ترکیه و همسایگی ایران با اتحادیه اروپا

هرمز جعفری
در سیاست بین الملل و در سطحی کلان تر یعنی در روابط بین الملل، هر کشور در جهت نیل به اهداف خود و دستیابی به منافع بهینه به راه های متنوعی متوسل می شود. در این ارتباط دولت ها از راهبردها و استراتژی های مختلفی استفاده می کنند. اتحاد و ائتلاف نیز یکی از استراتژی هایی است که معمولاً در جهت دستیابی بهتر و سهل تر از سوی کشورها اتخاذ می شود. در قرن 21 که به قرن سازمان های بین المللی معروف است این امر نمود بیشتری یافته است و کشورها در چارچوب سازمان ها و ائتلاف های مختلف منطقه یی و بین المللی سعی در به حداکثر رساندن منافع خود دارند. این استراتژی ممکن است در سطح همکاری دنبال شود یا به همگرایی و تاسیس واحد سیاسی جدیدی از ترکیب دو یا چند واحد قبلاً مستقل منجر شود. در این خصوص بهترین شکل یا بهتر است بگوییم نمونه اعلای تاریخی که بشر به خود دیده، اتحادیه اروپاست. آنچه مسلم است این است که با شکل گیری واحد سیاسی جدید در واقع هویتی جدید متولد می شود که منافع جدید و اتخاذ الگوی رفتاری جدیدی نیز از آن واحد سیاسی نوظهور انتظار می رود. بر این اساس است که با الحاق احتمالی ترکیه به اتحادیه اروپا با تغییر هویت این کشور از کشوری مستقل به کشوری اروپایی بی شک منافع و به تبع آن الگوی رفتاری کشور مذکور نیز تغییر خواهد یافت. از آنجا که جمهوری اسلامی ایران در همسایگی دیوار به دیوار این کشور قرار دارد عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا می تواند منافع و امنیت ملی آن را به طور جدی و گسترده تحت تاثیر قرار دهد.
تاثیر عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا از دو جهت می تواند بر منافع و امنیت ملی ایران تاثیرگذار باشد: موضوع ابتدا مربوط به تحول در روابط دو کشور خواهد بود و بحث دوم به تحت تاثیر قرار گرفتن روابط ایران با همسایه احتمالی جدید یعنی اتحادیه اروپا برمی گردد. ترک ها از همان روزهای آغازین شکل گیری ترکیه جدید سودای شکل گیری ترکستان بزرگ را که از ترکیه امروزین تا مغولستان را دربر می گیرد در سر می پرورانده و به انحای مختلف در جهت عملی کردن این رویای بزرگ تلاش کرده اند، البته هرچند ترک ها توانسته اند با سرمایه گذاری های کلان در کشورهای قفقاز و به خصوص آذربایجان به نفوذ بسیار زیادی دست یابند اما رویای آنها هیچ گاه به حقیقت نپیوست و با عضویت این کشور در اتحادیه اروپا به نظر می رسد باید آرمان مذکور را به زباله دان تاریخ بسپارند. از این رو می توان ادعا کرد عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا به بهبود روابط دو کشور ایران و ترکیه منجر خواهد شد. در حقیقت عقاید مبتنی بر پان ترکیسم، ناسیونالیسم کردی و کمالیسم، از یک سو ریشه اصلی بسیاری از مشکلاتی هستند که بین ایران و ترکیه وجود دارند و از سوی دیگر اصولاً این مسائل مهم ترین موانع بر سر راه عضویت ترکیه در پیوستن به اتحادیه اروپا هستند. از این رو، با شکل گیری هویت جدید ترکیه اروپایی این مشکلات به تدریج حل خواهند شد.
این ادعا از آن روست که با عضویت ترکیه در اتحادیه اولاً منافع اقتصادی و اروپایی جایگزین منافع سیاسی خواهد شد و از سوی دیگر به تدریج و در بلندمدت با گسترش هویت اروپایی در ترکیه هویت های قومی کمرنگ خواهند شد. البته شاید در کوتاه مدت با توجه به کنار رفتن نظامیان از قدرت سیاسی و فضای باز سیاسی که به وجود می آید، زمینه برای احیای موقت ناسیونالیسم کردی و عقاید پان ترکیستی فراهم شود ولی بی گمان این مشکل چندان جدی نخواهد بود زیرا از یک سو دولت ترکیه با آگاهی از این مساله قطعاً برای کنترل آن و مدیریت مساله بیکار نخواهد نشست و از سوی دیگر ترک ها مجبور به رعایت قوانین اتحادیه اروپا خواهند بود که اجازه پیگیری چنین مطالباتی را به آنها نخواهد داد و ایران بی شک از این وضعیت استقبال خواهد کرد.
