بررسی تاریخی روند پذیرش قطعنامه 598

در تیرماه 1367 در یک اقدام نفس‌گیر و ناگهانی، جمهوری اسلامی ایران قطعنامه 598 سازمان ملل متحد را پذیرفت تا حسن نیت خود را در هشت سال دفاع مقدس ثابت نماید و دشمن متجاوز را در چارچوب قوانین بین‌المللی به تمکین وادارد.
به گزارش ایسنا، قرارداد معروف 1975 که به مرزهای معین دو کشور تاکید می‌کرد از جمله بدیهی‌ترین مواردی بود که جمهوری اسلامی ایران، رژیم عراق را به پایبندی نسبت به آن فرا می‌خواند.
سیرت تجاوز کار دشمن علیرغم پذیرش قطعنامه 598 از سوی جمهوری اسلامی ایران باز هم بروز و ظهور یافت. باز هم قوای مسلح عراق با بهره‌گیری از مزدوران خودفروخته استکبار، مرزهای کشور اسلامی ما را در نوردیدند و هجومی دیگر را به شهرها و روستاهای ایران آغاز کردند.
حضرت امام خمینی(ره)، با در نظر گرفتن مصالح عالی نظام اسلامی و با درک توطئه گسترده آمریکا و غرب برای سرکوب انقلاب اسلامی و مردم مسلمان و انقلابی ایران، پس از مشورت با فرماندهان عالی نظام و مسئولان مملکتی، قطعنامه 598 شورای امنیت را پذیرفتند. شورای امنیت در این قطعنامه دو کشور ایران و عراق را به برقراری آتش‌بس و صلح دعوت کرده بود.
جمهوری اسلامی ایران به دلیل ویژگی‌های مثبت برخی از مفاد این قطعنامه به ویژه، بندهای مربوط به معرفی متجاوز و پرداخت غرامت جنگی، موافقت خود را با پذیرش آن اعلام کرد. اما با وجود پذیرش قطعنامه 598 توسط جمهوری اسلامی ایران، رژیم عراق که خود نیز آن قطعنامه را پذیرفته بود، تا زمان برقراری آتش‌بس رسمی در مردادماه سال 1367 ش (اوت 1988 م) به تهاجمات خود علیه جمهوری اسلامی ایران ادامه داد و خوی تجاوزگری خود را بار دیگر آشکار ساخت.
پذیرش قطعنامه 598، شورای امنیت سازمان ملل از سوی جمهوری اسلامی ایران در 27 تیرماه 1367، انعکاس ویژه‌ای در محافل سیاسی و خبری جهان داشت و این، هشتمین قطعنامه‌ای بود که شورای امنیت از ابتدای تجاوز عراق به ایران، صادر کرده بود. نگرشی به قطعنامه‌های صادره به وضوح نزدیک شدن شورای امنیت را به مواضع محکم و اصولی جمهوری اسلامی نشان می‌دهد، و سرانجام پس از 8 سال ایستادگی، مواضع بر حق جمهوری اسلامی ایران بر جهانیان به اثبات می‌رسد.
بیانیه نخستِ شورای امنیت
عراق در 31 شهریور 1359 تجاوز آشکار و گسترده‌ای را علیه ایران آغاز کرد و همان روز دبیرکل سازمان ملل متحد، پیشنهاد کرد که مساعی خود را در جهت کمک به حل مسالمت‌آمیز برخورد میان دو کشور به کار بندد. روز بعد دبیر کل بر اساس ماده 99 منشور از شورای امنیت خواست که با توجه به خطر محتمل افزایش مخاصمه میان دو کشور برای صلح و امنیت جهانی فوراً تشکیل جلسه دهد. همان روز، شورای امنیت تشکیل جلسه داد و اولین موضع گیری خود را در قبال جنگ تحمیلی اعلام کرد. نتیجه جلسه شورای امنیت، بیانیه رئیس شورا بود این برخورد با توجه به ماهیت تجاوز علنی عراق از سوی شورای امنیت، یک برخورد ضعیف بود.
