جنبش مطبوعات علیه استبداد

طیبه محمدزاده فولادی
مهمترین واقعه تاریخ ایران که نقش مهمی در تحولات بعد از خود ایفا کرد بروز و شکل‌گیری انقلاب مشروطه بوده است. این انقلاب نتیجه دو جنبش مهم بود: جنبش اول روح استقلال‌طلبی (ضد استعماری) و جنبش دوم مطالبه استقرار حکومت پارلمانی (ضد استبدادی). در پیوند این دو جنبش و سرانجام به پیروزی رسیدن آن مطبوعات مهمترین رکن تشکیلاتی و تبلیغاتی را تشکیل می‌داد تا آنجا که به جرات می‌توان گفت مطبوعات و روزنامه‌نویسان، سلاح قاطع انقلاب مشروطه بودند. در پاشاندن بذر اولیه این انقلاب و تداوم آن مطبوعات به عنوان رکن اصلی و آگاهی‌دهنده به مردم نقش ایفا می‌کردند و زمینه بروز نارضایتی‌های عمومی را افزایش می‌دادند.
کسانی که در ایران پایه‌گذار اولیه مطبوعات بودند تاثیرپذیری از مطبوعات غربی داشته و به تبع نوشته‌های آنان در صدد نقد وضع موجود برمی‌آمدند. افکار آزادیخواهی در ایران در اثر ارتباط با اندیشه‌گران ایرانی با روزنامه‌نگاران خارج از کشور بر می‌گردد. به طوری که در اواسط نیمه دوم قرن نوزدهم علی‌رغم حکومت استبدادی ناصرالدین شاه افکار روشنفکرانه در ایران رواج یافت و با پیدایش مطبوعات ملی در خارج از کشور و تبعیت از آنان در داخل کشور هسته‌های اولیه نهضت مشروطیت کاشته شد. مطبوعات نقش برتر خود را در نهضت مشروطیت ایفا نمودند.
اولین روزنامه‌ ایران به نام کاغذ اخبار در سال 1253 قمری مطابق با سال 1837 میلادی در تهران منتشر شد. میرزاصالح شیرازی که افتخار انتشار دادن اولین روزنامه ایران را داشت، جزو اولین گروه دانشجویانی بود که توسط عباس میرزا برای تحصیل به اروپا اعزام شده بود. در سال 1256 این روزنامه به دلیل اوضاع داخلی و بی‌علاقگی شاه و وزیرش به اقدامات فرهنگی و سیاست‌های ضد فرهنگی آنان تعطیل می‌شود. چهارده سال پس از انتشار کاغذ اخبار، دومین روزنامه فارس زبان به نام وقایع اتفاقیه، در سومین سال سلطنت ناصرالدین شاه به همت میرزا تقی‌خان‌ امیرکبیر منتشر می‌شود. ده سال دوم سلطنت ناصرالدین شاه از منظرهای گوناگون شاهد تغییر و تحولات عمیقی بود. پیدایش مدارس جدیده رسوخ افکار اروپایی و رونق صنعت چاپ، تنور خواندن و نوشتن را در کشور اندکی گرم کرده بود به همین منظور حکومت در سال 1288 هجری قمری امور مربوط به انتشار روزنامه را که در چارچوب مسوولیت‌های وزارت نوبنیاد علوم پراکنده بود در اداره مطبوعات دولتی گرد آورد.
اختناق فکری و فرهنگی و سلطه رژیم خودکامه قاجار عرصه را بر پاره‌ای از روشنفکران ایرانی که به خصوص در تماس با دنیای غرب بودند، تنگ کرد. به این ترتیب، شهرهای لندن، پاریس، استانبول، نجف و قاهره میزبان و مرکز فعالیت روشنفکرانی شدند که مهاجرت و خودتبعیدی را برماندن و زیستن در آن شرایط ترجیح دادند. به طور کلی، بیست و دو روزنامه حاصل اعتراض روشنفکران و روزنامه‌نگارانی بودند که خارج از مرزهای ایران را برای مبارزه با استبداد برگزیده بودند. قانون، اختر، عروه‌الوثقی، شاهسون، حکمت، ثریا و حبل‌‌المتین، از جمله مهم‌ترین این روزنامه‌ها هستند.
