شایعه‌پردازی‌ها را چگونه مهار کنیم؟ (بخش پایانی)

دروغگویان مدرن
برخی از کارشناسان در نگاه خوشبینانه شایعه را بخشی از یک خبر می دانند که به علل مختلف دور از دسترس افکار عمومی قرار می گیرد، اما نباید فراموش کرد که بخش قابل توجهی از شایعات را دروغ، تهمت و افترا تشکیل می دهد.
سیدرضا موسوی که خود را دانشجوی سال آخر رشته تاریخ دانشگاه تهران معرفی می کند از منظر دروغ پردازی و شانتاژ آفرینی به شایعات نگاه می کند و معتقد است که شایعه پردازی را معمولا افراد ضعیف النفس یا گروه هایی که با بی توجهی عامه مردم رو به رو می شوند، تقویت می‌کنند.
وی با اشاره به شایعات کوچک و بزرگی که هرازگاهی در جامعه با آن مواجه می شویم، می گوید: «شایعه خبری معمولا دروغ با شاخ و برگ های فراوانی است که علیه یک فرد یا گروه منتشر می شود و عده ای دیگر همسو با طراحان این شایعه، به تقویت و گسترش آن می‌پردازند.»
این دانشجوی دانشگاه تهران محتوای برخی از شایعات روز جامعه را یادآور می شود و می گوید: «یک نظریه ای در سطح جوامع مشهور شده است که هرچه دروغ بزرگتر مطرح شود، باورپذیری آن آسانتر خواهد بود، بنابراین شایعه پردازان می کوشند با درآمیختن موضوعات دروغ و عاری از حقیقت، علیه فرد یا گروهی موج سازی کنند و به هدف خود که تضعیف آنان است، نزدیک شوند.»
موسوی با اشاره به این که شایعه پردازی در طول تاریخ مورد توجه برخی افراد بوده است، می گوید: «با مطالعه تاریخ اسلام می توان نمونه هایی از شایعه پردازی های دشمنان و یهودیان علیه پیامبر عظیم الشأن اسلام و حکومت اسلامی ایشان را یافت. مثلا در جریان جنگ احد شایعه کشته شدن رسول گرامی اسلام مطرح شد یا در جریان صلح امام حسن(ع) شایعاتی درباره ایشان مطرح گردید.»
وی می گوید که فعالیت های تحقیقی و پژوهشی درباره میزان مقبولیت افراد یا گروه های مختلف در جامعه و نحوه ارتباط و تعامل آنان با افکار عمومی را انجام داده است.
این دانشجوی رشته تاریخ معتقد است: «شایعه پردازان معمولا به نشانه گیری افراد یا گروه های مسئول در عرصه مدیریت های مختلف جامعه می پردازند و به دلایل مختلف شایعات را طراحی و منتشر می کنند. مثلا در انتقام از افکار عمومی به خاطر بی توجهی به یک فرد یا یک گروه خاص، تلاش دارند تا با دامن زدن به برخی از شایعات روح و روان جامعه را ناامن کنند. مانند این که در سالهای پیش به یکباره شایعه ربودن کودکان و دانش آموزان مطرح شد و مدت ها خانواده ها را در نگرانی فرو برد. یا این که برای کاهش مقبولیت یک فرد یا گروه در جامعه می کوشند شایعاتی را درباره آنها مطرح کنند. گاهی نیز برای حاشیه سازی و ایجاد انحراف تفکر یک مدیریت به شایعه پردازی می پردازند.»
بیماران روانی پنهان
گروهی از روانشناسان بر این باورند که شایعه پردازی نوعی بیماری است و معمولا شایعه پردازان را افراد یا گروه های سرخورده اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تشکیل می دهند که برای تخلیه روانی خود این کار را انجام می‌دهند.
یکی از روانشناسان در این باره می گوید: «فردی که به بیماری سرخوردگی مبتلا شده به راحتی برای تخریب دیگران به دروغ، تهمت، افترا و حتی سندسازی روی می آورد تا شاید با مشاهده زحمت افتادن آن ها به نوعی آرامش کاذب هم برسد.»
وی البته تاکید می کند که نباید شایعه سازی را تنها به افراد سرخورده و پریشان حال نسبت داد بلکه افراد و گروه هایی نیز که از موقعیت مورد نظر خود دور می شوند و به اصطلاح جایگاه یا پایگاه خود را در جامعه و نزد افکار عمومی از دست می دهند برای کسب دوباره موقعیت خود و به دست آوردن آن چه از دست داده تلقی می کنند، می کوشند با شایعه پردازی علیه دیگران به نوعی آنها را عامل ایجاد فاصله خود با افکار عمومی معرفی کنند.
