دنیایاقتصاد - ایرج جمشیدی: به قول مهندس باهنر اگر خیلی خوشبینانه عمل کنیم، میبایستی بودجه سال 88 را با نفت نزدیک به 40دلار ببندیم و اگر واقعبینانه و منطقی عمل کنیم باید بودجه را روی 30دلار نفت ببندیم.
جملات فوق بخشهایی از سخنان مفصل و مستند محمدرضا باهنر، نایبرییس مجلس و دبیر کل جامعه اسلامی مهندسین بود که شنبه شب آن را در جلسه تشکل متبوعش بیان کرد. جلسهای که جامعه اسلامی مهندسین به صورت ماهانه برگزار میکند و موضوع جلسه شنبه شب هم «نفت و بودجه» بود. علاوه بر محمدرضا باهنر، مهندس رضا عبداللهی، نماینده ماهنشان و رییس کمیسیون بودجه و محاسبات مجلس و نیز مهندس نوذری، وزیر نفت هم به سخنرانی پرداختند. مخرج مشترک سخنان سه شخصیت یاد شده که هر کدام به نوعی با نفت، بودجه و نیز مسائل اقتصادی کشور در ارتباط هستند و از مقامات مهم تصمیمگیرنده به شمار میآیند، پیشبینی سالی نهچندان خوب از نظر اقتصادی بود که به همین دلیل هم به صراحت به سفتکردن کمربندهای نفتی و خداحافظی با نفت گران تاکید کردند. تاکیدی که بیش از هر چیز نشان میداد در خوشبینانهترین حالت در سال 88 به کاهش پنجاه درصدی درآمدهای نفتی و کسری درآمد حدود 40میلیارد دلار نفت نسبت به سال 87 روبهرو خواهیم شد. آمارهایی که هر کدام از سه شخصیت یادشده ارائه میدادند، بیانگر آسیبپذیری بالای ایران از بحران جهانی اقتصاد، افزایش بیسابقه و سنگین وابستگی بودجه کشور به نفت و در نتیجه پیشبینی کسری بودجه قابل توجه در سال 88 بود که از نظر آنان منجر به یکی از سختترین سالهای اقتصادی ایران خواهد شد. اما شروعکننده این جلسه محمدرضا باهنر، دبیر کل جامعه اسلامی مهندسین بود. وی ترجیح داد در ابتدای گزارش اقتصادی خود گریزی به بحران مالی جهان و تبعات آن به بودجه سالانه ایران بزند. وی گفت که بودجه مهمترین قانونی است که مجلس هر ساله به تصویب میرساند، اما امسال بودجه تحت تاثیر مسائل بیرونی و اتفاقات داخلی قرار گرفته است که همین مساله کار را بر ما برای اینکه بودجه مطلوب و ممکنی تحویل دهیم، دشوار کرده است. باهنر با تذکر به کسانی که همچنان اقتصاد ایران را مصون از بحران جهانی میدانند، تصریح کرد: اتفاقاتی که در نظام مالی دنیا رخ داده است ما را هم تحتالشعاع قرار داده که مهمترین آن تاثیر این بحران بر درآمدهای نفتی ایران است. باهنر آنگاه برای مستندکردن سخنانش به سیر نزولی درآمدهای نفتی در نیمه دوم سال 87 به نسبت نیمه اول سال 87 پرداخت و گفت: در نیمه اول سال 87 ما هر بشکه نفت را متوسط 112دلار فروختیم، اما در شش ماه دوم سال تخمین زده میشود، متوسط فروش نفت از 40 دلار فراتر نرود. به گفته باهنر با این اوصاف متوسط فروش نفت ایران در سالجاری 75دلار است. وی گفت: به این ترتیب ممکن است در پایان سال چیزی برایمان باقی نماند و اگر دولت خوب عمل کند، حساب ذخیره ارزی با موجودی فعلی به سال بعد منتقل میشود. باهنر آنگاه به سناریوهای نفتی پیش رو اشاره کرد و گفت: باید در سال آینده نفت را روی 30دلار ببندیم و هر چه به نفت 40دلاری نزدیک شویم، باید ضریب خوشبینی را هم افزایش دهیم. وی گفت: در هر صورت عبور از نفت 30دلاری و نزدیک شدن به نفت 40دلاری ممکن است ما را گرفتار کند.
