آمریکا؛ مرزهای جدید اسلام

پروفسور حمید مولانا
آمریکا، مرزهای جدید دنیای اسلام شده است. 10 سال دیگر وقتی که جامعه شناسان به جهان اسلام و امت بزرگ اسلامی بنگرند بدون شک از آمریکای اسلامی صحبت خواهند کرد. اسلام و مسلمانان در تغییر بافت و چهره آمریکا تأثیرگذار خواهند بود. تاریخ نشان می دهد که تحقیقاً کسانی که با عمل و پیروی پیامبر به اسلام گرویدند بیش از کسانی هستند که با گفتار آن حضرت مسلمان شده اند. خیزش و حرکت به سمت یک جامعه بزرگ و متعالی جهانی، چالش اصلی دنیای اسلام است. نامگذاری سال 1385 به نام مبارک «پیامبراعظم» حاوی پیامی است که باید با همه وجود دریافت کنیم و به اقتضای آن مرزهای جدید جهان اسلام و کمیت و کیفیت آن را آن طور که باید بشناسیم.
نیم قرن پیش جامعه شناسان و کارشناسان علوم سیاسی غرب فکر نمی کردند که اسلام به یک نقطه قدرت بزرگ در سیستم بین المللی تبدیل شود. به همین جهت مطالعه نفوذ مسلمانان در دنیا از جنبه سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و منطقه ای تقریباً ناچیز بود. در آمریکای شمالی و ایالات متحده آمریکا نیز جمعیت مسلمانان و فعالیت آنها در حاشیه قرار داشت.
در سه دهه اخیر و به ویژه با پیروزی انقلاب اسلامی ایران نه تنها این پیش فرض ها و معادلات به هم خورده است بلکه امروز برداشت و تحلیل جدیدی از جایگاه اسلام و مسلمانان در امور بین المللی به وجود آمده است.
آمار رسمی و دقیق درباره جمعیت مسلمانان در ایالات متحده آمریکا وجود ندارد زیرا که مطابق قوانین و مقررات آمریکا دین و مذهب شهروندان در سرشماری ملی که تقریباً هر 10 سال یک بار انجام می شود، منظور نگردیده است. به همین جهت آمار مسلمانان در آمریکا تقریبی بوده و در جمع آوری اطلاعات در این مورد از منابع دیگر از جمله اصلیت شهروندان و مهاجران و از نوع ملیت ها که توسط مقامات رسمی سرشماری گردآوری شده است، استفاده می‌شود.
آمار دولت آمریکا نشان می دهد که عده مهاجران به آمریکا از کشورهای اسلامی از بدو ورود تا سال 1965 میلادی نسبت به مذاهب و ملیت های مناطق دیگر بسیار کم بوده است. طبق این آمار در سال های بین 1820 تا 1965 مجموعاً حدود 52هزار نفر از کشورهای اسلامی به آمریکا مهاجرت کرده اند که اغلب آنها از نواحی بالکان و عثمانی سابق (ترکیه) و هندوستان بوده اند که شامل پاکستان و بنگلادش امروزی است.
طبق آمار اداره مهاجرت آمریکا عده مهاجران از کشورهای اسلامی بین سال های 1966 تا 1980 میلادی افزایش یافته و به حدود 87 هزار نفر می رسد. گرچه اکثر این مهاجران مسلمان بوده اند، بسیاری نیز از مذاهب دیگر از جمله مسیحیت و یهودیت هستند. تعداد مهاجران از کشورهای اسلامی در دهه 1980 به حدود 93هزار نفر رسیده و در هفت سال دهه 1990 (1991 الی 1997) به حدود یک میلیون نفر افزایش می یابد. مسلمانان فقط 30درصد از مهاجران لبنانی به آمریکا را در سال های بین 1980 تا 1990 تشکیل می دادند در حالی که یک سوم مهاجران هندوستان به آمریکا در سال های بین 1820 الی 1960 مسلمان بودند. عده بسیاری از ایرانیان که پس از انقلاب اسلامی به آمریکا مهاجرت کردند، به ویژه در سال های بین 1980 تا 1990 از یهودی ها، مسیحی ها و مذاهب دیگر غیر از اسلام بودند.
به طور کلی بین سال های 1820 تا 1997 طبق آمار دولت آمریکا حدود 3 میلیون و 300هزار نفر از کشورهای مسلمان به آمریکا مهاجرت کردند و این فقط پنج درصد کل مهاجران 64میلیونی در این سال ها به آمریکا بوده است.
بزرگترین رقم مهاجران از کشورهای اسلامی به آمریکا را به ترتیب ساکنان کشورهای عربی، ایران، پاکستان، هند، بنگلادش، تونس، شمال آفریقا، اروپا به ویژه منطقه بالکان (درکشورهای آلبانی، بوسنی و هرزگوین و جمهوری های سابق یوگسلاوی) تشکیل می دهند. سایر مناطق قاره آفریقا و آسیا همانند جمهوری های آسیای مرکزی اندونزی، مالزی، آفریقای جنوبی و غیره در درجه بعد قرار دارند. تعداد مهاجران از افغانستان بین سال های 1980 الی 1990 درحدود 30 هزار و در هفت سال اول دهه 1990 میلادی بالغ بر13هزار و 600 نفر بوده است. امروز جمعیت مسلمانان در آمریکا حداقل 6 میلیون و حداکثر تا 9 میلیون نفر تخمین زده می‌شود.
جامعه شیعیان، پس از اهل تسنن، بزرگترین گروه مسلمانان را درایالات متحده آمریکا تشکیل می دهند و شیعه اثنی عشری قریب به اتفاق این گروه از مسلمانان است. از 10 میلیون مسلمان در آمریکا به طور کلی (از جمله نزدیک به یک میلیون مسلمان سیاهپوست بومی آمریکا) نزدیک به دومیلیون نفر از مذاهب شیعه هستند. به عبارت دیگر از هر 100 نفر مسلمان در ایالات متحده دو نفر از شیعیان هستند و بزرگترین گروه مسلمانان شیعه را ایرانی ها که نزدیک به یک میلیون هستند تشکیل می دهند. سایر شیعیان آمریکا از کشورهای عراق، لبنان، افغانستان، عربستان سعودی، پاکستان، هند، جمهوری آذربایجان، تاجیکستان، ترکمنستان و سوریه بوده و تعداد قابل توجهی نیز از سایر کشورها هستند.
جامعه شیعیان در آمریکا، به ویژه پس از جنگ جهانی دوم و در دهه های بین 1950 الی 1970 بر اثر افزایش مهاجران ایرانی و لبنانی و عراقی، به ویژه دانشجویان بخش بسیار مهمی را از جمعیت مسلمانان در ایالات متحده تشکیل می داد. ولی اهمیت شیعیان از جنبه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و توجه فوق العاده مردم و افکار عمومی به بیداری مسلمانان گسترش پیدا کرد. جامعه شیعیان در دهه های 1960 و 1970 میلادی در آمریکا فعال ترین و مهم ترین گروه سیاسی را تشکیل می داد. مثلا انجمن دانشجویان مسلمان که تحت نظر و رهبری ایرانیان مقیم آمریکا و کانادا فعالیت می کرد، نقش بسیار بزرگی در بسیج مسلمانان و آگاهی افکار عمومی آمریکا در دوران انقلاب اسلامی داشت.
(در مقاله هفته آینده به ابعاد سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مسلمانان مقیم آمریکا خواهم پرداخت).