این روانشناس شایعه پردازی را در دو گروه نیمه حرفه ای و حرفه ای دسته بندی می کند و می گوید: «وقتی فردی سرخورده از روابط خود با دیگران می شود بدون هدف و تنها برای ایجاد یک نوع آرامش کاذب، به بدگویی، شایعه سازی علیه این و آن می پردازد. این حالت را نیمه حرفه ای می دانم. اما برخی از افراد و گروه ها با هدف تغییر یک فرد، گروه و حتی ایجاد دگرگونی و تنش در روحیه عمومی جامعه شایعاتی را مطرح می کند که این نوع شایعات را به دلیل وجود یک تفکر و مدیریت برنامه ریزی شود، شایعه پردازی حرفه ای نامگذاری می‌کنم.»
دکتر مثالی درباره تقسیم بندی خود از پدیده شایعه ارائه می دهد و می گوید: «شایعات نیمه حرفه ای را بیشتر در محیط زندگی خود و درباره خصوصیات اخلاقی و رفتاری برخی از هم محله ای ها می شنویم اما شایعات حرفه ای را باید در رسانه های خارجی علیه نظام و انقلاب و مسئولان کشورمان دنبال کنیم.»
نبض شایعه دررسانه‌های گروهی
در شماره گذشته این گزارش به مدت زمان حضور یک شایعه در بستر افکار عمومی اشاره کردم. حمید صادقی که در یک مؤسسه فرهنگی، بررسی و تحلیل اخبار و تفاسیر خبری برخی از رادیوهای بیگانه را برعهده دارد، رسانه های گروهی را مهمترین میدان برای شکل گیری و گسترش شایعات ارزیابی می کند. وی می گوید: «شایعه سازان برای افزایش مدت زمان حضور یک شایعه درافکار عمومی در جست وجوی معبری برای نفوذ در میان رسانه های گروهی هستند. زیرا رسانه های گروهی نقشی بسیار تعیین کننده در این باره دارند.»
وی ادامه می دهد: «افکار عمومی روزانه با هزاران موضوع کوچک و بزرگ داخلی و خارجی مواجه می شود که قطعاً قدرت جمع آوری و ذخیره سازی آنها را در حافظه خود ندارد که البته نیازی هم به این کار احساس نمی کند زیرا رسانه های گروهی بخش وسیعی از آن ها را بازتاب می دهند که به وقت نیاز می تواند به آرشیو مراجعه کند، بنابراین شایعه سازان برای افزایش طول عمر یک شایعه دست به دامان رسانه های گروهی داخلی یا خارجی می شوند تا علاوه بر ثبت آن به موج سازی و تقویت آن بپردازند.»
حرفه‌ای‌گری در برخورد با شایعه
اگرچه برخی از کارشناسان مناسب ترین محیط شکل گیری و گسترش پدیده شایعه را رسانه های گروهی معرفی می کنند اما بدون تردید میزان موج سازی هریک از خبرگزاری ها، مطبوعات و همچنین سایت های اینترنتی خبری درباره یک شایعه کاملا متفاوت با یکدیگر است.
حمید صادقی نیز با اشاره به تقسیم بندی خبرگزاری، مطبوعات و سایت های اینترنتی خبری، می گوید: «خبرگزاری ها به دلیل شأن، مرتبه و جایگاه خاصی که به عنوان منبع خبری دارند، کمتر به وادی شایعه و شایعه پردازی گام می گذارند و حتی از انتشار اخباری که صحت و سقم آن در تردید است، خودداری می کنند. اما برخی از مطبوعات به دلیل عملکرد جناحی و سیاسی که برای خود تعریف کرده اند، شایعه را حتی مهمتر از یک خبر تلقی می کنند و به آن پروبال می دهند به گونه ای که بخشی از افکار عمومی کاملا آن را باور کنند!»
وی براین باور است که در نقد و بررسی عملکرد رسانه های گروهی در مواجهه با شایعه باید حساب ویژه ای را برای سایت های اینترنتی خبری باز کرد. صادقی می گوید: «رویکرد سایت های خبری به چند دلیل قابل توجه است که باید نسبت به آن حساس بود. اول این که مطبوعات نسبت به آن چه منتشر می کنند خود را ملزم به پاسخ گویی به مراجع ذی صلاح می دانند و اما سایت های خبری این گونه مسئولیتی را هنوز احساس نکرده اند! دیگر این که میزان استفاده از اینترنت در سطح جامعه رو به رشد ایران، افزایش یافته است. بنابراین برخی افراد و گروه ها با راه اندازی سایت یا وبلاگ های خبری می کوشند آن چه را در ذهن خود یا گروه خود نسبت به دیگران دارند در قالب خبر ارائه دهند.