علاوه براین در صورت عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا سطح روابط ترکیه و امریکا از یک سو و روابط این کشور با اسرائیل از سوی دیگر کاهش خواهد یافت که این مساله نیز کاملاً برای ایران خوشایند خواهد بود. روابط امریکا و ترکیه از آن جهت به نفع ایران تعدیل خواهد شد که به هر حال ترکیه مجبور به پیگیری منافع خود در چارچوب اتحادیه اروپا خواهد بود چرا که لزوماً منافع اروپا با امریکا حداقل در مورد ایران یکی نیست. مورد بعدی یعنی تعدیل سطح روابط ترکیه با اسرائیل از آن جهت رخ خواهد داد که تا حد زیادی عواملی که منجر به اتحاد استراتژیک دو کشور شده بود دیگر موضوعیت خارجی نخواهند داشت. از مهم ترین دلایل ترکیه برای اتحاد نظامی با اسرائیل مساله کردها، اختلافات با سوریه و ضعف اقتصادی این کشور بوده که با عضویت در اتحادیه اروپا این عناصر یا دیگر وجود خارجی نخواهند داشت یا در صورت بقای آنها با وجود پشتیبان قدرتمندی به نام اروپا دیگر نیاز به اسرائیل نیست. اما به هر حال با ایجاد شرایط جدید و قدرتمند تر شدن ترکیه این کشور پیش از پیشگویی، گوی رقابت را در آسیای مرکزی و به خصوص قفقاز خواهد ربود که البته رویکرد این کشور بیشتر اقتصادی خواهد بود و کمتر مسائل سیاسی را دخالت خواهد داد که نمونه بارز و نوظهور آن گشودن باب مذاکرات با ارمنستان است که به اعتراضات شدید آذربایجان منجر شده است. نکته دیگری که باید به آن بپردازیم به تحولاتی مربوط می شود که با عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا در روابط بین ایران و اتحادیه اروپا ایجاد خواهد شد. آنچه مسلم است اینکه با توجه به موقعیت منحصر به فرد ژئواستراتژیکی و ژئواکونومیکی ایران، اروپا نمی تواند نسبت به گسترش روابط خود با ایران بی توجه باشد، کمااینکه تا به حال نیز با وجود فشارهای امریکا چنین بوده و این اتحادیه هیچ گاه روابط خود با ایران را به طور کامل قطع نکرده است، از این رو در صورت به وقوع پیوستن واقعه مورد نظر اتحادیه اروپا در چارچوب سیاست های مبتنی بر همسایگی با ایران رفتار خواهد کرد که این مساله مزایای زیادی می تواند برای ایران به همراه داشته باشد. این مزایا را می توان از ابعاد مختلف مورد توجه قرار داد.
1- آثار سیاسی: بدیهی است که با عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا و توسعه بیش از پیش دموکراسی در این کشور و با توجه به همسایگی با ایران زمینه برای تاثیرگذاری و انتقال احتمالی این موج نیز فراهم خواهد شد. رعایت دموکراسی، حقوق بشر و حکمرانی خوب به تاثیرگذاری بر ساختار فرهنگی، سیاسی و اجتماعی قدرت ملی کشور برای امنیت ملی بسیار موثرند. اروپا در این مورد نوعی استراتژی بلندمدت را دنبال می کند و اعتقاد دارد برای دستیابی به دموکراسی باید به حداقل هایی از توسعه اقتصادی دست یافت. آنچه این مساله را برای ایران خوشایند می سازد این است که جمهوری اسلامی ایران نیز در اصل این موضوعات با اروپا مشکلی ندارد هرچند تفاوت دیدگاه هایی بین دو طرف وجود دارد که با گسترش روابط می توان این تفاوت ها را کمتر و به هم نزدیک کرد. به هر حال حرکت اروپا در چارچوب سیاست همسایگی با ایران می تواند به قانونمند کردن روابط و رفتار در قالب قوانین سیاست همسایگی نیز منجر شود. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که امکان ایجاد روابط بلندمدت و عدم پیمان شکنی اروپا را در مورد ایران با توجه به رعایت قوانین سیاست همسایگی فراهم خواهد آورد. از این رو شرایط جدید می تواند به عمیق تر شدن سطح روابط سیاسی دو طرف منجر شود. علاوه براین، با توجه به آنکه در چارچوب سیاست همسایگی بر همکاری های امنیتی با کشورهای همسایه تاکید شده است، ایران می تواند از توانایی های اتحادیه اروپا برای مقابله با تهدیدات امنیتی همچون قاچاق کالا، مواد مخدر، مهاجرت غیرقانونی و جرائم سازمان یافته استفاده کند.
