چیستی جامعه‌شناسی تاریخی

 توفیق در ابتدا با بیان اینکه بحث <استبداد تاریخی> همایون کاتوزیان یکی از نمونه های برجسته ای است که تحت عنوان جامعه شناسی تاریخی ایران به آن نگاه می شود، گفت: <من می خواهم نشان بدهم این گونه ای از جامعه شناسی تاریخی است که ما نیاز داریم از آن عبور کنیم وگرنه، جامعه شناسی تاریخی در ایران شکل نمی گیرد.>
استبداد، منطق حاکم بر تاریخ ما
او ادامه داد: <شناخت از بحث کاتوزیان کم و بیش وجود دارد. او معتقد است، تاریخ ما اینگونه رقم خورده که از گونه ای استبداد به گونه ای دیگر برسیم یا منطق حاکم بر تاریخ ما اینگونه بوده که استبداد همواره تکرار شده و تداوم پیدا کرده است.>
وی با اشاره به اینکه مساله کاتوزیان، مساله اکنون و امروز است، چنانچه جامعه شناسی نیز معطوف به مساله امروز است، افزود: <اصولاجامعه شناسی تاریخی، پرسش خود را از زمان حال می گیرد، در نتیجه این نوع جامعه شناسی به گذشته نمی پردازد که ببیند در آنجا چه اتفاقی رخ داده است. گذشته از آن جهت اهمیت دارد که می خواهد به پرسشی در زمان حال پاسخ بدهد.>
او گفت: <کاتوزیان هم نمی پرسد که در زمان هخامنشیان چه اتفاقی افتاد یا در دوره صفویان چه رخ داد. او پرسشی نسبت به زمان حال دارد و برای اینکه بتواند پاسخی برای آن بیابد، به گذشته بازمی گردد و ریشه مشکلات را در تاریخ جست وجو می کند. سپس نتیجه می گیرد که ما زیر سیطره شوم تاریخ استبدادی خود هستیم.>
طبقات اجتماعی در ایران شکل نگرفته‌اند
استاد جامعه شناسی دانشگاه علامه در ادامه در خصوص نظریه کاتوزیان اینگونه گفت: <در بحث رابطه میان دولت و ملت، او می گوید که ارتباطی میان این دو به معنای دقیق کلمه وجود ندارد و به همین خاطر عده ای در بالاو عده ای در پایین قرار می گیرند. از سویی ایران جامعه ای مدنی نیست که در آن شبکه ای از نهادهای مدنی وجود داشته باشد تا به واسطه این شبکه ها توده پایین بتوانند خودشان را ابراز کنند. در نتیجه بالایی ها در وضعی قرار می گیرند که می توانند بر پایینی ها خودکامانه حکومت کنند و فاصله ای پرنشدنی میان دولت و ملت ایجاد شود. البته کاتوزیان برای این دو عده اسمی مشخص نمی کند، چون او اصلاقائل به طبقه نیست یا حداقل معتقد است که طبقات به شکل کلاسیک در ایران شکل نگرفته اند.>
دولت با درآمد نفتی به مردم نیازی ندارد
او با اشاره به نظر کاتوزیان مبنی بر استمرار رابطه دولت و ملت ایران در دوران مدرن گفت: <دولت از درآمد نفتی برخوردار است و به همین خاطر نیازی به مردم ندارد، در نتیجه آن جنس از رابطه بین دولت و مردم که ما در جوامع مدرن می شناسیم در اینجا دیده نمی شود.>
مشروطه به استبداد انجامید
ابراهیم توفیق گفت: <کاتوزیان در نهایت اسم این وضع را استبداد می گذارد و سپس این پرسش را مطرح می کند که این وضع جدید است یا اینکه ریشه آن را باید در تاریخ جست وجو کرد.>
وی افزود: <موقعیت انقلاب مشروطه هم برای کاتوزیان از این جهت مهم است که می گوید بر اثر آن، نظام خودکامه در مقابل خواست قانون قرار می گیرد. انقلاب مشروطه به ما نشان می دهد که پرسش اساسی ما <قانون> است اما از آنجا که انقلاب مشروطه به نتیجه ای نمی رسد و خواسته آن محقق نمی شود، وضعیتی به وجود می آید که استبداد و خودکامگی نام دارد.>
او ادامه داد: <کاتوزیان این پرسش را مطرح می کند که خاستگاه انقلاب مشروطه چیست و مگر قبل از انقلاب مشروطه چه وضعیتی بر ایران حاکم بوده که در این زمان مساله قانون مطرح می شود. او به عقب برمی گردد و می گوید وضعیت خودکامگی ای که ما در عصر حاضر می بینیم از منطقی برخوردار است که فقط در این دوره قابل توضیح نیست، بلکه پیشینه ای دارد که باعث می شود در همان وضعیتی قرار بگیریم که پیش از مشروطه در آن قرار داشتیم. درواقع تاریخ ما از آنچنان ویژگی ای برخوردار بوده که یک منطق خاص را بر روند تحولات ایران حاکم می کند و از دل آن تحولات، با وجود انقلاب مشروطه، استبداد برمی خیزد.>
