زیربنای گفتمان اصلاح‌طلبی (بخش دوم)

4- فساد مالی کلیسا
یکی از دردناکترین صفات کلیسا پول دوستی و مال اندوزی بیش از حد بود. درباره میزان اموال کلیسا گزارشهای حیرت انگیزی رسیده است مثلا، تصاحب نیمی از دارایی آلمانی و یک پنجم ثروت فرانسه، و بلکه سه چهارم ثروت همه فرانسه، تعلق یک سوم اراضی ایتالیا به کلیسا، داشتن املاک پردرآمد در بقیه نقاط.
منابع مالی کلیسا هم مختلف بود ازجمله:
الف) قراردادن مقداری از میراث همه متوفیان به عنوان بیمه آتش سوزی در اثر تشویق کشیشها به نوشتن وصیت نامه توسط افراد
ب) دادن بخشی از اموال افراد به کلیسا در ازای حفاظت از اموال آنها بخصوص در زمان کهولت
ج) جمع آوری اموال از مسیحیان به بهانه جنگهای صلیبی
د) زمین های آبادشده توسط فرقه های رهبانی
هـ) غیرقابل انتقال بودن زمینهای اعطایی به کلیسا
و) معاف بودن اموال کلیسا از مالیات
ز) وضع مالیات ویژه کلیسا بر مردم
ح) گرفتن مالیات و بخششهای ویژه از کلیساهای فرعی توسط کلیسای کاتولیک رم
ط) گرفتن پول از مردم در مقابل آمرزش نامه ها
ی) فروش اقرارات وابسته به کلیسا و گرفتن پول از اشخاص در ازای نصب آنها در آن اقرارات
اموال بی حد و حصر کلیسا برای کشیشها و متصدیان کلیساها وسوسه انگیز بود لذا دست به زندگی تجملاتی مثل پادشاهان می زدند.
و سورهای مسرفانه تر از شهریاران به راه می انداختند.
علاوه بر این راهبان ومتصدیان کلیسا از گرفتن رشوه های علنی و بسیار زشت ابا نمی کردند. خدام کلیسا چون به امور دنیوی آلوده گشتند، اغلب مانند عمال حکومتهای معاصر، پست و پولکی شدند. همین فسادهای مالی از عوامل اعراض مردم به کلیسا بود. و یک فون پاستور می نویسد:
فساد عمیقی بر تمامی کارمندان دستگاه پاپی حکمفرما بود. مقدار غیرمتعارف آنها و رشوه هایی که مطالبه می شد، از اندازه بیرون بود. به علاوه مأموران از هر جانب به تحریف و حتی جعل اسناد می پرداختند. از این روی شگفت نیست اگر از تمام نقاط دنیای مسیحیت فریاد اعتراض نسبت به فساد و رشوه ستانی کارمندان دستگاه پاپی به آسمان بلند است. (همان، ص20)
5- فساد سیاسی کلیسا
فساد سیاسی حاکم بر کلیسا دارای نمودهای مختلفی بود از جمله:
الف: فروافتادن حاکمان کلیسا به مفاسد اخلاقی و مالی
ب: نفوذ شاهزاده ها و اشراف به مناصب کلیسایی
ج: پذیرش افراد فساد و نابکار در امور کلیسا
د: تعدد مناصب و مشاغل متنفذین کلیسا
هـ: معاف بودن حاکمان کلیسا از مالیات
و: پارتی بازی و مصونیت حاکمان کلیسا از الزامات قانونی
ز: مسامحه محاکم کلیسا نسبت به تخلفات کشیشها و نادیده گرفتن شکایات مردمی (همان،ص7-23-29)
ح: اعمال خشونت غیرانسانی درمقابل مخالفان
ط) ایجاد سانسور شدید برنظریه های مخالف و تشکیل محاکم انگیزسیون.
آن ظلمها و تبعیضها اثر ناخوشایندی در بین عامه مردم گذاشت و از عوامل انفجار اعتراض برعلیه کلیسا بود.
