رقابت قدرت‌ها در بحران پیچیده گرجستان

روسیه که با اهداف بلندمدت وارد جنگ پنج روزه اوت 2008 شد، پس از این جنگ، ضمن شناسایی استقلال آبخازیا و اوستیای جنوبی و با برنامه‌ریزی‌های قبلی، قراردادهای مختلف سیاسی، اقتصادی و امنیتی را با این دو جمهوری امضا کرد و تأمین امنیت آنها را در قالب حفاظت مرزها، به عهده گرفت. پس از این نیز مقامات روسیه از جمله «بوریس گریزلف» رئیس دوما و دیمیتری مدودف رئیس‌جمهوری این کشور با سفر با جمهوری‌های یاد شده، نشان دادند که روسیه از تصمیم خود در شناسایی استقلال این دو جمهوری، که به عبارتی تأکید بر حضور بلندمدت خود در این منطقه است، باز خواهد گشت و بحث در این خصوص را تمام شده می‌داند.
هرچند مقامات این دو جمهوری نیز بر نداشتن تمایل به الحاق به روسیه و استقلال از مسکو در تصمیم‌گیری‌های خود تأکید دارند، اما پر واضح است که این اقدامات چیزی جز نمایش‌های سیاسی نیست و با عنایت به اینکه این دو جمهوری بدون روسیه استقلالی نخواهند داشت، در تنگنای پذیرش پیامدهای مسکو در رفتارهای خارجی خود، از جمله در قبال گرجستان هستند. با این وجود، هنوز تفلیس و متحدان غربی‌اش در اروپا و آمریکا با تأکید بر تمامیت ارضی گرجستان که به عبارتی پافشاری بر تعلق اوستیای جنوبی و آبخازیا به این کشور و فقدان وجاهت استقلال آنها است، همچنان به بازگرداندن این دو منطقه به حاکمیت گرجستان امیدوارند.
در این شرایط و به دنبال وتوی قطعنامه تمدید مأموریت ناظران سازمان ملل در گرجستان از سوی روسیه که منجر به خروج این نیروها از گرجستان شد، مقامات اروپایی درصدد برآمده‌اند با احیای حضور ناظران اتحادیة اروپا در گرجستان، ضمن نشان دادن استمرار پشتیبانی خود از ساکاشویلی، مانع پیشروی‌های بیشتر روسیه در این کشور شوند. در همین راستا اخیراً نشستی پنج جانبه در شهر «گالی» میان نمایندگان گرجستان، روسیه، سازمان ملل، اتحادیة اروپا و آبخازیا با هدف تسهیل در عبور و مرور مرزی میان آبخازیا و سایر مناطق گرجستان تشکیل شد.
این نشست در حالی برگزار شد که هر یک از طرفین پیش از برگزاری آن، بر مواضع خود تأکید کردند. ظاهراً آنها نه برای مصالحه و یافتن راهی مورد توافق طرف‌ها برای رفع مشکلات، بلکه برای تأکید بر مواضع پیشین خود گرد هم آمده بودند.
پذیرش تمدید ماموریت
«سرگئی شامبا»، وزیر خارجۀ آبخازیا در عین اینکه به نمایندگان اتحادیۀ اروپا تأکید می‌کند که نباید در امور داخلی این جمهوری دخالت کنند، ناراحتی خود را از موضعگیری‌های این اتحادیه در تأکید بر تمامیت ارضی گرجستان که به معنای به رسمیت نشناختن استقلال این جمهوری و اوستیای جنوبی است، اعلام کرد.
به نظر او، این گونه موضعگیری‌های غیرسازنده، ضمن اینکه با واقعیت‌های رخ داده در منطقه مطابقتی ندارد، مُخِل گفتگو و روابط سازندة آتی میان سوخومی و بروکسل است. دلیل موضع سختگیرانه آبخازیا در قبال اتحادیة اروپا، تصمیم اخیر وزرای خارجه اتحادیه، مبنی بر ضرورت ادامه فعالیت ناظران اتحادیه در گرجستان است. در این نشست همچنین بیانیه‌ای صادر شد که طی آن تأکید شده بود تمامی شرکت‌کنندگان در مذاکرات پنج جانبه «گالی» باید، ضمن پذیرش تمدید مأموریت ناظران اروپایی،‌ به فعالیت عادی این نیروها نیز کمک کنند. در این بیانیه در توجیه حضور و ادامه فعالیت ناظران، به موافقتنامه مدودف ـ سارکوزی اشاره شد که در آن بر ضرورت آزادی عمل ناظران بین‌المللی در محدوده جغرافیایی آبخازیا و اوستیای جنوبی تأکید شده بود. با این وجود، مقامات آبخازیا تصریح کرده‌اند که با این گونه موضعگیری‌ها، هیچ نتیجه‌ای از نشست‌هایی چون نشست پنج جانبه گالی به دست نخواهد آمد و تنها بن‌بست مذاکرات و تشدید را در پی خواهد داشت.
