متفاوت در ظاهر؛ موازی در اهداف

سعیده علیپور
چندی پس از روی کار آمدن دولت اصلاحات و باز شدن فضای سیاسی در کشور، این توقع در دانشجویان شکل گرفت که فعالیت های دانشجویی نیز از حالت محدود خارج شوند و افرادی با آرا و عقاید مختلف بتوانند در دانشگاه ها به صورت رسمی فعالیت داشته باشند. این موضوع با تصویب آیین نامه تاسیس تشکل های دانشگاهی می رفت تا در شهریور 1378 رنگ و بوی اجرایی به خود گیرد، اما به اعتقاد بسیاری این اتفاق رخ نداد. گرچه با گذشت بیش از 7 سال از تصویب این آیین نامه، فعالیت های دانشجویی از قالب دو تشکل؛ بسیج دانشجویی و انجمن های اسلامی دانشجویان به بیش از 15 تشکل افزایش یافته است، اما این تکثر به اعتقاد بسیاری تنها در ظاهر بود، چرا که مسوولان دانشگاه ها و وزارت علوم هیچ گاه این وعده را تحقق نبخشیدند و گروه ها و عقاید مختلف در دانشگاه هرگز نتوانستند در قالب گروه های رسمی به فعالیت بپردازند، بنابراین همچنان به فعالیت های غیررسمی خود ادامه دادند.
در سال های پیروزی انقلاب اسلامی و نیز در دوران جنگ تحملی تنها تشکل در عرصه دانشجویی، انجمن های اسلامی دانشجویان بودند که بسیاری از آنها قبل از انقلاب در کنار دیگر گروه های سیاسی فعال بودند، البته این فعالیت ها در آن زمان شکل رسمی نداشت. در اوایل دهه 70 بسیج نیز به عنوان یک تشکل دانشجویی در دانشگاه فعال شد، اما بعد از خرداد سال 76 گروه های سیاسی در دانشگاه به دو جبهه موافقان و مخالفان اصلاحات تقسیم شدند. این گروه ها گرچه در درون با یکدیگر تفاوت های فراوان داشتند، اما به دلیل محدودیت های فعالیت در دانشگاه تنها در قالب دو تشکل بسیج و انجمن فعالیت داشتند....
حتی بسیاری از انجمن های اسلامی در آن زمان در اختیار افرادی بود که به اصلاحات روی خوشی نشان نمی دادند. این موضوع سبب شد، شورای انقلاب فرهنگی، با تصویب آیین نامه ای این اجازه را به گروه های اصلاح طلب فعال در دانشگاه ها بدهد تا در قالب تشکل اسلامی بتوانند از اصلاحات مورد نظر دولت حمایت کنند.
اما حتی این آیین نامه هم راه را برای گروه هایی که به هیچ کدام از این دو تشکل گرایشی نداشتند، سد کرد. چون آیین نامه تصریح داشت که فعالیت ها و عناوین تشکل ها می بایست حتما درقالب اسلامی باشد، اما در سال های اخیر تشکل های دانشجویی با نام و عناوین مختلف در دانشگاه ها فعال شده اند که اغلب آنها به استناد به مراسم، بیانیه ها و موضع گیری هایی که در شرایط مختلف سیاسی داشته اند، آرایی شبیه به هم دارند. همین موضوع اعتراض بسیاری از فعالان در دانشگاه ها را برانگیخته است که چرا گروهی از بیرون از دانشگاه ها با تکثیر چنین تشکل هایی در پی اشباع کردن ظرفیت دانشگاه ها هستند تا اجازه ظهور و بروز عقاید دیگر داده نشود.
بیش از چهار میلیون دانشجو در حدود 300 واحد دانشگاهی در کشور مشغول به تحصیل هستند. بودجه هر دانشگاه براساس تعداد دانشجویان رقم محدود و مشخصی است. دانشگاه نیز این رقم را در طول سال صرف فعالیت های مختلف علمی، فرهنگی، عمرانی و فعالیت های جنبی دیگر می‌کند.
اما کثرت تشکل های دانشجویی از سرانه بودجه هر تشکل می کاهد. با این وجود موضوعی که اعتراض گروه های دانشجویی را برانگیخته است، این نیست بلکه موازی کاری تعدادی از تشکل ها با نام های متفاوت در دانشگاه هاست، به طوری که این فعالیت های یکسان و همسو این شبهه را ایجاد می کند که عده ای تنها به قصد محدود کردن فعالیت های غیرهمسو و مخالف جریان، دست به تاسیس تشکل های جدید می زنند.
اتفاقاتی که به اعتقاد عبدالله مومنی، سخنگوی ادوار تحکیم وحدت هم اکنون رخ داده است. وی می گوید؛ به نظر می رسد تاسیس تشکل های جدید صرفا برای دانشجویانی بوده که کمترین نگاه اقتصادی را به حاکمیت داشته‌اند.
وی با اشاره به اینکه جنبش دانشجویی و تشکل های دانشجویی باید همواره منتقد قدرت باشند، معتقد است؛ هیچ گاه حاکمیت، گروه های دانشجویی منتقد مثل انجمن های اسلامی و تحکیم وحدت را به رسمیت نشناخته است و در سال های قبل صرفا تشکل هایی که کمترین نگاه منتقد را به حاکمیت داشته اند، اجازه فعالیت داشته‌اند.