صدور قطعنامه 479
شورای امنیت پس از صدور بیانیه 23 سپتامبر، و عدم کارایی آن مبادرت به صدور قطعنامه 479، کرد. این قطعنامه که در 5 بند تنظیم شده بود، آغازگر جنگ را معرفی و اعلام نکرده بود و در آن از «تجاوز»، «تعیین متجاوز» و «تنبیه متجاوز» سخنی به میان نیامده بود و فاقد سه عنصر اساسی و اصلی مذکور بود، در صورتی که اگر شورا در نظر داشت، تجاوز را احراز و متجاوز را تعیین کند، در این زمینه دستورالعمل مشخص و معین (که از سوی جامعه جهانی پذیرفته شده بود) را داشت. و قطعنامه 479، بیشتر حالت «توصیه» داشت.
پس از صدور قطعنامه 479، دولت عراق طی نامه‌ای خطاب به دبیرکل اعلام داشت:
"موضع ما دقیقاً بر اساس روح قطعنامه 479، که طی جلسه شماره 2248 مورخه 28 سپتامبر 1980 (6 مهر 1359) تصویب شده است می‌باشد. در نتیجه ما طبعاً قطعنامه فوق‌الذکر شورای امنیت را می‌پذیریم و آمادگی و انتظار خود را برای اجرای آن در صورتی که طرف ایرانی نیز چنین کند، اعلام می‌داریم."
جمهوری اسلامی ایران در اظهار نظر راجع به قطعنامه 479، اعلام داشت: "تا زمانی که تجاوز عراق علیه جمهوری اسلامی ایران ادامه دارد و نیروهای عراقی در داخل خاک ایران به اقدامات تجاوزکارانه و خرابکارانه ادامه می‌دهند، قطعنامه نمی‌تواند، مورد قبول ایران واقع شود."
در نیمه دوم اکتبر 1980، شورای امنیت 5 جلسه دیگر بدون صدور قطعنامه بیانیه تشکیل داد. در جلسات 15 و 17 اکتبر، شهید محمد علی رجایی نخست وزیر جمهوری اسلامی ایران شرکت کرد، اما این جلسات نیز نتیجه خاصی در بر نداشت. پس از صدور قطعنامه 479، شورای امنیت در سکوتی سنگین فرو رفت. این سکوت همزمان با پیشروی نیروهای عراقی در داخل خاک ایران و تحکیم مواضع آنها در مناطق اشغالی بود.
در 19 اکتبر 1980 (17 مهر 1359) عراق با موشک‌های زمین به زمین به شهرهای ایران حمله کرد. مقاومت‌های مردمی در نقاط مورد هجوم و تحت اشغال بروز کرد، اما شورا همچنان در خواب سنگین خود بود. حتی عملیات ثامن الائمه که منجر به شکست محاصره آبادان شد (5/7/1360) نتوانست شورای امنیت را از سکوت بیرون آورد.
پیروزی‌های درخشان ایران در مناطق مختلف جنگ و نمایش قدرت نظامی ایران باعث گردید که شورای امنیت به درخواست اردن و حمایت آمریکا تشکیل جلسه دهد و در جلسه 2383 خود، قطعنامه شماره 514 را در 12 ژوئیه 1982 برابر با 21/4/1361 به اتفاق آرا تصویب کند.
این قطعنامه علاوه بر مقدمه، در 6 بند تنظیم شد، که اشاره به بعضی از بندهای آن به وضوح تغییر موضع شورا را نسبت به جمهوری اسلامی نشان می دهد.
1- شورای امنیت خواستار آتش بس و خاتمه فوری کلیه عملیات‌های نظامی است.
2- خواستار عقب کشیدن نیروها، به مرزهای شناخته شده بین‌المللی است.
