انتخابی یا انتصابی

سید افشین امیرشاهی
وزیر علوم، تحقیقات و فناوری از فراهم نبودن شرایط انتخابی شدن رؤسای دانشگاه ها خبر داد و گفت: به دلیل وابستگی شدید بودجه های دانشگاهی به دولت، انتخابی شدن رؤسای دانشگاه ها در حال حاضر جوابگو نیست و در این صورت به طور قطع دانشگاه ها دچار مشکل خواهند شد.
دکتر محمد مهدی زاهدی افزود: وقتی بودجه دانشگاه وابسته به دولت است باید اشراف دولت بر دانشگاه در بعد سیاستگذاری وجود داشته باشد.
وزیر علوم، انتخابی شدن رؤسای دانشگاهها را طرحی مشکل ساز برای خود دانشگاه ها توصیف کرد، اما توضیح نداد که دانشگاه ها با اجرایی شدن این طرح با چه مشکلاتی روبه رو می‌شوند.
وی همچنین از جایگاه یک عضو هیأت علمی و یک کارشناس امور آموزش عالی و نه از جایگاه وزیر علوم اعلام کرد که اجرایی شدن طرح رئیس انتخابی در مقطع کنونی، به نفع دانشگاه ها نیست.
درباره دلایل وزیر علوم، تحقیقات و فناوری در رد انتخابی شدن رؤسای دانشگاه ها ذکر چند نکته ضروری به نظر می‌رسد.
۱- اظهارات وزیر علوم، تحقیقات و فناوری درخصوص این که وابستگی شدید بودجه دانشگاه ها به دولت، دلیل به صلاح نبودن انتخابی شدن رؤسای دانشگاه ها است، نه تنها اظهارات کاملی نیست، بلکه دلیل قانع کننده ای نیز برای بسیاری از اعضای هیأت دانشگاه های کشور به شمار نمی رود. به ویژه این که تخصیص بودجه دانشگاه ها براساس سرانه دانشجویی صورت می گیرد، نه انتخابی یا انتصابی بودن رؤسای دانشگاه‌ها.
۲- این مسئله که یک رئیس انتخابی از مقبولیت بیشتری در میان همکاران خود برخوردار خواهد بود، قابل انکار نیست. رؤسای دانشگاه ها وقتی به شیوه انتخابی برگزیده شوند، مسئولیت بیشتری خواهند داشت؛ چرا که تعهد بیشتری مقابل همکاران خود پیدا می کنند. طبیعی است که وجود چنین الزام و تعهدی در جهت انجام امور دانشگاه منشاء حرکت و پیشرفت خواهد بود.
۳- وقتی یک رئیس دانشگاه یا دانشکده با رأی همکاران خود انتخاب شود، قطعاً اعضای هیأت علمی نیز تعهد بیشتری در خود احساس می کنند تا با مدیری که با رأی و نظر خودشان انتخاب شده است، همکاری کنند و او را در برنامه هایش یاری دهند. چنین تعامل دوسویه ای می تواند مشارکت های بعدی اعضای هیأت علمی دانشگاه ها در زمینه های مختلف را تقویت کند.
۴- در دوره قبلی که بحث انتخابی شدن رؤسای دانشگاهها مطرح و اجرایی شد، اعضای هیأت علمی دانشکده ها و دانشگاه ها برای انتخاب رئیس مجموعه، ضمن برگزاری جلسه های مشورتی و اظهار نظر درباره توانایی های علمی و مدیریتی رئیس مجموعه به ملاک ها و ضوابط مشخصی دست پیدا می کردند که سرانجام به انتخاب رئیس آن مجموعه آموزشی منجر می‌شد.
اما نکته مهم این بود که همه اعضای هیأت علمی دانشگاه ها از این طریق در جریان ملاک های انتخاب شدن رئیس دانشگاه قرار می گرفتند. در حالی که در شیوه انتصابی، نه تنها این ملاک ها به طور کامل برای اعضای هیأت علمی دانشگاه ها تبیین نمی شد، بلکه در مواردی ممکن بود که توانایی، سابقه و تجربه رئیس دانشگاه نیز به طور کامل برای اعضای هیأت دانشگاه ها مشخص نباشد.