از حمید صادقی می خواهم درباره چگونگی شایعه پردازی های رسانه های گروهی مثال هایی نیز ارائه دهد. وی می گوید: «در روزهای بین تعطیل ایام نوروز امسال یکی از خبرگزاری های داخلی خبری درباره درگذشت یک چهره مشهور سیاسی- دینی منتشر کرد. این خبر صبح بر روی خروجی قرار گرفت و چند ساعت بعد به دلیل بازتاب فراوانی که یافت مسئولان خبرگزاری مجبور شدند خبر را حذف کنند. وقتی درباره منبع خبر و چگونگی انتشار آن پیگیری هایی صورت گرفت، برخی از آن به عنوان «شوخی سیزده بدر» نام بردند! اگر چه گفته شد با عوامل انتشار آن نیز برخورد شد اما به هر حال شایعاتی که به شبکه خبرگزاری ها نفوذ می یابند در مقایسه با دیگر شایعات جدی تر تلقی می‌شود.»
وی ادامه می دهد: «برخی از مطبوعات نیز هریک به نوبه خود به برخی اخبار ضد و نقیض و برگرفته از یک شایعه دامن می زنند. البته دامنه شایعه پردازی در نشریات غیر سیاسی معمولا بیشتر است. مثلا در گروهی از نشریات زرد شایعات زیادی درباره ازدواج، مرگ یا حتی خروج فلان هنرپیشه یا ورزشکار ازکشور مطرح می شود. زیرا افکار عمومی و به ویژه جوانان معمولا مشتریان پروپا قرص این اخبار هستند. جالب این که برخی از نشریات حتی مصاحبه هایی خیالی هم با برخی از چهره های مورد توجه افکار عمومی منتشر می‌کنند!
تاکتیک‌های خنثی‌سازی شایعات
به هر حال شایعه دریک جامعه رو به رشد شکل می گیرد و هریک از شایعات نیز مخاطب خاص خود را می یابد که در انتشار آن دخالت می‌کنند.
دکتر بهمن امامی کارشناس علوم ارتباطات و استاد دانشگاه با اشاره به نظریه برخی از کارشناسان رسانه ای می گوید که سرعت انتقال یک شایعه 600 کیلومتر در ساعت است و بلافاصله تأکید می کند البته با گرایش جامعه کنونی ما به پیام های کوتاه تلفن همراه یا به اصطلاح SMS این سرعت بدون شک افزایش چشمگیری یافته است.
وی در پاسخ به سؤالم درباره چگونگی خنثی سازی شایعات می گوید: «برای دست یابی به نوعی ایمنی در برابر شایعه، حضور مسئولان در میان مردم، پرهیز از شعارهای بدون عمل، ارائه به موقع خبر و سرعت در امر اطلاع رسانی و رو در رو با مردم سخن گفتن از جمله شیوه هایی است که باید مورد توجه قرار گیرد.»
حسن ضابطی روانشناس و مدرس دانشگاه نیز براین باور است که رسانه های مطرح و رسمی کشور که خود را متعهد در رعایت قوانین می دانند، نقش مؤثری در جلوگیری از گسترش این پدیده دارند. وی می گوید: «این که نسبت به هر شایعه یا خبری نیمه رسمی بی تفاوت بود چندان صحیح نیست. زیرا در این حالت برخی رسانه های نیمه رسمی و کوچک در تقویت آنها فعال می‌شوند.»
وی که خود تجربه حضور در عرصه مطبوعات و خبرگزاری را دارد می گوید: «هر شایعه در حاشیه یک منبع خبری صورت می گیرد که باید به سرعت نسبت به آن واکنش نشان داد.»
دکتر محمدعلی رامین استاد دانشگاه و پژوهشگر فرهنگی از منظر دیگری به سؤالم پاسخ می دهد. وی می گوید: «از جمله عواملی که شایعه سازی و شایعه پراکنی را در جامعه رواج می دهد عدم برخورد قانونی با شایعه پراکنان از یک سو و عدم برخورد رسانه های مطرح کشور از دیگر سو است. اگر رسانه ملی به سرعت به شایعه و شایعه پردازان بپردازد، دامنه گسترش آن محدود می‌شود.
چندی پیش یک مقاله علمی درباره تاکتیک های برخورد با شایعه خواندم. نویسنده این مقاله معتقد است که اولین تاکتیک تعریف خطوط قرمز خبری برای رسانه های گروهی است. رفتار صادقانه دیگر تاکتیک در مواجهه با اخبار غیر رسمی است. از طرفی نباید اخبار به گونه ای ابهام آمیز انتشار یابند.»
حمید صادقی که به دلیل نوع فعالیت علمی خود با برخی از قوانین نیز آشنایی دارد می گوید: «چند سال پیش یک روزنامه معتبر آلمانی شایعه ای درباره ازدواج دو هنرمند مطرح این کشور منتشر کرد که پس از شکایت آنان و رسیدگی به پرونده اتهامی، این روزنامه به پرداخت جریمه سنگین مالی محکوم شد. در کشور ما نیز قوانین بسیاری درباره برخورد با شایعه پردازان مصوب شده است که فرد یا افراد شاکی می توانند با استناد به آن علیه شایعه سازان اقامه دعوی کنند اما به نظر می رسد میزان جرایم مالی باید تغییر محسوسی داشته باشد تا جرائت به کارگیری پدیده شایعه از میان برود.»