3- از دبیر کل تقاضا می‌نماید که ظرف مدت 3 ماه در مورد اجرای این قطعنامه گزارش خود را تسلیم نماید.
صدور قطعنامه 522
در فاصله قطعنامه شماره 514 و قطعنامه بعدی (قطعنامه 522) دو عملیات عمده در جبهه‌های جنگ از طرف قوای ایران صورت گرفت. یکی عملیات رمضان که دو روز پس از قطعنامه 514 (یعنی در 23 تیر 61) در محور جنوب و جنوب غربی اهواز انجام شد، دیگری عملیات مسلم‌بن‌عقیل که از تاریخ 9/7/61، در منطقه سومار غرب انجام پذیرفت و موجب آزادی سازی مناطق زیادی از خاک ایران و نیز تسلط بر شهر مندلی عراق گردید. در نتیجه موجب نگرانی عمیق شورای امنیت شد که در نهایت منجر به صدور قطعنامه 522 (در تاریخ 4 اکتبر 1982/ 12/7/1361)شد.
این قطعنامه نیز، مانند قطعنامه‌های قبلی جنبه «توصیه» داشت. با توجه به فاصله زمانی اندک بین این دو قطعنامه و با در نظر گرفتن این که در شکل، متن و محتوا، قطعنامه 522 تفاوت چندانی با قطعنامه 514، نداشت و با عنایت به این که تحولات عمده و مهمی نیز در جبهه‌های جنگ رخ نداده بود، این نتیجه حاصل می شود که صدور قطعنامه 522، فقط پاسخی به فشار عراق و طرفدارانش در شورای امنیت بوده است، شورا تحت تأثیر آنها ناگزیر از صدور قطعنامه جدید شده که تکرار قطعنامه‌های پیش بوده است. البته، این قطعنامه نیز پذیرفته نشد. می‌توان گفت که اگر در میان قطعنامه‌های شورای امنیت قطعنامه 479، را ظالمانه‌ترین و غیر منصفانه‌ترین آنها بدانیم، قطعنامه 522، را نیز باید کم ارزش‌ترین و کم اهمیت‌ترین آن به حساب آورد.
صدور قطعنامه 540
در فاصله قطعنامه 522، تا قطعنامه 540، شش عملیات توسط جمهوری اسلامی انجام شد که موفق ترین آنها عملیات والفجر 4 بود و شاید به همین دلیل شورا باز هم به فکر صدور قطعنامه 540 در جلسه 2493 شورا در تاریخ 31 اکتبر 1983 (9/8/1362) با 12 رأی موافق، سه رأی ممتنع (پاکستان، نیکاراگوئه و مالت) و بدون رأی مخالف تصویب شد.
فاصله زمانی این قطعنامه با قطعنامه قبلی بیش از یک سال است و اگر بگوییم که قطعنامه 540، بیشتر متعاقب عملیات والفجر 4 بوده و از آن متأثر شده است، سخنی به گزاف نیست. در آخرین پاراگراف بخش مقدماتی این قطعنامه، شورا بررسی علل جنگ را پذیرفته بود.
صدور قطعنامه 552
به دنبال انتساب چند حمله از طرف ایران به کشتی‌ها در خلیج فارس، شورای همکاری خلیج فارس در تاریخ 14 مه 1984، طی شکایتی به شورای امنیت خواستار گردید که شورا علیه اقدامات تلافی‌جویانه ایران و نقض حقوق کشتیرانی آزاد در خلیج فارس شدت عمل نشان دهد. لذا، شورای امنیت پس از بررسی شکایت در جلسه 2546 مورخه اول ژوئن 1984 (11/3/63) با 13 رأی موافق و دو رأی ممتنع قطعنامه 522، را تصویب کرد.
