگاه اتمی بوشهر به بهره برداری برسد. رومیانتسف پس از مدتی بار دیگر متعهد شد که تا آوریل 2006 میلادی، نیروگاه را تکمیل و به مرحله بهره برداری برساند. تا اینکه «ولادیمیر پوتین» رئیس جمهوری روسیه در آذر 84 «سرگئی کرینکو» 42 ساله، فارغ التحصیل رشته مهندسی ساخت کشتی در مقطع کارشناسی ارشد را به ریاست آژانس فدرال انرژی اتمی روسیه منصوب کرد. در پی این انتصاب، آقازاده رئیس سازمان انرژی اتمی ایران «محمد سعیدی» معاون امور بین الملل و برنامه ریزی خود را در همان ماه به مسکو فرستاد تا مذاکراتی با رئیس جدید آژانس فدرال اتمی روسیه داشته باشد.
سعیدی پس از ساعت ها مذاکره با کرینکو، به تهران بازگشت و اعلام کرد که کرینکو در مقایسه با رئیسان پیشین آژانس فدرال اتمی روسیه، مصمم است که نیروگاه اتمی بوشهر را هرچه زودتر به مرحله بهره برداری برساند.
دلایل تاخیر در راه‌اندازی نیروگاه بوشهر
روسیه در حالی تکمیل نیروگاه بوشهر را برعهده گرفت که سیستم آن قبلا توسط آلمان طراحی و ساخته شد. لذا به گفته مسوولان، چند سال، برای تبدیل سیستم نیروگاه اتمی بوشهر از سیستم آلمانی به روسی وقت صرف کرد. همچنین، شرکت پیمانکار روسی «اتم استروی اکسپورت»، از زمان شروع این پروژه، علاوه بر مشکلات مدیریتی و فنی، دچار مشکلات مالی نیز بوده است. مشکلات اقتصادی نیز که گریبانگیر دولت روسیه بوده، موجب شده است که چندین بار این شرکت، به بخش خصوصی و دولتی واگذار شود. هم اکنون نیز، دولت روسیه برای حمایت از این شرکت، آن را به بخش دولتی واگذار کرده است.
اگرچه مقام های تهران، هزینه تمام شده تکمیل این پروژه را هنوز اعلام نکرده اند، اما کارشناسان معتقدند تکمیل یک نیروگاه مشکل تر و پرهزینه تر از ایجاد یک نیروگاه جدید است.شاید از همین رو باشد که آقازاده در سفر به مسکو، پیش از شروع رسمی مذاکرات اظهارداشت؛ «اگر من در زمان امضای این قرارداد بودم، امضای آن را توصیه نمی کردم». در هر حال، تصمیم به تکمیل نیروگاه بوشهر از تصمیمات دولت های گذشته است و به رغم آنکه تهران، تعهدات مالی خود را برای راه اندازی این پروژه به موقع انجام داده است، اما هنوز این نیروگاه آماده بهره برداری نیست.
تاخیر دوباره یا عمل به تعهد
سوال اصلی این است که با توجه به اینکه گفته می شود، حدود 92درصد امور نیروگاه بوشهر انجام شده، چه مدت زمان برای تکمیل این نیروگاه لازم است؟ آیا روسیه، به تعهد اخیر خود به موقع عمل می کند؟
رئیس سازمان انرژی اتمی در سفر اخیر خود، پیش از شروع رسمی مذاکرات با مقام های روسی، مدت زمان «شش ماه» را برای تکمیل این پروژه کافی می دانسته و اعلام می کند چنانچه روسیه، این نیروگاه را زودتر تکمیل نکند، تهران در این زمینه اقدام می کند. مقام های مسکو نیز، با توجه به پیشرفت های جمهوری اسلامی ایران در زمینه فناوری صلح آمیز هسته ای و همچنین تاخیرهای مکرر خود در راه اندازی بوشهر، برای راه اندازی نیروگاه به تهران تعهد داد. این درحالی است که آقازاده و معاونانش در این سفر توانستند با موافقت طرف روسی، بخشی از کارهای باقی مانده نیروگاه از جمله تامین کابل ها را به تهران واگذار کنند تا در روند تکمیل این پروژه تسریع شود.
کارشناسان همچنین معتقدند نکته دیگری که در مورد مسئله راه اندازی نیروگاه بوشهر وجود دارد، این است که اگرچه مقام های مسکو بارها اعلام کرده اند که تکمیل این نیروگاه ارتباطی با مسائل سیاسی پرونده هسته ای ایران ندارد و حتی تلاش می کنند در روند مذاکرات ایران با کشورهای 5+1 نقش مثبتی ایفا کنند، اما واقعیت این است که وضعیت پرونده هسته ای، بی تاثیر بر نحوه عمل روسیه در ساخت این نیروگاه نبوده و نیست. علاوه بر مسئله راه اندازی نیروگاه بوشهر، روسیه اعلام کرده است که آمادگی دارد در ایجاد سایر نیروگاه های اتمی ایران، مشارکت داشته باشد. گرچه تسریع در تکمیل نیروگاه بوشهر، جبران تاخیرها در راه اندازی این نیروگاه و میزان نقش آفرینی مسکو در مذاکرات 5+1 به سود ایران، می تواند تعیین کننده میزان مشارکت روسیه در پروژه های آینده ایران باشد، اما تهران، همچنان که «معاون امور بین الملل سازمان انرژی اتمی» می گوید، باید بهترین تجربه ها را تکرار کند.