مذاکره ایران و آمریکا در اغما

سرگه بارسقیان: مذاکره ایران و آمریکا به اغما رفته است. در آستانه بهار بود که عبدالعزیز حکیم رهبر ائتلاف یکپارچه شیعیان عراق از تهران خواست که پیشنهاد زلمای خلیل زاد سفیر آمریکا در بغداد را مورد اجابت قرار داده و برای نخستین بار طی 27 سال گذشته بر میز گفت و گوی مستقیم با واشنگتن بنشیند و بلافاصله با چراغ سبز از سوی علی لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران روبه‌رو شد.
تنها متغیر معلوم معادله مذاکره ایران و آمریکا درباره تحولات عراق، چیدن میز آن در بغداد بود. حال چه هنگام ، چه کسانی و چگونه باید بر سر میز گفت‌وگو می‌نشیستند، داستانی است که هر چه بیشتر می رود نامعلوم تر می شود. مقامات رسمی ایران اعلام کردند که انتخاب زمان و هیات مذاکره کننده باید در تهران انجام کیرد. طی یک ماه و نیم گذشته تعلیق در زمان مذاکره با اغما در اصل گفت و گو انجامید. حتی انتخاب حسن کاظمی قمی به عنوان سفیر ایران در عراق و ارتقای روابط از جایگاه کاردار به سفیر گمانه زنی ها را مبنی بر تعیین شریک خلیل زاد در گفت و گوهای دو جانبه تقویت کرد ، خبری که هیچ گاه تایید نشد. آنچنان که خبر ریاست هیات مذاکره کننده ایرانی توسط محمد جواد لاریجانی و علی حسینی تاش ـ معاون راهبردی شورای عالی امنیت ملی ـ در فضای رسانه‌ای چرخید و گم شد.
به تدریج لحن اظهارات مقامات رسمی دیپلماتیک ایران تغییر یافت . «از گفت وگو با آمریکایی ها به خاطر مصالح مردم عراق» تا «نیازی به مذاکره با شیطان بزرگ نداریم.» فضای گرم مذاکره ایران و آمریکا آنچنان وارد انجماد شده است که علی لاریجانی در پاسخ به سوالی در مورد لغو گفت وگوها در دانشکده الهیات دانشگاه تهران ـ 11 اردیبهشت ـ تنها به ذکر این نکته بسنده می‌کند: «فعلا این مساله انجام نشده است.»
تردید در تمایل واشینگتن به مذاکره
گذشته از زمان انجام مذاکره که ابتدا اعلام شد پس از تعیین ترکیب دولت جدید در عراق انجام می شود ولی پس از آن روندش کندترشد، اصل «تمایل طرفین » به انجام مذاکره مورد بحث جدی قرار گرفت. به گفته دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران «ابتدا آمریکا باید مشکلش را با خودش حل کند و از یک موضع روشن و شفاف، با ما سخن بگوید تا بتوانیم باب مذاکره با آنها را بررسی کنیم.»
لاریجانی معتقد است : «ما پذیرفتیم تا با آمریکا درخصوص عراق مذاکره کنیم، ولی زمان این مذاکرات مشخص نیست و به نظر می رسد آمریکا در این خصوص کمی با خود دچار سوءتفاهم شده است. کسی که اعلام آمادگی مذاکره را می نماید، حداقل باید خیال مشخص کردن زمان آن را هم داشته باشد و چون ما در این مساله ابهام داریم، به نظر می رسد جای تامل بیشتری دارد.» محمود احمدی نژاد رئیس جمهور نیز هفته گذشته اعلام کرد: دیگر نیازی به مذاکره با آمریکا وجود ندارد. یکشنبه هفته جاری هم سخنگوی وزارت امور خارجه ایران به خبرنگاران گفت: به دلیل برخورد متکبرانه آمریکا، مذاکره با این کشور در حال حاضر به مصلحت ایران نیست.
روز گذشته وزیر امور خارجه در گفت وگو با روزنامه کیهان درباره چگونگی وضعیت مذاکرات احتمالی ایران با آمریکا گفت: در مناسبات ایران و آمریکا به دلیل ماهیت برخورد آمریکا هیچ چیز جدیدی واقع نشده است. مسئولین نظام و دست اندرکاران دیپلماسی کشور نه باور دارند شرایطی فراهم شده که بین ایران و آمریکا مذاکره ای صورت بگیرد و به تبع آن طرحی هم برای آن ندارند. منوچهر متکی تصریح کرد: عدم برنامه ریزی برای مذاکرات ، عدم طراحی، عدم زمان بندی و عدم تعیین تیم از سوی جمهوری اسلامی ایران دقیقا به این دلیل است که ما بر عملکرد آمریکا به خوبی و با دقت نظارت می‌کنیم.
این درحالی است که مقامات آمریکایی همچنان به اصل مذاکره تمایل نشان می دهند با این ویژگی که اصراری بر آشکار کردن زمان آن ندارند. زلمای خلیل زاد سفیر آمریکا در بغداد ده روز پیش گفته بود: با طرف ایرانی توافق کردیم تا مذاکرات بعد از تشکیل دولت عراق آغاز شود. ولی روز گذشته وزیر امور خارجه ایالات متحده در گفت وگو با شبکه خبری سی ان ان گفت: هرگاه لازم باشد مستقیما با ایران مذاکره می‌کنیم.
