انقلابیون ناکام

رامین رهبر یعقوبی
در ماه نوامبر سال 2006 میلادی رهبران آسیای میانه به درک جدیدی از سیاست های منطقه ای رسیدند. در همین ماه کشور قرقیزستان اعلام کرد که قصد دارد اختیارات رئیس جمهور را کاهش دهد. دلیل این امر آن بود که هزاران نفر از مردم بیشکک پایتخت قرقیزستان در تظاهراتی صلح آمیز به خیابان های شهر ریختند و خواستار کاهش اختیارات رئیس جمهور شدند. «کورمان بک باکیف» رئیس جمهور کشور فقرزده قرقیزستان در نهایت پذیرفته بود که بخشی از اختیارات خود را به مجلس این کشور واگذار کند اما در عوض او اظهارداشت که قصد دارد تا سال 2010 دوره ریاست جمهوری خود را افزایش دهد. این امر بیانگر آن بود که «باکیف» به شدت نگران از دست رفتن قدرت خود است و قصد دارد در مقابل از دست رفتن بعضی از اختیارات خود، امتیازی جدید را از مردم قرقیز گرفته باشد. دولت های این منطقه با وسواس بسیار تحولات اخیر قرقیزستان را دنبال می کردند و از وقوع انقلاب های رنگی در کشورهای خود نگران بودند.
در میان کشورهای آسیای میانه کشور ازبکستان بیشتر به چشم می آید زیرا در قلب منطقه آسیای میانه واقع شده و تحولات آن می تواند بر سایر کشورهای منطقه اثر بگذارد. جمعیت این کشور نسبت به سایر کشورهای منطقه بیشتر است. اسلام کریموف از سال 1991 که ازبکستان استقلال خود را کسب کرد تاکنون قدرت کشور را در دست دارد. در این کشور همه مظاهر دموکراسی به شدت سرکوب شده و نقض حقوق بشر به شدت رو به افزایش است. شبه نظامیان بنیانگذار طی چند حمله مسلحانه بعضی از مسوولان دولتی را به قتل رسانده اند و اسلام کریموف به بهانه مبارزه با بنیادگرایی موفق شده است افزایش سرکوب دولتی را توجیه کند. در ماه می سال 2005 سربازان این کشور مردم بی گناه شهر اندیجان را به رگبار گلوله بستند و بیش از هزار فرد غیرمسلح را به قتل رساندند. از آن حادثه تاکنون بعضی از فعالان حقوق بشر و حتی شهروندان عادی ازبک ناپدید شده‌اند و خبری از آنها در دست نیست.
در سال 2001 فعالیت های ضدتروریستی ازبکستان و شعار «مرگ بر تروریسم» کریموف توانست آمریکایی ها را اغوا کند و بعضی از کشورهای غربی را وا دارد که با ازبکستان از در دوستی درآیند. در سال 2002 ایالات متحده آمریکا که از پایگاه های نظامی خود برای حمله به افغانستان استفاده کرده بود، چنان شیفته نبرد ازبک ها علیه تروریسم شد که مبلغ 220 میلیون دلار را به عنوان هدیه به دولت اسلام کریموف تقدیم کرد. در ماه می 2003 ازبکستان میزبان همایش توسعه و بازسازی بانک اروپا بود. اما در سال 2004 اسلام کریموف به ناگاه دریافت که حرکت های مردمی و رشد دموکراسی ناشی از فشار غرب می تواند منجر به سقوط حکومت وی شود به همین دلیل از همان سال کریموف به فکر افتاد که پایه های قدرت خود را محکم تر کند و تعامل با غرب را به حداقل برساند. از این رو از سال 2005 تاکنون رابطه ازبکستان با کشورهای غربی تقریبا قطع شده است اما در عوض خوش خدمتی که این کشور به غرب کرده، غربیان اجازه داده اند که جنایات اندیجان بدون به محاکمه کشاندن اسلام کریموف مسکوت بماند.
کشورهای دیگر منطقه نیز سعی کرده اند که دل به کمک های غرب نبندند. از سال 1991 که کشورهای آسیای مرکزی استقلال خود را بازیافتند اغلب حاکمان این کشورها می پنداشتند که پول غرب برای حمایت از استقلال به این کشورها سرازیر می شود.در آن دوران طرح های نخستین آمریکا برای ایجاد پایگاه های نظامی در این منطقه آغاز شد.این بدان معنی نبود که نفوذ شوروی بر کشورهای آسیای میانه کاهش یافته باشد.