6- ابتذال مذهبی کلیسا (فروش آمرزش‌نامه)
کلیسا به شکل های مختلف به گرداب ابتذال مذهبی افتاده بود. از جمله:
الف- دورکردن مذهب از اخلاق با اینکه اخلاق روح مذاهب آسمانی است.
ب: غرق شدن مذهب در مراسم و آداب ظاهری و تشریفاتی
ج: فریفتن مردم ساده لوح از راه معجزات و آثار متبرک دروغین
د: سوءاستفاده از اختیار تکفیر و طرد
چون این بدعت آخر هم بسیار زشت بود، و نارضایتی حاصل از آن چون جرقه ای آتش انقلاب اصلاح دینی را برافروخت لازم است قدری توضیح داده شود.
براساس تعالیم مسیحیت به واسطه قدرتی که ظاهرا مسیح به پطرس حواری (انجیل متی، 1906)، و پطرس حواری به اسقفان، و اسقفان به کشیشان داده بودند، روحانیان صلاحیت داشتند که اشخاص تائبی را که به گناه خود اعتراف می کردند، با تعیین کفاره ای برای جرایم، آن گناهان و مکافاتشان را در دوزخ، ببخشایند ولی نمی توانستند آنها را از این کفاره معاف دارند... ازسوی دیگر، بسیاری از قدیسان از راه تقدس و پارسایی و شهادت به ثوابهایی نایل آمده بودند که برای جبران لغزشها و خطاهایشان بسیار زیادبود، و مسیح با مرگ خود، ثواب بی پایانی بر گنجینه ثوابهای قدیسان افزوده بود. به موجب نظریه کلیسا، می شد این ثوابها را به منزله گنجینه ای دانست که کلیدش را پاپ در اختیار داشت، و او می توانست تمام یا قسمتی از کفاره گناهکار تائب و معترف را از این گنج جبران کند. کفاره ای که کلیسا برای جبران گناه مقرر می داشت معمولا خواندن دعا و نماز بسیار، دادن صدقه، رفتن به زیارت، شرکت در جنگهای صلیبی علیه ترکان (مسلمانان) یا دیگر بی دینان (از نظر کلیسا) وقف پول و انجام کارهایی عمرانی و اجتماعی چون خشکانیدن باتلاق و ساختن جاده و پل و بیمارستان یا کلیسا بود.
پرداخت جریمه نقدی (غرامت) به جای کیفر، در دادگاههای کشوری سنتی دیرین بود. از این روی هنگامی که کلیسا نیز به جای کفاره گناهان این رسم (فروش آمرزش نامه) را معمول دانست، خشم و اعتراض را برنیانگیخت.
شخصی که اعتراف می کرد و بخشیده می شود، با پرداخت این جریمه یعنی دادن پول برای هزینه های کلیسا معافیتی جزئی یا کلی تحصیل می کرد، و این معافیت نه برای ارتکاب گناهان بعدی بلکه برای آن بود که روحش روز، ماه، یا سالی از عذاب برزخ برهد...
دیری نگذشت که این فرضیه زیرکانه و بغرنج، بر اثر ساده لوحی مردم و طماعی در بخشایش دهندگان: یعنی کسانی که مأمور توزیع آمرزش نامه ها بودند، صورت دیگری به خود گرفت. از آنجا که به این« کارچاق کنها» اجازه داده شده بود که چند درصدی از وجوه دریافتی را خود برداشت کنند، بعضی از آنها درباب توبه و اعتراف و نماز تأکیدی نمی ورزیدند و خریدار را آزاد می گذاشتند تا آمرزش نامه را برگ معافیت از همه چیز، از توبه، اعتراف، آمرزش طلبی و کفاره گناه تعبیر کند و آن را کلاً منوط و مربوط به پولی که می دهد بداند.