۵- رئیس انتخابی انتقاد پذیرتر است، چون می بایست به انتقاد کسانی پاسخ دهد که منتخب خود آنها است، بنابراین شیوه انتخابی می تواند به تقویت بوروکراسی عقلانی منجر شود. در حالی که در شیوه انتصابی، بوروکراسی شخصی دارای وزن بیشتری است. پس در شیوه انتخابی به خاطر افزایش انگیزش اعضای هیأت علمی در نظام تصمیم سازی و تصمیم گیری مجموعه فعالیت های مدیریتی می تواند به یک نهاد تبدیل شود و سلسله مراتب اداری و تصمیم ها و برنامه ها از سوی یک نهاد اعمال می شود. درست بر خلاف شیوه انتصابی که تصمیم ها، انتقادات، پیشنهادات و برنامه ریزی شخصی خواهد بود.
۶- یکی از مسائل مهم دانشگاه ها که همواره مطرح بود و تأکید زیادی روی آن صورت می گرفته، بحث استقلال دانشگاه ها است. مشارکت دانشگاهیان در انتخاب رؤسای دانشکده ها می تواند در استقلال دانشگاه ها مؤثر باشد و اعتماد به نفس بیشتری را برای انجام وظایف محوله به دانشگاه ها اعطا کند. همچنان که پیشتر گفته شد انتخاب یک نفر به عنوان رئیس در یک مجموعه، برای کل آن مجموعه تعهد آور است، این مسئله مشارکت برانگیز است و در نتیجه می تواند به تصمیم گیری های مشارکتی بینجامد. این مسئله می تواند گامی در جهت استقلال دانشگاه‌ها باشد.
۷- در بسیاری از کشورهای جهان، روند مدیریت بر دانشگاه ها، روندی دموکراتیک و کاملاً براساس انتخاب است. به عنوان نمونه در بسیاری از دانشگاه های خصوصی آمریکا و انگلستان که دارای رتبه های ممتاز در برترین دانشگاه های جهان هستند، رئیس براساس شیوه های انتخابی برگزیده می شود. در میان راه های مختلفی که برای انتخاب رئیس دانشگاه یا دانشکده وجود دارد یکی این است که پس از پایان دوره ریاست یک دانشگاه، ملاک ها و ضوابط رئیس دانشگاه از طریق رسانه های گروهی اعلام می شود و هیأت امنای هر دانشگاه، به بررسی نامزدهای ریاست دانشگاه می‌پردازند.
۸- شیوه انتخاب رؤسای دانشگاه ها و دانشکده ها در دوره قبل اجرا و با بازخورد مثبت مواجه شد. این مسئله شور و نشاط مطلوبی در نهادهای علمی به وجود آورده بود. درواقع انتخابی شدن رؤسای دانشگاه ها چشم انداز مناسبی برای تأمین منافع و نیازهای صنفی و آکادمیک دانشجویان و استادان ایجاد کرد که قابل کتمان نیست. بنابراین ضروری به نظر می رسد که وزیر علوم به صورت شفاف توضیح دهند که چرا انتخابی شدن رؤسای دانشگاه ها را به صلاح نمی دانند، در حالی که دانشگاهیان کشور سالها است که همواره گفته اند می خواهیم رئیس از میان خودمان باشد.
وزیر علوم به عنوان یک عضو هیأت علمی در گفت وگو با رسانه ها، انتخابی شدن رئیس دانشگاه را به صلاح نمی داند، اما در تصمیم نه به عنوان یک عضو هیأت علمی و یک کارشناس، بلکه در کسوت یک مقام مسئول با اجرای این طرح مخالفت می کند. در حالی که نظر بسیاری از اعضای هیأت علمی با نظر دکتر زاهدی مغایرت دارد. بنابراین پسندیده است که وزیر محترم علوم، طرح انتخابی یا انتصابی شدن رؤسای دانشگاه ها را به رأی دانشگاهیان بگذارد و مسیر جدیدی را مقابل دانشگاهیان بگشاید.