کاندولیزا رایس اظهار داشت: راه های ارتباطی زیادی با ایرانی ها داریم، کانال هایی داریم که از آنها استفاده کرده ایم و افرادی داریم که دیدگاه ما را می دانند و با ایرانی ها گفت وگو می‌کنند.
وی افزود: فکر نمی کنم فقدان ارتباط در اینجا مشکل باشد، آنچه ما انجام می دهیم این است که مسیر دیپلماتیک را دنبال و ارزیابی کنیم، کارهایی می توانیم برای موثرتر کردن اقدامات دیپلماتیک انجام دهیم . رایس به «زمان مناسب گفت وگوی ایران و آمریکا» اشاره کرد و اظهار داشت: عمیقا احساس می کنیم که مایل هستیم اجازه دهیم فرایند تشکیل دولت عراق پیش رود، مطمئنم اگر احساس کنیم استفاده از این کانال می تواند به این امر کمک کند، آن را انجام می دهیم . خلیل زاد زمانی که سفیر آمریکا در افغانستان بود چنین مباحثی را در کابل انجام داد. ران نیومن جانشین خلیل زاد در افغانستان نیز چنین بحث هایی با ایرانی ها داشته است، در نتیجه زمانی که مناسب و لازم باشد، این کار را انجام می‌دهیم.
میزی با سه صندلی و یک پوشه
میز مذاکره چیده شده در بغداد طی یک ماه ونیم گذشته از سوی دو طرف عراقی و اروپایی (به همراه برخی سناتورهای آمریکایی ) با دو تغییر مواجه شده است ؛ یکی افزایش صندلی های میز مذاکره و دیگری افزایش پرونده های روی میز.
طرفین عراقی مایل به حضور در این گفت وگوها هستند و میز مذاکره را با ترکیب سه صندلی می پسندند. با این تفاوت که جلال طالبانی رئیس جمهور عراق اعلام کرده خود یکی از حضار مذاکره است و در گفت وگوهای تهران ـ واشینگتن به عنوان طرف عراقی شرکت می‌کند.
ایاد علاوی رهبر فراکسیون عراق ملی در پارلمان این کشور (طیف اقلیت مجلس) ضمن آنکه از انجام مذاکره مستقیم میان مقامات آمریکا و همتایان ایرانی شان استقبال کرده و آن را «ضروری » نیز می داند معتقد است باید صندلی ها را افزایش داد تا نمایندگان کشورهای عرب منطقه هم حاضر و ناظر در گفت وگوها باشند. ظاهرا فعلا مدل اول ـ مذاکره با سه صندلی ایران، عراق و آمریکا ـ طرفداران بیشتری دارد و حتی خلیل زاد در سفری که همراه طالبانی به اربیل داشت با شنیدن تمایل رئیس جمهور کرد عراق به شرکت در گفت وگوهای ایران و آمریکا گفت : آمریکا پذیرفته که با حضور طرف عراقی این مذاکرات برگزار شود.
در کنار تلاش برای افزایش صندلی های میز مذاکره ، طرفین اروپایی و سناتورهای بانفوذ آمریکایی پیشنهاد می دهند حال که یخ روابط تهران - واشینگتن پس از قریب سه دهه در حال شکسته شدن است نباید فقط به مذاکره درخصوص عراق بسنده کرد، بلکه می توان آن را به گفت وگوهای هسته ای هم تسری داد تا در فضای موجود دو طرف عمده مناقشه هسته ای رودرروی یکدیگر قرار گرفته و از طریق مذاکره راهی برای برون رفت از بحران فعلی بیابند.
وزیر امور خارجه آمریکا در پاسخ به این درخواست ها اظهار داشت : ایرانی ها می دانند به انجام مذاکره در این زمینه نیاز دارند، آمریکا نیز پنهان نکرده است که از آنچه اروپایی ها انجام می دهند و پیشنهادی که اروپایی ها درباره انرژی هسته ای غیرنظامی به ایران ارائه کرده اند، حمایت می کند. ما به طور شفاف بیان کرده ایم از پیشنهاد روسیه برای ایجاد موسسه مشترک غنی سازی اورانیوم ایران در خاک روسیه حمایت می کنیم ، بنابراین ایرانی ها می‌دانند ما به چه چیزی فکر می‌کنیم.
ایران و آمریکا دوره اغمای مذاکره را در حالی طی می کنند که نه مختومه شدن آن محتمل است و نه طرح زودهنگام آن ممکن. با این حال اصرار مقامات عراقی بر انجام هرچه سریعتر گفت‌وگوها و حتی تعیین میهمان سوم آن ـ جلال طالبانی ـ کاتالیزوری است که معادله چندمجهولی مذاکره دو کشور را به سمت تسریع در زمان برگزاری پیش می برد. اما هنوز مشخص نیست بازگشت ادبیات «شیطان بزرگ » به گفت وگوهای رسمی در شرایط فعلی حاکی از تغییر سیاست هاست یا بیانگر اینکه صرف مذاکره اگر حتی به ارتباط نینجامد به تغییر مواضع نیز منجر نمی‌شود.