سینماهراسى و آینده فرهنگى عربستان

دکتر صبرى انوشه
در حالى که هنر سینما در برخى از کشورهاى اسلامى همچون ایران، مصر و ترکیه در عرصه جشنواره هاى بین المللى و منطقه اى حضور فعال و قدرتمندى دارند و به طور خاص سینماى ایران پس از پیروزى انقلاب اسلامى جهش هاى موفقیت آمیز داشته و شهرت جهانى دارد ولى هنر هفتم در سرزمین عربستان سعودى دچار عوارض و تالمات زایش و تولد است. گرچه وجود آنتن هاى ماهواره اى روى بام خانه هاى شهرهاى سعودى و فیدئوکلوپ ها و فروش فیلم هاى ممنوعه و غیرممنوعه در فروشگاه هاى این سرزمین یک منظره متعارف و معمولى است ولى فیلمسازى و تاسیس سینما در این کشور با انواع موانع و عوارض روبروست.
مقتضیات زمانه و پارادایم هاى فکرى- فرهنگى پس از دهه نود و تحولات سیاسى و فرهنگى پس از حادثه یازده سپتامبر اولیاى امر جامعه سنتى سعودى را مجبور به تن دادن به خواسته ها و آرزوهاى جوانان هنرمند این کشور کرد. نوگرایى و تجدد طلبى و پیش خواسته هاى آن در جامعه سنتى سعودى، زایش طبیعى نداشته و همواره با عمل سزارین بوده و شرایط جهانگرایى و فضاى فرهنگى معاصر منطقه و جهان همیشه نقش قابله را بازى کرده‌اند.
چهار سال پیش رسانه ها و مراکز فرهنگى دولتى براى زمینه سازى تاسیس سینما و تولید فیلم اقداماتى در راستاى فرهنگ سازى و ریختن آتش تهیه تبلیغاتى آغاز کردند. در ۲۳ ژوئن ۲۰۰۵ کانال تلویزیونى دولتى برنامه اى درباره ضرورت داشتن سینما و تولید فیلم سینمایى ملى پخش کرد و روزنامه عکاظ در شماره مورخه ۲۵ آگوست ۲۰۰۵ درباره برنامه ریزى جهت ایجاد سینما و تولید هنر هفتم در کشور گزارش هایى را ارائه داد. درباره پیشینه سینما و هنر هفتم در سرزمین حجاز باید گفت که در دهه شصت قرن گذشته دستگاه هاى نمایش فیلم سینمایى شبیه دستگاه سینماتوگرافى در برخى از قهوه خانه هاى شهر جده فعالیت داشته ولى قوانین سلفى و رسوم عشیره اى مانع تداوم فعالیت آن بوده و همواره تماشاچى هاى این نوع سینما در معرض ضرب و شتم مطاوعه (پلیس امر بالمعروف بدنام سعودى) بودند.
آقاى رجا المطیرى، منتقد هنرى اهل عربستان سعودى مى گوید: نه تنها مطاوعه و روحانیون سلفى دشمن سینما و هنر هفتم بوده بلکه سوداگران که در خرید و فروش فیلم هاى مصرى و خارجى نقش داشته، از جمله دشمنان ایجاد سینماى بومى در این سرزمین هستند. بر اساس یک پژوهش آکادمى که در سال ۲۰۰۴ توسط «گروه مشاورین عرب» (مرکز آن در امان پایتخت اردن است) انجام شده ۸۹ درصد از خانواده هاى سعودى از ماهواره استفاده کرده و ۱۶ درصد اشتراک کابلى کانال هاى سینمایى عربى و خارجى را همچون: «اوربت»، «شوتایم»، «اى.ار.تى» دارند.
المطیرى درباره تعامل و موضع جامعه سنتى سعودى با سینما معتقد است که یک تناقض عجیبى وجود دارد. به گفته وى از سوى فرهنگ رسمى حاکم بر جامعه ، تماشاى فیلم سینما یک فعل قبیح است و این دید تحت تاثیرات آموزه هاى دینى روحانیون سعودى و سنت هاى عشیره اى بادیه عربستان سعودى است. ولى از سوى دیگر عموم مردم مشتاق دیدن فیلم هاى سینمایى و اغلب معتاد دیدن فیلم هاى سینمایى ازکانال هاى عربى و خارجى هستند.
از دیدگاه دکتر على شویل القرنى، استاد رسانه ها در دانشگاه ملک سعود و رئیس شوراى ادارى جمعیت ارتباطات و رسانه هاى سعودى عامل اصلى سینما هراسى در جامعه سنتى ما نقش و تاثیر منفى سینما روى فرهنگ و اخلاق جامعه است. ولى ما نباید از سینما و هنر هفتم بترسیم، زیرا سینما روى هویت ملى و مذهبى ما چندان تاثیر ندارد و از سوى دیگر ما همگى درخانه خود و در اوقات فراغت سهم زیادى به تماشاى فیلم سینمایى مى دهیم و در هنگام سفر به خارج از کشور تماشاى فیلم و رفتن به سینما بخشى از اولویت هاى سفرمان مى باشد.