تأثیر عوامل فوق در ایجاد نهضت اصلاحات دینی
همه عوامل فوق به احساسات ضد روحانی اروپایی کاتولیک در آغاز قرن شانزدهم دامن زد. لودویگ فون پاستور می گوید: نفرت و تحقیر مردم نسبت به روحانیان فاسد، دراین ارتداد و از دین برگشتگی بزرگ، عامل کوچکی نبود.
بنابر قول اسقفی: مردم خود را چنان از روی کینه توزی در بدبینی غرق کرده اند که هر روحانی را، حتی اگر در معصومیت و پاکی چون هابیل باشد، ملعون خواهند شمرد.
وارسموس می گوید که درمیان عوام لفظ کشیش، راهب و روحانی از بدترین فحشها و ناسزاها بوده است.« و این شغل کشیشی، که زمانی پرخواهانترین شغلها بود، در بیست سال پیش از جنبش اصلاح دینی، متقاضی و داوطلبی پیدا نکرد. در سراسر دنیای مسیحیت فریاد مردم برای اصلاح کلیسا از رئیس تا مرئوس بلند بود...
دراین راستا اصلاحاتی در بعضی کلیساها به صورت محلی پدیدار شد اما این اصلاحات عمری زودگذر داشت.
جملاتی که از جانب دوست و دشمن به قصور و کوتاهی های کلیسا می شد، مدارس را به هیجان آورد، کرسیهای خطابه را متشنج ساخت و چون سیلی در دنیای ادبیات جریان یافت.
روز به روز و سال به سال، اندیشه و خشم مردم بالا گرفت تا اینکه سد احترام و سنن را شکست و انقلابی دینی که عظیم تر و عمیق تر و پهناورتر از تمام دگرگونیها و تبدلات سیاسی دنیای جدید بوده اروپا را در برگرفت.(همان، ص 29-30)
مراحل و نقاط برجسته نهضت اصلاحات دینی در اروپا
نهضت اصلاحات دینی اروپا به پروتستانتیسم معروف است. وقتی این واژه بر زبان جاری شود، ذهنها به مارتین لوتر منحرف می گردد. در حالیکه مارتین لوتر یکی از عناصر برجسته این نهضت بود، و قبل و بعد از او، از قرن چهاردهم تا شانزدهم عناصر دیگری بودند. در واقع نهضت اصلاحات دینی یک مرحله و مربوط به یک شخص و یا یک کشور نبود بلکه دارای مراحل متعدد بود، و در کشورهای مختلف توسط عناصر زیادی صورت گرفت.
در این راستا، لازم است به چهار مرحله در نهضت مذکور که هر کدام در کشوری خاص بود، اشاره می شود.
1 - نهضت جان و یکلیف انگلیسی (1320-1384م)
وی نخستین مصلح انگلیسی بود که در آکسفورد تحصیل کرده و به مقام استادی الهیات در همان دانشگاه رسید. در حدود سال 1360 یک سال رئیس کالج بیلیل بود. بعدها به مقام کشیش رسید. و از طرف پاپها در کلیساهای بخشها به مناصب و مقاماتی که دارای وظیفه و مستمری بودند، گمارده شد. در همان حال به تدریس در دانشگاه ادامه داد. وی رسالات بسیاری به روش فلسفه مدرسی درباره مابعدالطبیعه، الهیات و منطق و نیز رساله ای درباره حکومت مدنی نوشت.
وی که افکار ضد کلیسا داشت، به قیامی علیه پاپ دست زد، وبه جدایی کلیساهای انگلستان از کلیسای کاتولیک رومی منتهی شد.
نمونه‌هایی از عقاید او از این قرار است:
1 - اعتقاد به اصل تقدیر ازلی (خمیر مایه اصلی آیین پروتستان).
2 - لطف و عنایت خدا شامل حال آن کس که بخواهد می کند و سعادت و شقاوت هر فردی را از روز ازل معلوم کرده است.
