مهندسی فرهنگی (بخش اول)

نویسنده : علیرضا سعیدآبادی ـ کارشناس ارشد روابط بین‌الملل
واژگان مهندسی فرهنگی که بسیار مورد استفاده نخبگان فکری و اجرایی جامعه در چند ساله اخیر قرار گرفته و می گیرد از نظر تبار شناختی نیاز به بررسی مجدد دارد. واژه " مهندسی " که برگرفته از علوم طبیعی و دقیقه است در کنار واژه" فرهنگ" که از علوم انسانی سرچشمه می گیرد ترکیبی چند وجهی و بین رشتهای بوجود آورده و می کوشد با ابزارهای مهندسی به بازسازی فرهنگی جامعه بپردازد. گستردگی و تنوع رشته های مهندسی در سطح علوم کاربردی بی شباهت به جایگاه میان رشته ای فرهنگ در حوزه علوم انسانی نیست اما وقتی این واژگان در کنار یکدیگر قرار می گیرند رابطه جدیدی با کاربری های خاص ایجاد می کند. از این منظر، مشابهت فرهنگ با کالا را اگر مدنظر قرار دهیم تولید فرهنگ و تولید محصول ما را به واژههای مهندسی طراحی، مهندسی ساخت، مهندسی کنترل پروژه، مهندسی کنترل کیفیت، مهندسی ابزار دقیق، مهندسی صنایع، مهندسی فناوری اطلاعات، مهندسی مواد و مفاهیمی از این دست رهنمون می سازد. هر چند نقاط افتراق متعددی در عمل در این دو فرایند تولیدی یعنی فرایند تولید فرهنگ و تولید محصول وجود دارد، لیکن اگر وجه اشتراک آنرا ترکیب واژگان " مهندسی فرهنگی" بدانیم، می توانیم شباهت هایی را برشماریم و براساس آن ارتباط مکانیکی و اندام وارهای را بوجود آوریم و با ارایه مدلی از این ارتباط و اجرای آزمایشی آن در محدوده کوچک و بررسی نتایج حاصل از آن و نقاط ضعف و قوت بدست آمده، به میزان تعمیم پذیری و اثرات احتمالی آن در وضعیت های مختلف اجرایی اندیشه کرد و به اتخاذ تصمیم مناسب پرداخت.
سوال اصلی در این تحقیق این است تا چه اندازه استفاده از فرایندهای مهندسی در تولید محصول می تواند در تولید فرهنگ و ساماندهی آن در جامعه کارایی داشته باشد؟ پاسخ های احتمالی به این سوال می تواند ما را به نتایج جدیدی درباره مهندسی فرهنگی رهنمون سازد.
در واقع، هدف اصلی از این تحقیق ارایه چارچوبی توصیفی و روشی پیرامون دامنه کاربرد مفهوم مهندسی فرهنگی در کشور است .
آلن بیرو درباره فرهنگ می گوید: فرهنگ عبارت است از هر آنچه که در جامعه معینی کسب می کنیم، می آموزیم و می توانیم انتقال دهیم، پس در فرهنگ در مجموع حیات اجتماعی از زیربناهای فنی و سازمان نهادی گرفته تا اشکال و صور بیان، حیات روانی، مطمح نظر قرار می گیرند و تمامی آنها همچون یک نظام ارزشی تلقی می شوند و به گروه، نوعی کیفیت و تعالی می بخشد.
فرهنگ را می توان نوع نگاه انسانهای یک جامعه به زندگی که در اثر انباشت و تراکم آن در گذر زمان از نسلی به نسل بعد انتقال یافته دانست. فرهنگ، درواقع، نظام ارزشی یک جامعه را بوجود میآورد و افراد تحت تاثیر آن به گذشته، حال و آینده می نگرند.
در دانشنامه آزاد ویکی پدیا مهندس کسی است که در یکی از رشته های مهندسی آموزش دیده باشد یا به طور حرفه ای در آن رشته مشغول به کار باشد. مهندسان از فناوری، ریاضیات، و دانش برای حل مسایل کاربردی استفاده می کنند. ریشه واژه مهندس واژه فارسی اندازه است. این واژه در فارسی میانه به گونه ای تلفظ می شده که پس از وام گرفته شدن این واژه از سوی عربی و صرف آن در یکی از باب های آن زبان واژه مهندسی به معنی اندازه گر از آن ساخته شده است. اما امروزه مهندس به کسی اطلاق می شود که به یکی از علوم مهندسی آشنا باشد. وظایف مهندسی بدین گونه اند که یک مهندس می بایست محدودیت های مربوطه را تشخیص دهد تا بتواند به دستاوردهای لازم برسد. محدودیتها شامل منابع در دسترس، محدودیتهای جسمانی یا فنی، آمادگی برای پیرایش ها یا افزایشهای آینده، و دیگر عاملها مانند نیازهای هزینه ای، ساخت پذیر بودن و کاربردی بودن است. با درک این محدودیت ها، مهندس، شناسهها و مشخصات حدودی که یک شی» یا سامانه می تواند در چارچوب آن ساخته شود را مشخص کرده و ارایه می دهد. از این رو ملاحظات زیادی بر روی کار مهندسی تاثیر دارد.