بلوک امنیتی آسیای مرکزی با عضویت روسیه، ازبکستان، قرقیزستان، قزاقستان، تاجیکستان و چین از پیش تشکیل شده بود. این بلوک در سال 2005 از ایالات متحده آمریکا درخواست کرد که جدول زمان بندی مشخصی را برای برچیدن پایگاه های خود در قرقیزستان و ازبکستان ارائه کند. این بلوک امنیتی سپس مدعی شد که ایالات متحده در جنگ علیه تروریست های افغانی به این پایگاه ها نیاز داشته و اکنون این جنگ به نفع آمریکا خاتمه یافته است. نظربایف و اسلام کریموف که از حاکمان محافظه کار منطقه به حساب می آیند، اعتقاد دارند که خیزش های مردمی در اوکراین، گرجستان، قرقیزستان و ازبکستان به تحریک ایالات متحده آمریکا بوده است.
هنوز ردی از نفوذ ایالات متحده برای تغییر نظام های دیکتاتوری در منطقه وجود ندارد ولی باید اعتراف کرد که تحولات افغانستان و به خصوص اوکراین تاثیر به سزایی بر مردم منطقه آسیای میانه گذاشته است.به عنوان مثال، مجلس قرقیزستان پس از کسب بعضی از اختیارات باکیف وقت بسیاری را برای به تصویب رساندن قانون اساسی جدید کشور صرف کرد. در ماه نوامبر سال 2006 تلویزیون دولتی قزاقستان با افتخار از این که چنین «تحولات بیخودی» در کشور قزاقستان وقوع نیافته اعلام کرد که زیان ناشی از یک روز تظاهرات در شهر بیشکک پایتخت قرقیزستان بیش از 130 هزار دلار بوده و علاوه بر آن بخش های تجاری و سرمایه گذاری قرقیزستان از تظاهرات مردمی در بیشکک آسیب بسیاری دیده اند.در پایان گزارشگر تلویزیون دولتی قزاقستان چنین نتیجه گیری کرده بود؛ آزادی های دموکراتیک و سیاسی هیچ افتخاری را برای مردم به ارمغان نمی آورند بلکه باعث گسترش فقر و گرسنگی در میان مردم می شوند.
با این حال سازمان همکاری و امنیت اروپا و دولت آمریکا حرکت قرقیزستان به سوی نوعی از دموکراسی را ستودند. بدیهی است واکنش حاکمان منطقه آسیای مرکز نسبت به تحولات قرقیزستان بسیار سرد بود. رهبران آسیای میانه علاوه بر ازدست دادن اقتدار خود نگرانی های دیگری نیز دارند.
آنان نگرانند که مبادا ناآرامی های قرقیزستان باعث شورش افراط گرایان مذهبی در جنوب قرقیزستان شود. دولت قرقیزستان مدعی است که این آشوبگران مذهبی بعضی از فعالیت های خرابکارانه را در کشور آغاز کرده اند اما حاکمان چهار کشور دیگر منطقه آسیای مرکزی به خوبی می دانند که دامنه فعالیت افراط گرایان مذهبی در قرقیزستان بسیار گسترده تر از آن است که کورمان بک باکیف ادعا می کند.
آسیای میانه منطقه ای است که فریب مردم در آن می تواند بسیار کارساز باشد. در این منطقه به مردم گفته می شود هر نوع دموکراسی که در میان شما دیده شود «دموکراسی وارداتی» است درنتیجه این دموکراسی به زیان شماست و به اقتصاد کشور لطمه می زند. قرقیزستان ازجلمه کشورهایی است که با انقلاب «گل لاله» در ماه مارچ سال 2005 روبه رو بوده است. با این حال روزنامه های دولتی و غیردولتی قرقیزستان که تحت نظارت شدید دولت قرار دارند به جای آن که از این انقلاب به عنوان پیروزی مردم یاد کنند ترجیح می دهند بیشتر مطالب تاریخی خود را به چپاول دو روزه خانه ها و مغازه های بیشکک در دوران انقلاب اختصاص دهند.