3 - حسن عمل سبب رستگاری نیست. بلکه نشانه آن است که کننده آن مورد لطف الهی است.
4 - تنها آدم و حوا دارای اختیار و آزادی اراده بودند که بر اثر نافرمانی نه تنها خود آن را از دست دادند بلکه ذریه آنها نیز از آن محروم شدند.
5 - خداوند فرمانروای جهان مطاع همه ما است. و وفاداری ما نسبت به وی مستقیم و بلاواسطه است. و مستلزم میانجی نیست، پس ادعای کلیسا وکشیشان مبنی بر اینکه آنها رابط لازم میان خداوند و مردم هستند مردود است. بدین منوال همه مسیحیان خود کشیشند و نیازی به تعیین شخصی به نام کشیش نیست.
6 - خداوند مالک کل زمین و آسمان و ما فیهاست و آدمی تنها به عنوان رعیت مطیع می تواند بر چیزی از چیزهای این جهان تملک داشته باشد و کسی که گناه می کند حق تملک را از دست می دهد. چه مالکیت برحق مستلزم معصومیت است.
7 - نظر مسیح این بود که حواریون و جانشینان آنها صاحبان مال و منالی نباشند. پس کلیسا یا کشیشی که دارای ثروت است چون از فرمان مسیح تجاوز کرده گناهکارست. در نتیجه انجام شعایر مذهبی از جانب وی فاقد اعتبار می باشد. ضروری ترین اصلاح برای کلیسا سلب کامل مالکیت آنها از متاع دنیوی است
8- از عقاید ویکلیف روش کمونیسم و آنارشیسم نظری استنتاج شده است این عقیده برای پشتیبانان او از ملاکین و پادشاهان در مقابل روحانیان خوشگوار نبود. زیرا برای توده مردم فقیر تحریک آمیز بود.
9- اگر روحانیان با بازگشت به فقر انجیلی، از املاک خویش دست بر ندارند برعهده دولت است که پا پیش بگذارد و اموال آنها را ضبط و مصادره کند. حکمرانان و شاهان باید به اصلاح کشیشان همت گمارند و آنها را به پذیرفتن فقری که مسیح دستور داده است مجبور کنند ...
دولت باید امور دنیوی خود را برتر از همه بداند و باید بر تمام اموال کلیسا نظارت کند، کشیشان باید بوسیله شخص پادشاه تعیین شوند.
10- اعتراف محرمانه در نزد کشیش ضروری نیست و از ساخته های اخیر جناب شیطان (پاپ) است، زیرا نه مسیح و نه پس از وی شاگردانش به چنین کاری اقدام نکرده اند.
2- یان هوس (1369-1415 م)
وی از بوهم چکسلواکی بود. در سال 1390 برای تحصیل به پراگ آمد و چون بضاعتی نداشت از راه خدمت به کلیساها معیشت خود را می گذرانید. قصدش آن بود که کشیش شود. در سال 1396 با درجه فوق لیسانس در دانشگاه مشغول تدریس شد. در سال 1401 به مدیریت داخلی دانشکده هنرها و فنون برگزیده شد. در همان سال هم به مقام کشیشی رسید.وی تحت تاثیر آثار ویکلیف قرار گرفت، و عقاید او را ترویج می نمود. لذا توسط اسقف اعظم تکفیر شد. و در مقابل فروش آمرزش نامه هایی پای ایستاد، و به تفکیر وی توسط پاپ انجامید. هوس پرستش شمایل و مجسمه، اعتراف سرگوشی، و آب و تاب بیش از اندازه مراسم دینی را مردود شمرد. تهدید و ملامت آلمانها و طرفداری از اسلاوها به نهضت خویش رنگ قومی و مردم پسندانه ای داد. در رساله ای به نام خرید و فروش اشیای متبرک روحانیونی را که به خرید و فروش اشیای مقدس کلیسایی مشغول بودند مورد حمله قرار داد.          ادامه دارد...