فرآیندهای تولید محصول
هر محصول در فرایند تولید از مراحل متعددی می گذرد. صنعت، خاستگاه سنتی تولید است. وقتی سخن از تولید به میان می آید، در بدو امر، به صنایع تولیدی و محصولات صنعتی می رسیم. مراحل مختلفی که محصول در فرایند تولید از آن می گذرد عبارتند از:
1- مرحله سفارش کار:
اولین مرحله در فرایند تولید که اساسی ترین آن نیز هست نیاز مشتری است که در قالب سفارش به تولید کننده ارجاع می گردد. خواستههای مشتری در جریان مذاکره یا مناقصه مطرح شده و پس از نهائی شدن موضوع به قرارداد بین طرفین یعنی مشتری و تولید کننده می انجامد. شناسائی و انتخاب تولید کننده واجدشرایط از سوی مشتری یا همان سفارش دهنده تابع اقدامات فنی و مهندسی متعددی برای احراز صلاحیت های فنی و حرفهای موردنیاز است.
2- مرحله برنامه‌ریزی کلی:
پس از ثبت سفارش مشتری، تمامی اطلاعات و مدارک ارایه شده همراه قرارداد برای تکمیل و آماده سازی در اختیار برنامه ریزان ارشد قرار می گیرد. در این مرحله با توجه به شرایط مندرج در قرارداد و طبق خواسته های مشتری درباره زمان تحویل، تامین مواد، کیفیت مورد انتظار، استانداردهای طراحی و ساخت، سهم واگذاری به پیمانکار، آموزش ها و فناوریهای مورد نیاز کارکنان و امکانات سخت افزاری و کارگاهی در قالب برنامه کلی تقسیم کار صورت می گیرد.
3- مرحله طراحی محصول:
چنانچه محصول مورد نظر فاقد نقشه های طراحی باشد، در این مرحله براساس خواسته های مشتری و اطلاعات داده شده نسبت به تهیه نقشه های کلی و جزئی از محصول موضوع قرارداد اقدام می شود. نقشههای طراحی شده برای اجرا در اختیار مهندسان تولید قرار می گیرد.
4- مرحله تولید:
این مرحله شامل چند مرحله فرعی است. نقشههای کارگاهی و آماده برای اجرا با توجه به جدول برنامه ریزی تولید برای ساخت در کارگاه یا سایت های عملیات تولیدی ارسال می گردد. همزمان با ساخت، کنترل تولید و کنترل کیفیت درباره قسمت های ساخته شده نیز صورت می گیرد. پس از تولید محصول اگر در قرارداد نصب و راه اندازی پیش بینی شده باشد، ادامه کار در محل تعیین شده از سوی مشتری پی گرفته می شود. در غیراین صورت، محصول به مشتری طبق شرایط مندرج در قرارداد تحویل می گردد و کار پایان می یابد.
شایان ذکر است تمامی یا بخشی از مراحل فوق الذکر بایکدیگر همپوشانی دارد. اما، با توجه به آنچه شرح داده شد، آنچه نقش محوری در فرایندهای تولید محصول ایفا می کند از ابتدائی ترین تا انتهائی ترین قسمت های فرایند، برنامه ریزی و کنترل پروژه است. درواقع، مرکز فرماندهی فرایند تولید محصول برنامه ریزی و کنترل پروژه است.
تعمیم فرآیندهای مهندسی به حوزه فرهنگ
آیا در حوزه فرهنگ، محصولات و صنایع فرهنگی وجود دارد؟ آیا انسان دارای فرهنگ را می توان محصول جامعه دانست و نهادهای فرهنگی جامعه از قبیل آموزش و پرورش، دانشگاه ها، مساجد و رادیو و تلویزیون و خانواده را صنایع فرهنگی به حساب آورد؟ بدین معنا که انسان همانند ماده خام، به تدریج در اثر فرایندهای تولید در کارخانه آموزش و پرورش، دانشگاه، مسجد، رادیو و تلویزیون و خانواده به محصول نهائی یعنی انسان دارای فرهنگ تبدیل می شود.