جامعه‌شناسی تاریخی به دنبال توضیح تاریخ نمی‌گردد
وی پس از طرح این مباحث، گریزی به اصل مساله جامعه شناسی تاریخ زد و اظهار عقیده کرد: <من با حرکت کردن در جهت عکس کاتوزیان خواستم مساله جامعه شناسی تاریخی را بیان کنم. مساله جامعه شناسی تاریخی این نیست که در گذشته به دنبال توضیح تاریخ بگردد، چون این کار تاریخ است، حتی اگر دقت کنیم می بینیم که پرسش های خود تاریخ هم پرسش های تاریخی نیست بلکه پرسش های زمان حال است، یعنی تاریخ نگار هم هر پرسشی را از تاریخ مطرح نمی کند و هر مقطعی از تاریخ برای او مهم نیست، بلکه مقاطعی از تاریخ برای او مهم است که امروز در مقابلش گذاشته و مساله ای که امروز آن را مطرح کرده است.>
او ادامه داد: <به عبارتی آنچه امروز ما را به خودش مشغول می کند، مورخ را درگیر می کند و او می خواهد از دل آنها پرسش هایی را مطرح کند که ما را ارجاع بدهد به تاریخ و احیانا برای آنها جواب هایی پیدا کند. به همین دلیل می گوییم کسی که تاریخ خودش را نداند، ناچار است که آن را تکرار کند یا تاریخ به ما درس می دهد که گذشته را تکرار نکنیم. وقتی کاتوزیان وضعیت حال را ترسیم می کند، سوال می کند که در گذشته رابطه دولت و ملت چگونه بوده است. او پرسشی را طرح می کند و می خواهد پاسخی را از تاریخ بگیرد که برای او معنادار است و برای ما هم که مخاطب او می شویم آن رابطه معنادار می شود.
پراکندگی توده‌های مردم، زمینه‌ای برای چپاول آنها
این استاد جامعه شناسی تاریخ در توضیح این رابطه گفت: <می توان به اهمیت وضعیت اقلیمی ایران در آن زمان اشاره کرد؛ بی آبی یکی از مسائلی ا ست که در ایران تبعات بسیاری داشته است. نمونه آن پراکندگی روستاها است که در نتیجه آن جامعه روستایی ایران ناتوان از ایجاد شبکه یا مجموعه ای از نهادهای اجتماعی درهم تنیده می شود که بتواند از خودش در مقابل هجوم بیرونی دفاع کند. به همین دلیل این جامعه بی دفاع در مقابل هجوم بیرونی قرار می گیرد و آنها می توانند روستا را غارت کرده، بخشی از تولید روستا را نصیب خود کنند و این منبعی برای آن جنس از حکومت بشود که رابطه ای با پایین جز یک رابطه چپاول گرایانه ندارد.>
او ادامه داد: <اینجا درکی از تاریخ ارائه می شود که بتوانیم وضعیت خود در زمان حاضر را توضیح بدهیم، به همین دلیل پرسش هایی که ما از وقایع گذشته داریم، پرسش هایی هستند که وقایع گذشته را به تاریخ تبدیل می کنند. بنابراین بین آنچه گذشته و آنچه ما به عنوان تاریخ می سازیم تفاوت وجود دارد. در جنس ساختن تاریخ هم ما باید دقت کنیم.>
جامعه‌شناسی تاریخی چیست؟
توفیق این سوال را که <کاتوزیان چگونه تاریخ را می سازد؟> عنوان کرد و با این توضیح که تاریخ ساختن به معنای بد کلمه نیست، بلکه ما چاره ای جز این نداریم، ادامه داد: <وقتی هم به مسائل حال بپردازیم و هم از گذشته پرسش کنیم، گذشته را به تاریخ تبدیل می کنیم و در این تبدیل، جبری نهفته است. ما چون می خواهیم حالت توضیحی ارائه کنیم، تاریخ را چنان توضیح می دهیم که وضع حال را توضیح بدهد. وقایع گذشته را چنان کنار هم می چینیم که بگوید امروز چرا امکان پذیر شد و به یک معنا غایت شناسانه تاریخ را توضیح می دهیم. جبری در پرسش تاریخی ما وجود دارد که غایت شناسانه تاریخ را تعریف کند، یعنی بگوید که این مسیر باید طی می شده تا این لحظه حاضر فرا برسد، وگرنه می توان تصور کرد که وقایع گذشته شاید می توانستند فرآیند دیگری هم امکان پذیر کنند. آن چیزی که ما را به وضع حال می رساند مهم است و آن مسیری که طی شده تا به حال برسیم، موضوع تامل ما است. این تمام جامعه شناسی تاریخی و اصولاتاریخ نگاری است و جز این نمی تواند عمل کند.>
