اندیشه سیاسی و دموکراسی

بتول رحیمی
امروزه یکی از رایج ترین نظام های سیاسی موجود در جهان دموکراسی است. شاید بهترین تعریف برای دموکراسی همان عبارت معروف از پریزیدنت لینکلن حکومت مردم به دست مردم و برای مردم باشد. این توصیف به سه عنصر کلیدی دموکراسی اشاره دارد. حکومت «مردم» به این معنا که حکومت ما فوق مردم نیست بلکه مشروعیت خود را از پایبندی مردم به خویش می گیرد. به دست «مردم» به این معنا که شهروندان عمیقا در روندهای حکومتی مشارکت داشته باشند و برای مردم، به این معنا که دولت برای تحقق رفاه عمومی و حفظ حقوق افراد تلاش کند.
قدیمی ترین شکل ضبط شده دموکراسی حکومت دولت - شهر (آتن) است که در آن تصمیمات مهم با اکثریت آرا در مجامع عمومی از سوی همه شهروندان گرفته می شد که نمونه بارزی از دموکراسی مستقیم محسوب می شود. به نظر میآید که این گونه مشارکت امروزه با توجه به پیچیدگی های روزمره جمعیت انسانی دیگر ممکن نیست.
در دموکراسی همه مردم قطع نظر از هویت های قومی و مذهبی، طبقاتی یا گرایش های سیاسی از حقوق طبیعی، مدنی و سیاسی به ویژه حق بیان اندیشه، دگراندیشی و اختلاف نظر بر خوردارند. مبانی فکری و اصول اساسی دموکراسی = لیبرالیسم (آزادی شهروندان در سایه حکومت محدود به قانون، تفکیک قوا، جامعه مدنی به معنای وجود انواع انجمن ها و گروه های فکری، فلسفی، تساهل نسبت به عقاید واندیشه دیگران و ...) پراگماتیسم (جنبش فلسفی است که اعتقاد دارد معنا و حقیقت امور و اندیشه ها را باید در فوائد و نتایج آنها یافت، پراگماتیسم در دموکراسی مردم را از پایبندی به افکار و سنن مستقر به عنوان مخزن حقایق رها می سازد و وقوع هر گونه تغییر و ابداعی را به حال انسان سودمند دانسته است) نسبی گرایی ( مکتبی است که ارزش ها را نسبی و ذهنی می داند و به هیچ ارزش مطلق و عینی و عامی که به حکم عقل و علم قابل اثبات باشد باور ندارد. از این رو ضامن رعایت حقوق اقلیت ها در دموکراسی است که همراه بااکثریت، یکی از مبانی دموکراسی به شمار می رود) اصالت قرارداد (مردم برای کسب و حفظ صلح پایدار برطبق قرارداد قدرت و حق اجرای قانون طبیعی را به فرد یا گروهی واگذار می کنند و بدین سان حکومت تشکیل می شود) اصالت رضایت و حقوق عامه (مشروعیت دموکراسی مبتنی بر عملکرد حکومت بر وفق خواست و رضایت شهروندان است) اصالت برابری (برابری مدنی) خودمختاری فرد (روسو در کتاب قرارداد اجتماعی (1762) آزادی عبارت است از اطاعت از قانونی که فرد آن را به طیب خاطر می پذیرد. پس همگان باید در وضع قانونی که همگان از آن فرمانبرداری خواهند کرد، نقش داشته باشند) قانون و قانون گرایی، حاکمیت مردم، شهروندی، حقوق بشر از دیگر مبانی اساسی دموکراسی محسوب می شوند که هر کدام از این مبانی دارای ضعف ها و نقاط قوتی هستند.
حقوق مدنی: حقوقی است که هرکس به حکم آن که انسان است از آن برخوردار می شود. آزادی بیان مهمترین حق مدنی و سیاسی در دموکراسی های امروز است. مهمترین حقوق مدنی و سیاسی در دموکراسی های امروز حق رای است و حق رای باید مخفی، عمومی، برابر و مستقیم باشد.
اصل نمایندگی: مشارکت غیر مستقیم مردم در حکومت از طریق نمایندگان خویش.
حکومت جمهوری: حکومتی آزاد هست که در آن مردم فارغ از قدرت خود کامه به اداره امور شهر و کشور خویش می پردازند.
تفکیک قوا: معروف ترین شارح آن منتسکیو (1689) حکومت محدود و مشروط از طریق تجزیه و تفکیک قوا.
نظارت قوا بر یکدیگر: پیش بینی راه های مختلف برای نظارت سه قوه مقننه، مجریه، قضائیه.
پارلمان و پارلمانیسم: (مجلس منتخب مردم) در پارلمان که از اعضای برابر تشکیل شده است، تقسیم کار و سلسله مراتب قدرتی پیدا می شود که تصمیم گیری را ممکن می سازد.
دموکراسی پارلمانی و دموکراسی ریاستی: در نظام ریاستی تفکیک قوا نیرومندتر است ولی هر دوشکل عمده حکومت دموکراتیک هستند.
فرآیند تشکیل دولت: کابینه دولت: اغلب کابینه ها به نحوی نمایانگر قدرت احزاب و گروه های حاکم هستند. نحوه تصدی و انتخاب کابینه در کشورهای مختلف متفاوت است.
تشکیل ائتلاف: مجموعه ای از گروه ها یا احزاب سیاسی است که هدف مشترکی دارند و منافع خود را برای رسیدن به آن اهداف به کار می برند و دستاوردهای حاصل از ائتلا ف را بین خودشان توزیع می کنند.