روزنامه های قرقیزستان در مورد تظاهرات های نوامبر 2006 در بیشکک هیچ مطلبی ننوشتند و تنها به وقوع تظاهرات های پراکنده در پایتخت اشاره کردند. انبوه جمعیتی که در خیابان ها به راه افتاده بودند از تظاهرات های مربوط به انقلاب لاله سال گذشته بیشتر بود و درست پس از آن بود که با کیف زیر قول خود زد و از تفویض اختیارات کلیدی خود به مجلس سرباز زد مردم بیشکک بلافاصله به خیابان ریختند. تا پیش از جولای 2005 که هنوز باکیف قدرت را به دست نگرفته بود، وی مدام از اصلاح ساختار سیاسی و اقتصادی سخن می گفت و خود را به عنوان یک «اصلاح طلب» معرفی کرده بود اما همین به اصلاح اصلاح طلب به محض آنکه به مقام ریاست جمهوری دست یافت، پنج نفر از برادران خود را در پست های کلیدی کشور قرار داد. از دید رهبران منطقه آسیای مرکزی انقلاب قرقیزستان به خیر گذشته و هنوز باعث گسترش دموکراسی در منطقه نشده است.
با این حال نورسلطان نظربایف رئیس جمهور قزاقستان از وقوع انقلاب دیگری در منطقه نگران است و به همین منظور وی در روز سوم نوامبر سال 2006 به ازبکستان سفر کرد تا در تاشکند با اسلام کریموف در مورد تحولات منطقه گفت وگو کند. از آنجا که سفر وی بلافاصله پس از تظاهرات های قرقیزستان صورت گرفت، می شد حدس زد که این دو رهبر بنیادگرا در مورد چه موضوعی صحبت کرده اند. اسلام کریموف اصلا در جریان تظاهرات های بیشکک و وسعت نارضایتی عمومی در قرقیزستان قرار نداشت، زیرا ازبکستان نیازی به نگرانی در مورد تظاهرات احتمالی مجدد در شهرهای اندیجان و تاشکند نمی بیند. در این کشور با تظاهرکنندگان خیلی راحت برخورد می شود و اعتراض ها به گلوله و سرنیزه پاسخ داده می شود. تظاهرات اندیجان در سال 2005 دو ماه پس از انقلاب گل لاله در قرقیزستان به راه افتاده بود. اما در تاجیکستان وقایع بیشکک با حساسیت کمتری دنبال می شد. مردم این کشور هنوز در وحشت جنگ داخلی پنج ساله در دهه 90 میلادی به سر می برند. بسیاری از تاجیک ها می پندارند که قرقیزستان مکانی ناامن است. مردم تاجیک می پندارند اقتدار کشور باید در دست یک نفر باشد. امام علی رحمانوف رئیس جمهور تاجیکستان از دید مردم این کشور «ضامن امنیت» است. در ماه نوامبر سال 2006 رحمانف در یک نظرسنجی بار دیگر به عنوان رئیس جمهور انتخاب شد و این مسئله ممکن است که به وقوع انقلاب دیگری در قرقیزستان منجر شود.
چین در آسیای میانه
نظام غیردموکراتیک و کمونیستی شوروی سابق برای بسیاری از مردم منطقه آسیای مرکزی یادآور روزهای سخت و خفقان سیاسی بود و فروپاشی شوروی تبلور ظهور نوعی دموکراسی لجام گسیخته است که توسط عده ای رهبران خودکامه مهار شده است. بسیاری از کشورهای جهان سعی داشته اند که پس از فروپاشی نظام شوروی سابق با کشورهای تازه استقلال یافته این منطقه رابطه برقرار کنند ولی به تازگی تحولات عجیبی در این منطقه در جریان است.
در داخل خاک قرقیزستان و حدود 200 متری مرز این کشور با ازبکستان بازار بزرگ «کراسو» قرار دارد. در این بازار همه چیز از دوچرخه و تلویزیون گرفته تا لوازم آرایش به چشم می خورد. سال هاست که زبان رایج در معامله های این بازار مخلوطی از زبان های روسی، قرقیز، ازبک، تاجیک و گویش های محلی بوده است. اما به تازگی زبان جدیدی به این زبان ها اضافه شده است و آن زبان چینی است.