2- آثار اقتصادی: از جمله شرایط مثبت همسایگی احتمالی ایران با اتحادیه اروپا بهره گیری از شرایط بازرگانی آزاد و توجیهات تعرفه است که معمولاً اتحادیه در ارتباط با همسایگان خود به کار می گیرد. اگر عدم عضویت ایران در بازار تجارت جهانی را در نظر بگیریم از یک سو بازار تقریباً 550 میلیونی اروپا می تواند کمک شایانی به توسعه صادرات در ایران بکند و این مساله با استراتژی جمهوری اسلامی ایران که مبتنی بر توسعه صادرات است نیز کاملاً همخوانی دارد و از سوی دیگر حمایت های اتحادیه اروپا می تواند نقش شایانی در پذیرش عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی داشته باشد. علاوه بر این ایران می تواند از تجربیات اتحادیه اروپا در بخش های کلان اقتصاد همچون انرژی، محیط زیست، حمل و نقل ریلی و جاده یی و برنامه های بهداشتی استفاده کرده با توجه به شرایط جدید به وجودآمده خود را به کشوری استراتژیک در ترانزیت بین المللی تبدیل کند و از این طریق بسیاری از تهدیدات امنیتی موجود علیه خود را محو کند. از دیگر مزایای همسایگی احتمالی ایران با اتحادیه اروپا می توان مواردی همچون کمک های فنی و تکنولوژیک اتحادیه وکمک به تقویت بخش خصوصی را نام برد که اتفاقاً در این مورد نیز با توجه به سیاست های اصلاحی اصل 44 و رویکرد خصوصی سازی در جمهوری اسلامی ایران نوعی همسویی بین سیاست های ایران و فرصت های مطروحه دیده می شود.
3- آثار فرهنگی: از جمله مهم ترین عوامل تهدیدزای امنیت و منافع ملی جمهوری اسلامی ایران تعارض تجاری و هویتی موجود بین ایران و مجموعه به اصطلاح غرب است. متاسفانه به دلیل تبلیغات منفی رسانه های غربی علیه جمهوری اسلامی ایران امکان شناخت و درک درست دو طرف از همدیگر در فضایی عاری از دشمنی و سوءظن فراهم نشده، از این رو بهترین راه برای برطرف کردن سوءظن های موجود، همکاری گسترده فرهنگی است. در این خصوص گسترش همکاری های فرهنگی می تواند به درکی درست از فرهنگ اصیل اسلامی - ایرانی در نظام بین الملل و به خصوص دنیای غرب منجر شده و از این طریق بسیاری از دیدگاه های منفی موجود در خصوص ایران را از بین برد و شرایط برای تامین هرچه بهتر و بیشتر منافع ملی را فراهم کرد. همکاری فرهنگی می تواند در چارچوب نقل و انتقال آزاد شهروندان، افزایش همکاری در زمینه های علمی، هنری، فناوری و آموزش باشد. براساس آنچه در بالاذکر شد عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا می تواند فرصت ها و مزایای زیادی برای ایران دربر داشته باشد ولی ساده نگری است اگر فکر کنیم این مساله صرفاً مثبت است و هیچ تبعات منفی را نمی توان برای آن برشمرد، بلکه اگر وضعیت کنترل نشود و با مدیریت درست با آن برخورد نشود هر فرصتی در نوع خود می تواند به تهدیدی جدی علیه منافع ملی ما تبدیل شود که البته بررسی تهدیدات احتمالی در این بحث نمی گنجد و خود نیازمند بحثی مستقل است.