وی ادامه داد: <ما به عنوان یک تاریخ نگار یا به عنوان یک جامعه شناس از وضع حال حرکت می کنیم، لذا پرسش هایی برای ما مطرح می شود. بعد شروع می کنیم برای توضیح دادن آنها ردی پیدا کنیم که این سرنخ ها در گذشته قرار دارند، از گذشته شروع می شوند و به جلو می آیند و وضع حال را امکان پذیر میکنند. مفاهیمی می سازیم که وجوه معینی را از آنچه در گذشته اتفاق افتاده و برای وضع کنونی معنادار هستند برجسته می کند. علوم اجتماعی اصولااین کار را می کند؛ مفاهیمی را می سازد که نظمی به تکثر موجود در واقعیت می بخشد. حال این واقعیت می تواند مربوط به زمان حال باشد یا به زمان گذشته برگردد. بدون این تقلیل واقعیت به مفاهیم، ما نمی توانیم به واقعیت دست پیدا کنیم. جامعه شناسی تاریخی هم همین کار را انجام می دهد.>
در جست‌وجوی قواعد عام
او در ادامه این نشست گفت: <تاریخ نگاران مدعی هستند به اموری می پردازند که تکرارناپذیرند؛ اموری که یک بار اتفاق افتاده و دیگر تکرار نمی شوند. جنگ چالدران و حکومت هخامنشیان یک بار اتفاق می افتند و تفریدی هستند. تاریخ نگاران به چنین چیزهایی می پردازند. در مقابل، جامعه شناسان به دنبال قواعد عام هستند و امور ویژه مدنظر آنها نیست، بلکه می خواهند آنچه این امور ویژه را به هم مرتبط می کند پیدا کنند. آنها به دنبال قاعده حاکم به حد متوسط هستند و می خواهند میانگینی از واقعیت های بی همتا بگیرند تا منطق حاکم بر این بی همتایی را نشان بدهند و به این معنا از درجه بی همتایی آنها بکاهند.>
توفیق گفت: <به این معنا، یک جامعه شناس تاریخی در درجه اول یک جامعه شناس است. او به دنبال قواعد عام حاکم بر تاریخ است. او در تاریخ نیست بلکه در وضعیت کنونی است و می خواهد عمق تاریخی قواعد عام حاکم را استخراج کند. اگر کاتوزیان می گوید وضعیت ما استبدادی است، می خواهد این پرسش را مطرح کند که آیا این یک وضعیت ویژه است که فقط پس از مشروطه اتفاق افتاده یا نه. این موضوع عمق تاریخی دارد.>
وی اینگونه بحث را ادامه داد که کاتوزیان با نگاه به تاریخ می گوید که این وضع، ریشه تاریخی دارد و وضعیتی تکرارشونده است که روی یک قاعده عام حرکت می کند و این قاعده عام باعث می شود با وجود همه اتفاق هایی که رخ می دهد منطق عام حاکم بر آن تاریخ، بازتولید استبداد را خواهان باشد.
آقای کاتوزیان یا سر کاتوزیان
توفیق همچنین افزود: «البته علی رغم انتقاداتی که من به کاتوزیان دارم، از این جنس دیدگاه او دفاع می کنم. کاتوزیان ایرانی است ولی ربطی به ایران ندارد. او بعدها به <سر کاتوزیان> تبدیل می شود چون در مناسبات علمی دیگری کار می کند و در ساخت آکادمیک دیگری مطالعات علمی دارد. می خواهم بگویم ما جامعه شناس تاریخی در ساخت آکادمیک ایران نداریم، چون اصولانگاه تاریخی وجود ندارد. آنهایی هم که می آیند از جای دیگری هستند و دستاورد این ساخت آکادمیک نیستند. مثل خود من! این ساخت آکادمیک اصولاامکان نگاه تاریخی به پدیده های جامعه شناسی را نمی دهد و فاقد چنین توانی است. نگاهی که دارد، یک نگاه شبه پوزیتیویستی است.>
او در پایان گفت: <این نگاه شبه پوزیتیویستی، خانواده، جامعه و ارتباط آنها با هم را بررسی می کند و عمق تاریخی به آن نمی دهد. تنها وضعیت حال را عکسبرداری و توصیف می کند و هر چه دوربینش شفاف تر باشد، عکسی هم که میگیرد دقیق تر است. البته دوربین های ما هم که خیلی شفاف نیست، بنابراین عکسی هم که می گیرد تیره و تار است! مشکل دیگر هم این است که ما از این سطح همزمانی درنمی گذریم و عمق تاریخی نداریم و پرسش تاریخی مطرح نمی کنیم. لذا به این معنا من معتقدم در ایران جامعه شناسی تاریخی نداریم.»