مرز چین تا بازار کارسو حدود 260 کیلومتر فاصله دارد ولی روز به روز بر تعداد چینی های حاضر در معاملات این منطقه افزوده می شود. کشور چین که روزگاری به برخورداری از محافظه کارترین اقتصاد جهان شهرت داشت اکنون سعی دارد روابط سیاسی و تجاری جدیدی را با همسایگان غربی خود برقرار کند. حال این سوال مطرح می شود که این تازه واردان در قرقیزستان در پی چه چیز هستند؟ برای افرادی که در این بازار مشغول به کار هستند ورود چینی ها چندان اهمیتی ندارد و حتی بازرسان گمرک قرقیزستان نیز معتقدند که کیفیت کالاهای چینی آنقدرها هم بد نیست و واقعیت این است که تقاضا برای کالاهای چینی رو به افزایش دارد و مسئولان دولتی قرقیزستان می پندارند همین موضوع بیانگر مطلوب بودن کیفیت کالاهای چینی است.
در بازارهای مرزی قرقیزستان فروشندگان چینی پیچ و خم کار را خوب یاد گرفته اند. آنان به خوبی می دانند که چگونه کالای خود را به بازار برسانند، با راهزنان مقابله کنند و برای فروختن کالاهای خود به پلیس قرقیز رشوه بدهند.
بسیاری از چینی ها مدعی هستند که از تجارت در قرقیزستان راضی نیستند و در این حال روز به روز بر تعداد آنان افزوده می شود. طبق آمارهایی که دولت قرقیزستان ارائه کرده بیش از 20 هزار مهاجر چینی اکنون در بازارهای قرقیزستان مشغول به کار هستند. بین سال های 2000 تا 2005 حجم کالاهای صادر شده از چین به قرقیزستان تقریبا 8 برابر شده است و این مقدار همچنان رو به افزایش دارد.
حضور چینی ها در کشورهای همسایه قرقیزستان کاملا مشهود است. این موضوع درست است که کشورها باید صادرات کالا را به طور اصولی دنبال کنند ولی تاجران کوچک چینی دریافته اند که بدون رعایت محدودیت های دولتی نیز می توان به کشورهای همسایه جنس فروخت. شاید به همین دلیل باشد که روند صادرات کالای چینی به کشورهای عضو پیمان همکاری آسیای مرکزی رو به افزایش دارد. کشورهای عضو پیمان همکاری آسیای مرکزی شامل هشت کشور است؛ قرقیزستان، قزاقستان، آذربایجان، افغانستان، مغولستان، تاجیکستان، ازبکستان و چین.
میزان تجارت چین با سایر اعضای پیمان همکاری آسیای مرکزی از یک میلیارد دلار در سال 1997 میلادی به 10 میلیارد دلار در سال 2005 رسیده است. این رقم فقط یک درصد از حجم تجارت خارجی چین را شامل می شود ولی با این وجود همین مقدار کم نیز برای چینی ها حایز اهمیت است. چین اکنون خود را درم وضعی از قدرت می بیند و از کشورهای آسیای مرکزی درخواست کرده که در مقابل کارهای دریافتی اقدام به صادرات کالا به چین کنند.به تازگی کشور چین با صرف 8 میلیون دلار اقدام به احداث جاده ای ویژه برای ارسال کالا به منطقه آسیای مرکزی کرده است. اما عملیات احداث این جاده فقط تا پشت مرزهای چین انجام شده. چین اعلام کرده در صورتی که قرقیزستان سهمی از صنعت استخراج طلا در این کشور را به چین واگذار کند حاضر است عملیات احداث جاده را به طور مجانی در خاک قرقیزستان به پایان برساند.
صاحب منصبان قرقیز حاضر نیستند سهم یکی از مهمترین تجارت های سودآور کشور را در اختیار بیگانگان قرار دهند. اما دولت قرقیز که به تبع انقلاب گل لاله بر سر کار آمده اکنون تحت فشارهای داخلی و خارجی شدیدی قرار دارد و احتمال آن می رود که در مقابل این درخواست چینی ها تسلیم شود.