غیر از میرزا صالح شیرازی از شخصیت‌های برجسته‌ای که در پی‌ریزی روزنامه‌نگاری تبعیدی و در بیداری ایرانیان نفوذ فوق‌العاده‌ای داشت و نقش مهمی ایفا کرد سیدجمال‌الدین اسدآبادی بود با همکاری یکی از نویسندگان مصری به نام شیخ محمد عبده روزنامه‌ای به زبان عربی به نام "عروه‌الوثقی" در پاریس منتشر کرد و در آن حکومت‌های استبدادی ایران، عثمانی و مصر را به باد انتقاد گرفت که البته در ایران این روزنامه از طرف ناصرالدین شاه ممنوع شد. قابل ذکر است که در زمان این پادشاه بود که روشنفکران در اواخر سلطنت وی مجبور به مهاجرت به کشورهای اروپایی و نیز هندوستان، مصر و عثمانی گردیدند.
بی‌تردید اولین مبارزه دسته‌جمعی مطبوعات ایران، موقع واگذاری انحصار تنباکو و توتون به شرکت انگلیسی رژی بود. ناصرالدین شاه این قرارداد را بی‌توجه به افکار عمومی و نظر روحانیون، در محیطی که مطبوعات در کنترل دولت بود عملی کرد. موقعی که دولت قرارداد را امضا کرد مطبعات ملی که در خارج از ایران منتشر می‌شدند متن مذاکرات، اصول و شرایط آن را به تفصیل چاپ کردند و به سختی به دولت حمله بردند.
سیدجمال‌الدین اسدآبادی نامه‌ای به ناصرالدین شاه می‌نویسد و از مردم نیز می‌خواهد که در لغو این انحصار تلاش کنند. نامه سیدجمال به مجتهد با نفوذ، یعنی میرزاحسن شیرازی و چاپ آن در روزنامه‌ها، روزنامه‌نویسان ایرانی که از حکومت ناصرالدین شاه ناراضی بودند این مساله را دست‌آویز قرار داده و مردم را علیه دربار و شاه بسیج کردند. بی‌شک مطبوعات ملی ایران، این امر تجارتی و اعتراض مذهبی را با مبارزه دامنه‌دار و خستگی‌ناپذیر خود به جنبش ملی تبدیل کردند. مطبوعات در بسیج و مبارزه به قدری موفق شدند که آیت‌الله میرزاحسن شیرازی پیشوای شیعیان فتوای تحریم دخانیات را صادر کرد. با کشتن ناصرالدین شاه که منجر به پایان یافتن حکومت پنجاه ساله وی بود مطبوعات ایران فصل تازه‌ای را آغاز کردند که با انقلاب مشروطه همراه بود.
وضع نامطلوب داخلی و خزانه خالی کشور، واگذاری امور گمرک به بلژیکی‌ها و مسافرتهای خارجی مظفرالدین شاه به اروپا موجبات نارضایتی بیشتر را در کشور فراهم می‌کرد به طوری که مقالات روزنامه‌های خارج از کشور به همین مسایل اختصاص داده می‌شد. بدین دلیل صدراعظم شاه یعنی اتابک طی دستوری ورود تمام روزنامه‌های فارسی چاپ خارجی را به ایران ممنوع اعلام کرد زیرا مقالات بسیار تندی علیه اتابک و حکومت وی می‌نوشتند و مردم را علیه حکومت و انقلاب تحریض می‌کردند. نویسندگان ملی نیز از این سال به بعد (1901) در تهران و شهرهای دیگر جزوه‌های متعددی در انتقاد دولت منتشر می‌کردند. نارضایتی عمومی در ایران باعث شد تا مظفرالدین شاه عین‌الدوله را به صدارت برگزید. عین‌الدوله نیز به مطبوعات دشمنی فوق‌العاده نشان داد به گونه‌ای که تبعید و زندانی کردن روزنامه‌نگاران ملی از جمله میرزا علی‌آقا شیرازی مدیر "مظفری" چاپ بوشهر، مجدالاسلام کرمانی مدیر و نویسنده "ندای وطن" و "کشکول" چاپ تهران بود. عملیات عین‌الدوله عکس‌‌العمل شدیدی پدید آورد. از یکطرف زندانی شدن ریشه اعتراض افکار عمومی را تقویت کرد و از طرف دیگر توقیف مطبوعات ملی سبب شد روزنامه‌های زیرزمینی و مخفی بنام "شبنامه" در تهران و شهرستانها انتشار یابد.