تفلیس نیز که از سوی مقابل بر تشدید فشار کشورهای غربی به ویژه اتحادیه اروپا بر روسیه و این دو جمهوری برای اعاده تمامیت ارضی خود تأکید دارد، نارضایتی خود از دستور نشست گالی را ابراز داشت. مقامات گرجی در نشست گالی در پی آن بودند تا از محل این فشارها، در وهله نخست، جغرافیای نظارت اروپا را به این دو جمهوری گسترش دهند و در وهله دوم، زمینه حضور نمایندگان آمریکا در هیأت ناظران را فراهم آورند که هیچیک از این اهداف محقق نشد. با این ملاحظه، همان طور که پیش‌تر نیز اعلام شده بود، بحث‌ها در گالی به موضوع وضعیت مرزی میان آبخازیا و گرجستان محدود ماند. موضوع وضعیت مرزی میان آبخازیا و گرجستان به این دلیل مورد تأکید قرار گرفت که اخیراً برخی رسانه‌های گرجی از سخت شدن شرایط و ایجاد مشکل از سوی نظامیان روسی مستقر در مرزهای آبخازیا برای گرجی‌هایی که مایل به گذر از خطوط مرزی بودند، خبر دادند. بر اساس این گزارش‌ها، مرزبانان روسی که براساس توافق دوجانبه با آبخازیا در این مرزها مستقر شده‌اند، به کسانی که مایل به گذر از آبخازیا به سایر مناطق گرجستان بودند، اجازه عبور نداده و مرزها را بسته‌اند.
با این وجود مقامات آبخازیا این اخبار را ایجاد شائبه‌هایی از سوی رسانه‌های گرجی می‌دانند که طی ماه‌های اخیر به تکرار و با هدف ایجاد تحریک در روابط این جمهوری با گرجستان و اتحادیه اروپا در دستور قرار گرفته است. آنها با تأکید بر اینکه مرزهای این جمهوری با سایر مناطق گرجستان باز است، برخی تأخیرها در عبور از خطوط مرزی را تشریفات عادی برای عبور از مرزهای دو کشور مستقل عنوان می‌کنند. به گفته آنها، دلیل افزایش بازرسی‌ها نیز بیش از هر چیز، جلوگیری از عبور تروریست‌ها و کاهش اقدامات جنایی از آن سوی مرزها در آبخازیا است. آنها با ذکر اینکه طی ماه‌های اخیر، مرزهای آبخازیا بارها از سوی نیروهای گرجی مورد تهاجم قرار گرفته است، ریشه این سخت‌گیری‌ها را به طور تلویحی نظامیان گرجی می‌دانند.
تقویت مرزها
مقامات آبخازیا می‌گویند که این اقدامات را برای تحکیم و تقویت مرزهای خود به عنوان یک ضرورت، در دستور کار دارند و در آینده نیز این هدف را دنبال خواهند کرد. از سوی دیگر، مقامات آبخازی با اشاره به اینکه خود (به کمک روسیه) قادر به حفاظت از مرزها و ایجاد نظم هستند، تأکید کرده‌اند که هیچگاه با حضور ناظران اتحادیه اروپا در این جمهوری موافقت نخواهند کرد. بر این اساس، آنها معتقدند که ناظران اتحادیه اروپا باید در سایر نقاط گرجستان به وظایف نظارتی خود بپردازند، چرا که تمام تخلفات و ناامنی‌ها از این مناطق سرچشمه می‌گیرد. افزون بر این، مقامات این جمهوری به صراحت و با اشاره به فقدان بی‌طرفی واشنگتن در مسائل گرجستان،‌ اضافه شدن ناظران آمریکایی به هیأت نظارت اتحادیه اروپا را رد کرده‌اند.
 وضعیت بغرنج آمریکا‎
در چنین شرایطی، خبرگزاری فرانسه در گزارشی تحت عنوان شرایط دشوار اوباما در ارتباط با روسیه و ‎گرجستان، به دشواری‌های پیش روی دولت آمریکا برای بهبود روابط با روسیه و گرجستان‎ ‎پرداخت.
خبرگزاری فرانسه‎ ‎نوشت: یک سال پس از درگیری‌های مسکو- تفلیس که به کاهش سطح روابط آمریکا و روسیه‎ ‎منتهی شد، دولت باراک اوباما درحال حاضر با وضع دشواری‎ ‎درمورد بهبود رابطه با مسکو و حمایت از تفلیس، قرار دارد‎.
‎تحلیلگران معتقدند،‎ ‎دولت آمریکا در جست وجوی مبنایی برای همکاری با روسیه در زمینه مسائل مهم و کلیدی‎ ‎بین‌المللی است، اما احیای تنشهای مربوط به مناطق جدایی‌طلب اوستیای جنوبی و‎ ‎آبخازیا می‌تواند توازن را بر هم زند‎.
‎درگیری‌های نظامی اوت سال گذشته روسیه و‎ ‎گرجستان بر سر اوستیای جنوبی به بحران در روابط دولت جرج بوش با روسیه دامن زد‎.