بازگشت به بی‌گناهی
در منطقه ای که رهبران آن به کله شقی و سرسختی شهرت دارند، صفرمراد نیازوف رئیس جمهور ترکمنستان نخستین رهبری بود ک زودتر از بقیه به دیار باقی شتافت. مرگ وی در سن 66 سالگی درس بزرگی برای رهبران قزاقستان، ازبکستان و تاجیکستان بود. این سبک از وداع با قدرت حاکمان منطقه را وادار کرد که در مورد تسلیم قدرت به دیگران و یا اقوام خود بیشتر بیندیشند. مرگ ناگهانی نیازوف در حالی صورت گرفت که وی جانشین خود را برای اداره حکومت ترکمنستان معرفی نکرده بود. ساختار حکومتی ترکمنستان نیز از نظامی دموکراتی برخوردار نبوده و در این کشور نهاد آزادی برای برگزاری انتخابات دموکراتی وجود ندارد. به همین دلیل احتمال آن می رود که خودکامگی رهبر سابق ترکمنستان، این کشور را به سوی جدال قدرت در داخل بکشاند گاهی این جدال های داخلی به سرعت خاتمه می یابند و گاهی تا بدان جا ادامه می یابند که ثبات کشور به کلی از دست می رود و حکومتی استبدادی اهرم های قدرت را در کشور به دست می گیرد. مرگ صفرمراد نیازوف این پیام مهم را برای رهبران منطقه داشت که هیچ یک از ما جاودانه نیستیم و روزی باید جهان را ترک کنیم. اوزگلدی عطایف سخنگوی مجلس ترکمنستان طبق قانون اساسی این کشور وظیفه دارد که پس از مرگ رئیس جمهور امور کشور را در دست گیرد، ولی وی بلافاصله خود را کنار کشید زیرا در کشوری که از مکانیسم دموکراتیک برای چرخش قدرت در میان احزاب و جناح های مختلف برخوردار نیست پس از مرگ حاکم کسی حاضر نمی شود از قانون تبعیت کند.
ادوارد پولتایف تحلیلگر سیاسی قزاقستان معتقد است که مرگ صفرمراد نیازوف به حاکمان منطقه ثابت کرد که وجود دموکراسی در کشور چه مزایایی می تواند داشته باشد. معمولا حاکمانی که می پندارند عمری جاویدان دارند از دموکراسی اجتماعی و سیاسی واهمه دارند. اگر رهبران منطقه به این درجه از شعور برسند که می توانند در یک مقطع زمانی مثلا چهارساله حکومت کنند و سپس حکومت را در صورت لزوم به احزاب مخالف بسپارند، آنگاه در خواهند یافت که دورانی برای استراحت دارند و زمانی فرا رسیده که اعمال آنها موردارزیابی قرار گیرد.
تغییر نظام و ساختار حکومتی در کشورهایی که حاکمان آن از مورد قضاوت قرار گرفتن واهمه دارند، بسیار سخت است. اما کناره گیری از قدرت پس از دوره های معین سبب می شود که حزب یا جنبشی که از رهبران حمایت کرده دوباره به فعالیت خود ادامه دهد و اعتبار آن حفظ شود.
واکنش نور سلطان نظربایف رئیس جمهور قزاقستان به مرگ صفرمراد نیازوف بسیار تدافعی بود. او هنوز در این اندیشه است که پس از مرگ از خود چهره ای جاویدان برای مردم قزاقستان بسازد. درست یک روز پس از مرگ نیازوف، حزب اوتان (سرزمین پدری) وابسته به نور سلطان نظربایف نام خود را به «نوراوتان» تغییر داد. این اقدام بدان جهت صورت گرفت که این حزب قصد داشت ثابت کند که نمایانگر و ارائه کننده دیدگاه ملی نظربایف است.
نظربایف 66ساله بیش از 17 سال است که بر کشور قزاقستان حکومت می کند. برخلاف نیازوف او اجازه داده که بعضی از رسانه های داخلی از عملکرد دولت انتقاد کنند ولی با این حال باید گفت که رسانه های قزاقستان تحت فشار شدیدی به فعالیت خود ادامه می دهند. تا به حال انتخابات های نمایش متعددی در قزاقستان برگزار شده و همواره نظربایف از میدان رقابت های انتخاباتی سربلند بیرون آمده است. آخرین انتخابات در سال 2005 میلادی برگزار شد و نظربایف برای هفت سال حکومت دیگر بر قزاقستان انتخاب شد. تاکنون غرب هیچ یک از این انتخابات ها را عادلانه ارزیابی نکرد اما صحبت از فشار مضاعف بر این کشورها جهت انجام انتخابات علادلانه نیز نشده است.