همچنین حامد محقق، دبیر انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه تبریز، گفت؛ متاسفانه در سال های گذشته شاهد انتصابی شدن تشکل های دانشجویی در داخل دانشگاه بوده ایم. بسیاری از تشکل های فعلی دانشگاه ها دارای هدف و کارکرد مشخصی نیستند. وی معتقد است ندادن مجوز به تشکل هایی با عقاید مختلف سبب بی اعتمادی از طرف دانشجویان به تشکل های فعال دانشجویی می شود. در چنین شرایطی تشکل های فعال را انحصارطلب می بینند و سعی در تخریب آنها دارند.
مخالفان رد انتصابی بودن تشکل های جدیدالتاسیس در دانشگاه ها، اما نظری مخالف دارند. فرهادی، عضو یکی از تشکل های جدیدالتاسیس در دانشگاه ها، می گوید؛ آیین نامه تشکیل تشکل های دانشجویی راه را برای بسیاری از دانشجویان بسته است.
وی تاکید می کند که انقلاب فرهنگی در دانشگاه ها نیز با هدف تصفیه عقاید غیراسلامی از فضای دانشگاه ها صورت گرفت. به همین دلیل نباید انتظار داشت در این شرایط و سال ها پس از انقلاب فرهنگی دوباره به اول خط بازگردیم و دانشگاه را محل مانور گروه های سیاسی کنیم، چراکه دانشگاه محل مناسبی برای این کار نیست.
دانشگاه و فعالیت های دانشجویی در کشورهایی چون ایران که حال حاضر در حال گذار از سنت به مدرنیته هستند، مفهومی متفاوت از دانشگاه های کشورهای توسعه یافته در ذهن تداعی می کند. دانشگاه در این کشورها اغلب نقطه عطف جریانات سیاسی محسوب می شود. این موضوع در کشور ما که احزاب نقش واقعی خود را ایفا نکرده اند، پررنگ تر است، به نحوی که بار اکثر فعالیت های سیاسی بر دوش دانشگاه و خاستگاه بسیاری از جریان های سیاسی در دانشگاه بوده است.
اما در هنگامه شکل گیری تشکل های جدید دانشجوی چون؛ جنبش اعتدال اسلامی، جنبش عدالتخواه دانشجویی، جامعه اسلامی دانشجویان، اتحادیه انجمن های اسلامی دانشجویان، مجمع اسلامی دانشجویان و ... از ابتدای امسال تاکنون 13 واحد انجمن اسلامی دانشگاه ها که منتقد دولت بوده اند تعلیق شدند و تنها در این مدت دو انجمن اسلامی امکان برگزاری انتخابات آزاد شورای مرکزی خود را یافتند.
عبدالله مومنی، دبیر سابق دفتر تحکیم وحدت، می گوید؛ ما از سال گذشته شاهد سرسختی های فراوانی با تشکل های منتقد بوده ایم، در حالی که دانشجویان منتقد از حق ادامه تحصیل محروم می شوند بسیاری از امکانات دولتی و بورسیه در اختیار دانشجویان حامی دولت قرار می گیرد و به نظر می رسد این برخورد عادلانه ای از سوی دولتی که شعار عدالتخواهی دارد، نیست. بسیاری از تشکل های اسلامی تازه تاسیس نتوانسته اند در دانشگاه های مختلف هوادارانی را برای خود دست و پا کنند. اکثر آنها خط فکری محافظه کار یا تندرو حامی حاکمیت و دولت دارند و خط فکری آنها آنقدر دور نیست که در قالب تشکل دیگری به فعالیت بپردازند.
براساس آیین نامه تاسیس تشکل های دانشجویی حداقل پنج نفر از دانشجویان یا سه نفر از اعضای هیات علمی با داشتن شرایط می توانند به عنوان هیات موسس با ارائه نام مشخصی برای تشکل، تقاضای صدور پروانه فعالیت کنند. هیات نظارت دانشگاه که مسوول صدور این پروانه فعالیت است، متشکل از رئیس دانشگاه، مسوول نهاد نمایندگی مقام رهبری در دانشگاه و نماینده وزارت علوم یا بهداشت و درمان و آموزش پزشکی یا دانشگاه آزاد اسلامی (حسب مورد) است.
هر تشکلی که موفق به دریافت پروانه فعالیت می شود، موظف است با فرستادن نماینده ای به شورای فرهنگی دانشگاه و ارائه برنامه هایی از طریق تصویب شورای فرهنگی دانشگاه فعالیت کند و بودجه لازم را دریافت کند. بالا بودن تعداد تشکل های دانشجویی در یک دانشگاه البته میزان بودجه اختصاصی را به هر تشکل کم می کند، چرا که به تصویب مجلس بودجه دانشگاه ها به صورت سرانه هر دانشجو به دانشگاه ها اختصاص می‌یابد.
بسیاری از دست اندرکاران فعالیت های دانشجویی معتقد هستند، برخورد یکجانبه با گروه های سیاسی در دانشگاه ها، گرچه از قدرت آنها می کاهد، اما هیچ گاه قادر نیست آنها را خاموش کند؛ تنها آتشی است زیرخاکستر که روزی ممکن است اثرات زیان باری بر جای بگذارد.