برخى از روشنفکران سعودى مى پرسند زمانى که اغلب فروشگاه و سوپر مارکت ها CD و DVD سینمایى مى فروشند و اغلب جوانان ما مشغول دیدن اینگونه فیلم ها هستند پس چرا روحانیون و فقهاى دولتى ساخت سینما و فعالیت در هنر هفتم را حرام مى دانند. دکتر محمد الهاجرى (پزشک) معتقد است که سینما به ویژه فیلم هاى سینمایى فرهنگى مى تواند نقش سودمندى جهت مبارزه با ناهنجارى هاى اجتماعى و کمکى به توسعه کشور داشته باشد. محمد الخیال، دبیر سعودى با الهاجرى هم راى است و مى گوید: «سینماى ایران یک سینماى فرهنگى است و به ترویج اخلاق و ارزش هاى انسان دوستانه کمک زیادى مى کند، لذا ما نباید جامعه خود را از اینگونه سینما محروم سازیم».
جوانان سعودى به ویژه ساکنین منطقه شرقیه تعطیلات هفتگى خود را به تماشاى فیلم در سینماهاى بحرین مى‌گذرانند.
هنر هفتم و ایجاد سینما به یک مطالبه فرهنگى حاد تبدیل شده و جریانات لیبرال و سلفى بدان مى پردازند. جریانات اصلاح طلب و تجددگرا خواهان تاسیس سینما و تولید فیلم بومى هستند ولى جریانات سلفى و وهابى سینما را «پرده شیطان» مى دانند و آن را همچون سوار شدن دوچرخه (خر شیطان) تحریم مى کنند. اخیراً برخى از روحانیون سلفى همچون «شیخ سلمان العوده» از مواضع گذشته عقب نشینى کرده و بر این باورند که شریعت اسلامى با تاسیس سینما مخالف نیست به شرطى که مخل به اخلاق و سنن اسلامى نباشد. شرایط ناشى از جهانى شدن به ویژه بعد فرهنگى و هنرى آن و نیازمندى هاى جامعه، فشار سختى روى هیات حاکمه در عربستان سعودى به وجودآورده و وزارت اطلاع رسانى و فرهنگ سعودى مجبور به زمینه سازى براى تاسیس سینما و تولید فیلم محلى کرده است.
دو سال پیش در شهر «دمام» در منطقه شرقیه عربستان سعودى تحت اشراف دولت، اولین جشنواره سینمایى عربستان سعودى برگزار شد در حالى که هنوز در این کشور سالن سینمایى وجود ندارد.
اخیراً آرزوى جوانان هنرمند سعودى و روشنفکران و نمایندگان طبقه متوسطه این کشور تحقق یافت و شرکت سرمایه گذارى روتانا (شاهزاده ولید بن طلال بن عبدالعزیز صاحب آن و جزو شاهزادگان اصلاح طلب است) فیلم سینمایى سعودى «المناحى» را در تئاتر مرکز فرهنگى ملک فهد در ریاض (پایتخت) در اواخر ۲۰۰۸ به نمایش گذاشت.
شاهزاده ولیدبن طلال گفت: سینما مى تواند نقش مثبتى در جامعه سنتى ما داشته باشد. برخى از منتقدان سیاسى و فرهنگى سعودى معتقدند که روحانیون سلفى و جریانات وابسته به آنها از سینما و هنر آن در هراس هستند، زیرا سینما به عنوان هنر و فرهنگ مى تواند روى گفتمان سلفى و مذهبى غالب بر جامعه سنتى این سرزمین تاثیرات زیادى داشته باشد. محمدالظاهرى، منتقد هنرى و سینمایى در فیلم خود «شروق و غروب» از کارکرد پلیس مذهبى «مطاوعه» انتقاد کرد.
شیخ ابراهیم الغیث رئیس سازمان مطاوعه (پلیس امر بالمعروف سعودى) در سخنرانى خود (مورخه ۱۹‎/۱۲‎/۲۰۰۸) در ریاض تاکید کرد که «سینما شر و فیلم مفسده است و ما با هر گونه شر و مفسده مخالفیم». الغیث در بخشى از سخنرانى خود گفت: «فیلم المناحى از مطاوعه انتقاد کرده و از افراد سازمان ما پرسیده که چرا به شهروندان خود لبخند نمى زنیم».
ملک عبدالله مى تواند در تحولات فرهنگى و عقیدتى اخیر سعودى نقش مثبتى داشته باشد و دستورات وى در تغییر مواضع جریان وهابى در قبال سینما تاثیرگذار است.
شیخ صالح الحصین، رئیس مرکز گفت وگوى ملى ملک عبدالعزیز بر این باور است که سینما مى تواند در خدمت توسعه و پیشرفت کشور باشد. در پایان باید با عبدالرحمن الفالح، منتقد هنرى هم عقیده باشیم که سینما در سراسر و همه جاى عربستان سعودى وجود دارد ولى هیچکس درباره آن صحبت نمى کند و سینما بخشى از منازعه میان جریان سلفى و اصلاح طلب سرزمین عربستان است.