نیازوف از جمله کسانی بود که به ساخت مجسمه و بنای یادبود علاقه بسیاری داشت و نظربایف نیز قصد دارد نامیرایی خود را با استفاده از هنرمعماری به معرض نمایش بگذارد. در استپ های جنگلی حاشیه شهرآستانه پایتخت جدید قزاقستان، بنای یادبودی از وی به مبلغ چندین میلیارد دلار در حال احداث است. تاکنون هزینه ساخت مقدمات این بنا حدود پنج میلیارد دلار بوده است.
در تاجیکستان امام علی رحمانوف در سال 1994 به قدرت رسید. او در سال 2003 اقدام به تغییر قانون اساسی کشور کرد و بدین ترتیب موفق شد باقی ماندن خود را در قدرت تا سال 2020 تضمین کند.ماج الدین کبیری رهبر حزب تولد دوباره اسلامی تاجیکستان در مورد نیازوف می گوید که وی صادق ترین مستبد منطقه بود؛«او با صداقت تمام به همه گفته بود تا مادامی که در قدرت هستم نیازی به دموکراسی و تغییر نظام نداریم». این در حالی است که دیگر رهبران منطقه در عمل همین کار را انجام می دهند و سپس داعیه دموکراسی خواهانه آنان گوش مردم منطقه را کر کرده است. ازبکستان نیز نظیر ترکمنستان دوران نیازوف قصد دارد رابطه خود را با جهان قطع کند و به نوعی انزوای بین المللی روآورد. اسلام کریموف رئیس جمهور ازبکستان حاضر شده که به خاطر قتل عام ماه می 2005 در شهراندیجان رابطه خود را با جهان قطع کند. اسلام کریموف 68 ساله است و علاقه ای ندارد که نظیر سایر استبدادگران تصاویر او را بر درودیوار شهر ترسیم کنند. او در این حال اختلاف قریحه ای زیادی با نیازوف دارد زیرا به شعر و شاعری و نگارش کتاب های مذهبی علاقه ای نشان نمی دهد.
به گفته سازمان های ناظر بر رعایت حقوق بشر، طی یک دهه گذشته هزاران مسلمان بی گناه به زندان های مخوف ازبکستان افتاده اند. جرم آنان این بوده که خارج از استانداردهای دولتی در کلاس های مذهبی شرکت کرده اند. در حالی که غرب سرگرم مبارزه با بنیادگرایان اسلامی است، این عده از مسلمانان که به دام نظام اسلام کریموف افتاده اند به کلی از یادها رفته اند.
از سال 1989 اسلام کریموف قدرت را در ازبکستان در دست دارد و از آن هنگام تاکنون موفق شده رهبران احزاب مخالف را به تبعید فرستاده و یا به زندان اندازد. رسانه های این کشور تحت سانسور شدید دولتی قرار دارند. در سال 2007 دوره ریاست جمهوری کریموف به پایان می رسد اما وی که خود را رهبر ازبکستان معرفی می کند تاکنون از برگزاری انتخابات حرفی به میان نیاورده است. شایعات بسیاری بر سر زبان ها افتاده که اسلام کریموف از وضع جسمانی نامناسبی برخوردار است. در صورتی که کریموف به طور ناگهانی بمیرد احتمال بسیاری وجود دارد که قبایل و طایفه های مختلف محلی در ازبکستان به جان هم بیفتند و نزاع خونینی میان آنان و اسلامگرایان کشور در بگیرد.
در 12 سال اخیر نخستین تغییر در نظام حکومتی کشورها مربوط به قرقیزستان بوده است. به نظر می آید که نظربایف و کریموف از این تغییر نظام درس های بسیاری گرفته اند. نظربایف اعلام کرده که برگزاری هرگونه تظاهرات باید با اجازه دولت صورت گیرد وگرنه این گونه حرکت ها اقدام علیه منافع دولتی محسوب خواهد شد. به جز قرقیزستان بقیه کشورهای حوزه آسیای میانه کمابیش از الگوی حکومتی مشابهی پیروی می کنند و بر حفظ استانداردها و دستاوردهای حاصل از فروپاشی نظام کمونیستی اصرار می ورزند.