به این قطعنامه ایرادهای متعددی وارد بود، از جمله این که فلسفه وجودی آن به دنبال انتساب چند حمله به کشتی‌ها، توسط جمهوری اسلامی ایران بود؛ اما این که این حملات از جانب ایران انجام گرفته باشد، ثابت نشده بود. این در حالی بود که شورا در برابر حملاتی که عراق به صراحت مسئولیت آنها را به عهده گرفته بود، عکس العمل مناسبی نشان نداده بود. یکی دیگر از ایرادهای وارده به قطعنامه 522، این است که از روح و مفاد قطعنامه و تصریح محکومیت حملات اخیر به کشتی‌های بازرگانی در مسیر بنادر کویت و عربستان این چنین مستفاد می‌گردد که شکایت شورای همکاری خلیج فارس مورد تأیید شورای امنیت قرار گرفته است، لذا روشن بود که این قطعنامه کاملاً مورد قبول جمهوری اسلامی واقع نشد.
صدور قطعنامه 582
در فاصله صدور قطعنامه 540 تا قطعنامه 582، چندین عملیات دیگر توسط نیروهای ایران صورت گرفت که مهمترین آنها عملیات والفجر هشت بود که در تاریخ 20/1/64، در منطقه فاو آغاز و منجر به تصرف شهر فاو در خاک عراق و قسمت‌های دیگری به وسعت 700 کیلومتر مربع گردید.
والفجر هشت یکی از موفق‌ترین عملیات‌های جنگی ایران بود که آثار نظامی، سیاسی و روانی مهمی بر عراق و منطقه و حتی معادلات جهانی در قبال جنگ گذاشت. با این عملیات ارتباط دریایی مستقیم عراق با خلیج‌فارس قطع شد و نیروهای ایران به بصره و مرز عراق با کویت نزدیک شدند.
اثر این عملیات آن چنان بود که چند روز پس از آن، شورای امنیت به درخواست عراق و سایر اعضای گروه هفت اتحادیه عرب تشکیل جلسه داد.
جلسات شورا دو هفته به طول انجامید و طی آن عده‌ای از اعضای اتحادیه عرب و نیز دبیرکل اتحادیه (شاذلی قلیبی) در سخنرانی‌های خود، ایران را متجاوز خواندند و خواستار اجرای فصل هفتم منشور در مورد ایران شدند. ایران در بحث‌های شورا شرکت نکرد، ولی نظرات خود را به طور غیرمستقیم از طریق دبیرکل و بعضی از اعضای شورا مطرح کرد.
به هر حال قطعنامه‌ای که در اصل توسط گروه اتحادیه عرب پیشنهاد شده بود، با تغییراتی در عبارات و کلمات در تاریخ 24 فوریه 1986 (5/12/1364) در جلسه 2666 شورا به اتفاق آرا و به نام قطعنامه 582 تصویب گردید. در بند چهارم این قطعنامه آمده بود:
شورا درخواست دارد که مبادله اسرای جنگی ظرف مدت کوتاهی پس از توقف مخاصمات با همکاری کمیته بین‌المللی صلیب سرخ انجام گیرد.
برای اولین بار بود که مسئله اسرای جنگی مطرح می‌شد و علت آن افزایش تعداد اسرای عراقی نسبت به تعداد اسرای ایرانی بود.
این قطعنامه نیز همانند قطعنامه‌های قبلی جنبه توصیه داشت. فاصله زمانی صدور قطعنامه 522 تا قطعنامه 582، یک سال و هشت ماه و بیست و پنج روز و تا قطعنامه 540 دو سال و 3 ماه و 26 روز است. در خلال این مدت طولانی، چندین عملیات نظامی از سوی ایران صورت گرفت که از آن میان عملیات خیبر و والفجر هشت نتایج چشمگیرتری داشتند. شورای امنیت به فاصله دو روز پس از شروع عملیات والفجر هشت بحث خود را در مورد جنگ عراق با ایران آغاز کرد که منجر به صدور قطعنامه 582 شد.