‎«جیمز کالینز» سفیر سابق آمریکا در مسکو که در حال حاضر در‎ ‎بنیاد «کارنگی» کار می‌کند، در این رابطه گفت: «تنشهای روسیه و گرجستان همچنان‎ ‎بالاست، تمایل دو طرف برای گرفتن امتیاز به آسانی مشهود است و این خطرناک‎ ‎به نظر می‌رسد. چالش ما باید این باشد که از این منازعه دور بایستیم».
‎کالینز خاطر نشان‎ ‎کرد که به هرحال، به نظر می‌رسد دولت اوباما و دیمیتری مدودف که‎ ‎این جنگ و درگیری (مسکو - تفلیس)، آنها را سر عقل آورده است، مصمم هستند از دامن‎ ‎زدن به یک جنگ و آتش دیگر اجتناب کنند‎. ‎دولت اوباما همچنین این پیام را ارسال‎ ‎کرده که خواستار بهبود روابط آمریکا - روسیه است که در دوران زمامداری بوش به خاطر‎ ‎جنگ گرجستان و مسائلی مانند طرح دفاع موشکی، استقلال کوزوو و گسترش سازمان پیمان‎ ‎آتلانتیک شمالی (ناتو) افت کرد‎.
‎کالینز معتقد است که دولت اوباما در قیاس با گروه‎ ‎بوش، نسبت به طرح‌های مربوط به سپر دفاعی آمریکا در اروپا، خونسردتر است‎.
«استیون فایفر» سفیر سابق آمریکا در اوکراین و کارشناس مسائل جمهوری‌های شوروی‎ ‎سابق، هدف از سفر ماه گذشته جوزف بایدن، معاون اوباما به اوکراین و گرجستان را،‏‎ ‎ایجاد نوعی توازن در نشستی که اوباما و مدودف، برگزار کرده بودند،‎ ‎دانست و گفت، بایدن در حالی که درصدد دادن این اطمینان به سران گرجستان بود که‎ ‎این کشور وجه‌المصالحه روابط بهتر آمریکا و روسیه نخواهد شد، به آنها توصیه کرد که‎ ‎برای بازپس گرفتن اوستیای جنوبی و آبخازیا به نیروی نظامی متوسل نشوند‎.‎به‎ ‎اعتقاد فایفر و کالینز، هدف سفر بایدن، به نوعی تلاش برای دور نگه داشتن دولت جدید‎ ‎آمریکا از «میخائیل ساکاشویلی» بود، سیاستی که از این دولت‎ ‎جدید در برابر انتقادهای روسیه و مخالفان گرجستان حفاظت خواهد کرد‎.
رویکرد دولت اوباما به گرجستان
‎به گفته‎ ‎فایفر؛ رویکرد دولت اوباما نسبت به گرجستان، متوازن‌تر است و به آن اندازه‌ای که‎ ‎در دولت بوش شاهد آن بودیم، این رویکرد شخصی نشده است‎.
‎فایفر نیز مانند کالینز‎ ‎معتقد است که دولت جدید آمریکا، در رابطه با میزان حمایت نظامی از گرجستان،‏‎ ‎محتاطانه برخورد می‌کند و بخشی از این امر به این خاطر است که هیچ برنامه ممکن و‎ ‎عملی که برای کمک به گرجستان برای دفاع از خودش در برابر روسیه کفایت کند، وجود‎ ‎ندارد‎.
‎فایفر گفت: «در این مورد که دولت آمریکا قصد پیوند نظامی با گرجستان‎ ‎داشته باشد تردید دارم، اما تصور نمی‌کنم که تامین تسلیحاتی گرجستان، در فهرست‎ ‎اولویتهای اصلی هیچ کس در آمریکا باشد».
‎به گفته او، هدف آمریکا، ایجاد ثبات‎ ‎در گرجستان از طریق توسعه اقتصادی و سیاسی این کشور است‎. ‎براساس این گزارش، با‎ ‎وجود آنکه رویکرد دولت جدید آمریکا، متوازن‌تر و محتاطانه‌تر است، اما انتقاد‎ ‎بایدن از ادعاهای روسیه مبنی بر ابرقدرتی کشورش پس از سقوط شوروی سابق، خشم مسکو‏‎ ‎را برانگیخت‎. ‎بایدن در پایان سفرش به گرجستان و اوکراین، در مصاحبه‌ای با ‎«وال استریت ژورنال» از اقتصاد روسیه به عنوان اقتصادی راکد یاد کرد و گفت که بعید‎ ‎است بانکداری این کشور قادر باشد تا 15 سال دیگر سرپا بماند‏‎.
‎به اعتقاد «هیتر‎ ‎کانلی» از تحلیلگران مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی، بایدن مبنای سیاستی را که‎ ‎در سخنان ماه فوریه اش در مونیخ با طرح درخواست برای بهبود روابط با روسیه بنیان‎ ‎گذاشته بود، با کنایه تضعیف کرد‎.
‎کانلی با توجه به سفر اوباما به مسکو که با‎ ‎نتایجی مثبت همراه بود، گفت: سخنان او (بایدن) شاید نمونه‌ی کلاسیکی از شکست یک‎ ‎پیروزی سخت به‌دست آمده باشد‎.