یکی از ارکان انقلابی در ایران که شبکه نهضت مشروطه‌طلبی را بیش از پیش ریشه‌دار کرد و در ارتباطات اجتماعی عصر انقلاب مشروطه نقش مهمی داشت "انجمن‌های سری" بود. این انجمن‌ها در حقیقت مرکز تهیه مقالات انقلابی روزنامه‌ها و همچنین مرکز مباحثه و تفسیر و تعبیر نوشته‌های مطبوعات ملی به شمار می‌رفت. دو دسته مهم در تشکیل این انجمن‌ها نقش بسیار مهمی بازی کردند، روزنامه‌نگاران و روحانیون، حضور روزنامه‌نگاران از این جهت در انجمن‌های سری اهمیت داشت که علاوه بر آگاهی و دانشی که از اوضاع داخل و خارج کشور داشتند روزنامه‌ها و جزوه‌های آنها وسیله ترویج و توسعه انجمن‌های سری مردم یود.
نقش مهمی که مطبوعات در این دوره ایفا می‌کردند این بود که با تامین هر خواسته از انقلابیون خواسته‌های دیگری را مطرح می‌ساختند، به این جهت است که در تاریخ انقلاب مشروطه متحصنان شاه‌عبدالعظیم در ماههای اول به "متحصنان" و "بعدها" به "عدالت‌خواهان و ملیون" و سرانجام در اثر فعالیت مطبوعات به "مشروطه‌طلبان" مشهور شدند. در تمام چند ماهی که تظاهرات خون‌آلود و خشمگین مردم تهران و شهرستان‌ها طول کشید و در تمام مدتی که انقلابیون در شاه عبدالعظیم و مسجد شاه و سفارت متحصن بودند روزنامه‌ها و شبنامه‌های مخفی رکن اصلی و وسیله مهم ارتباط اجتماعی انقلابیون را تشکیل می‌داد. در یک نشر روزنامه‌های مخالف در خارج از کشور و انتشار شبنامه‌ها در داخل که نوای مفاهیمی چون قانون آزادی، پیشرفت، توسعه، برابری و مساوات را به گوش مردم می‌رساندند. بالا رفتن سطح سواد مردم و افزایش تعداد باسوادان در نتیجه افزایش تعداد مدارس، پیروزی غیرمنتظره و باورنکردنی مردم در قضیه توتون و تنباکو، آگاهی بخشی و تنویر افکار عمومی توسط مبارزان داخلی و تشکیل انجمن‌های سری که ثمره فعالیت‌های مطبوعاتی و تلاش روزنامه‌نگاران بود موجب گردید تا مظفرالدین شاه، در چهارم مرداد 1285 شمسی مطابق با 1324 قمری به خواست مردم و امضای مشروطیت تن در دهد و دوران تازه‌ای از حیات سیاسی و در نتیجه حیات مطبوعات آغاز گردد.
از سال 1837 که اولین روزنامه در ایران منتشر شد تا 1906 که فرمان مشروطه توسط مظفرالدین شاه صادر شد بر روی هم رفته 83 روزنامه دولتی مختلف در پایتخت و شهرستانها منتشر شده بود که تقریبا نصف این تعداد محصول فعالیت انقلابی شش سال اول در ایران است. به هر حال برای اولین بار در تاریخ ایران، مطبوعات بین مردم رکن اجتماعی مهم شناخته شد.