بدین ترتیب می‌توان گفت که عامل مهم در تعیین زمان صدور قطعنامه 582 عملیات والفجر هشت و تصرف فاو به وسیله قوای ایران بوده است.
صدور قطعنامه 588
عنوان این قطعنامه چون گذشته «وضعیت مابین ایران و عراق» است و جنبه توصیه‌ای بودن قطعنامه نیز مانند قطعنامه‌های گذشته تداوم داشت. ضمن آن که از نظر حجم و تعداد کلمات به کار برده شده، کوتاهترین قطعنامه از مجموع قطعنامه‌های مورد مطالعه است.
در پاراگراف‌های اجرایی قطعنامه 588، مطلب تازه و جدیدی نیست، جز آن که خواستار اجرای قطعنامه 582 شده است، درخواست دبیرکل برای شدت بخشیدن به تلاش‌هایش و اعلام ادامه بررسی شورا نیز تازگی ندارد. تنها در پاراگراف سوم عبارت «بررسی گزارش دبیرکل و شرایط لازم برای برقراری صلح با دوام بین دو کشور» حاوی مطلب جدیدی است.
می‌توان گفت که شورا با قطعنامه 588 آخرین اتمام حجت خود را برای پذیرش قطعنامه‌هایی از نوع آنچه تا آن زمان صادر کرده بود، انجام داده و راه را برای تحولی اساسی و عظیم در نگرش خود نسبت به کل موضوع جنگ هموار ساخته است.
قطعنامه 598، نه یک شبه به وجود آمد و نه محصول تفکری یک بعدی و یک جانبه بود. این قطعنامه بنایی بود که برای ایجاد آن زمینه‌ای مناسب لازم داشت و قطعنامه‌های 582 و 588 از جمله این زمینه‌ها بود، زیرا اولین عبارت قطعنامه 598 اشاره به قطعنامه 582 دارد. از این رو اهمیت قطعنامه 588 و پیام ویژه آن به این لحاظ است و در جنبه‌های دیگر فاقد ارزش چندان است. قطعنامه 588 در همان روز تصویب (8 اکتبر 1986 برابر با 16/7/1365) توسط دبیر کل به وزرای خارجه هر دو کشور ابلاغ شد.
در فاصله صدور قطعنامه 588 و 598، عملیات‌های متعددی در جبهه‌های جنگ صورت گرفت که مهمترین آنها سلسله عملیات‌های فتح، کربلا و نصر است.
وجه مشترک اکثر این عملیات‌ها این بود که در داخل خاک عراق انجام می‌شد و اغلب توأم با موفقیت در رسیدن به اهداف تعیین شده بود.
به این ترتیب تهدیدی بسیار فزاینده برای عراق به وجود آمده بود. به ویژه با پیشروی نیروهای ایران به سوی بصره، شورای امنیت نسبت به جنگ بیشتر حساس می‌شد.
در همین زمان نیروی هوایی عراق حملات خود را در منطقه خلیج‌فارس به روی تأسیسات انتقال نفت ایران و همچنین نفتکش‌ها گسترش داد. همچنین با بهره‌برداری از پایگاه‌های برخی از کشورهای منطقه، عراق توانست به جزایر سیری و خارک حمله کند. در چنین فضایی بود که قطعنامه 598 به عرصه ظهور رسید.
موضوع قطعنامه 598
شورای امنیت پس از مشورت‌های فراوان و با توافقات اصولی به عمل آمده در 29 تیرماه 1367 (20 ژوئیه 1987 میلادی) در جلسه شماره 2750 خود طرح قطعنامه‌ای را که قبلا در خصوص کلمه به کلمه آن توافق شده بود به اتفاق آرا به تصویب رساند. طرح قطعنامه را اعضای دائم شورا تهیه کرده بودند و دیدگاه‌های اعضای غیردائم نیز تا حدودی لحاظ شده بود.