باهنر درباره این گفته خود به استدلال پرداخت و گفت: اگر سالانه حدود 900میلیون بشکه صادرات نفت داشته باشیم، با هر دلار کاهش قیمت نفت نزدیک به یکمیلیارد دلار کاهش درآمد خواهیم داشت. وی گفت: یک تحلیل آماری و با فرض چنین کاهشی نشاندهنده آن است که در سال آینده دستکم 40میلیارد دلار کاهش درآمد نفت خواهیم داشت. باهنر بعد از بیان این آمارها به مهمترین برنامه اقتصادی دولت پرداخت و گفت که در کنار چنین تحولات مهم اقتصادی با طرح تحول اقتصادی هم روبهرو هستیم که در جای خود نیاز به بحث و بررسی کارشناسی قوی دارد. در این لحظه باهنر به نقد طرح تحول پرداخت و ترجیح داد برای ورود به این بحث گریزی به میزان مصرف فرآوردههای نفتی در داخل بزند. وی گفت: تحلیلها نشان میدهد دولت هر بشکه نفت را حدود 5دلار یا کمی بیشتر از این قیمت به مردم میفروشد. باهنر با اشاره به این که روزانه در کشور معادل 6/1میلیون بشکه نفت و معادل 5/2میلیون بشکه نفت گاز هم مصرف میشود، افزود: مصرف روزانه کشور 4میلیون بشکه در روز است که دولت آن را با قیمت 5دلار در هر بشکه به مردم میفروشد.
وی گفت اگر چه طرح تحول اقتصادی دارای وجوه مختلفی است اما مهمترین بخش آن هدفمندکردن یارانهها به خصوص در بخش انرژی است چرا که از هر 100 واحد یارانه که در کشور پرداخت میشود، 90 واحد آن مربوط به انرژی و 10 واحد دیگر مربوط به سایر یارانهها مانند نان، روغن، دارو، کوپن و... است. باهنر گفت مجموع ریالی یارانهها غیر از یارانه انرژی حدود 7 یا 8هزار میلیارد تومان میشود که خب در قیاس با یارانههای اختصاص یافته به بخش انرژی رقم قابل توجهی نیست. باهنر گفت به این ترتیب بحث یارانهها و آزادسازی قیمتها عمدتا به انرژی برمیگردد و معنای آن این است که با توجه به قیمتهای فعلی، دولت میبایست هر بشکه نفت را حدود 35دلار به مردم بفروشد اما این گونه نیست و آن را حدود 5دلار به مردم میفروشد. وی گفت: در حال حاضر سوال اساسی این است که این 30دلاری را که نمیگیریم، کی بگیریم چگونه بگیریم و چکار کنیم که هم کشور به توسعه پایدار برسد و هم دغدغهها در مورد عدالت اجتماعی برطرف شود. باهنر گفت: به این ترتیب بودجه سال آینده تحت تاثیر این دو مقوله یعنی کاهش قیمت نفت از 120دلار به 30دلار و نیز طرح تحول اقتصادی قرار دارد. در این لحظه باهنر به بیان متوسط تولید قیمت برق در کشور پرداخت و تصریح کرد: در حال حاضر هر کیلووات برق 16تومان به مشترکان عرضه میشود در حالی که وزارت نیرو میگوید تبدیل انرژی فسیلی به هر کیلو وات برق و توزیع آن حدود 34تومان در میآید. تازه این در شرایطی است که وزارت نیرو از نفت 5دلاری استفاده میکند. باهنر گفت: یعنی اگر قیمت برق دو برابر شود و قیمت انرژی فسیلی تحویلی به وزارت نیرو را هم به صفر برسانیم، تازه وزارت نیرو خودکفا میشود. اما اگر بشکههای نفت 5دلاری را 30دلار یا بیشتر کنیم، خوب به صورت طبیعی هزینههای وزارت نیرو با افزایش چشمگیری مواجه خواهد شد که لازم است این مساله هم در طرح تحول اقتصادی مدنظر قرار بگیرد. باهنر در فرازی دیگر از سخنان خود به تحلیل تاثیر بحران مالی جهانی به ایران پرداخت و بدون آن که از کسی یا مقامی نامی به میان آورد، گفت: این وضعیتی که در بازار مالی دنیا اتفاق افتاد، برخی آن را برکت تفسیر کردند که البته میتواند درست باشد، اما شرطهایی دارد. باهنر در بیان این شروط گفت یعنی این که کمربندها را سفتتر و سختتر کنیم و به صورت جدی هزینهها را پایین بیاوریم و در ضمن آن به یک مدیریت قوی هم نیاز داریم. باهنر گفت: برکت دیگر این است که در آزادسازی قیمت انرژی میخواستیم نفت 5 دلاری را به نفت 120دلاری برسانیم اما اکنون باید نفت 5دلاری را به نفت 30 یا 35دلاری برسانیم که خب آثار و تبعاتش کمتر از مقوله اول است اما به هر حال فشار وارد میشود که برای رفع این فشارها باید چارهجویی کرد. با هنر مردم، دولت و بنگاههای اقتصادی و تولیدی را سه دسته اصلی مصرفکنندگان انرژی در کشور دانست و گفت: قرار است طبق طرح تحول پولی که از ناحیه آزادسازی قیمت انرژی به دست میآید، بخشی از آن به مردم، بخشی به دولت به عنوان بزرگترین مصرفکننده انرژی در کشور آن هم برای جبران افزایش هزینهها و بخشی هم برای تقویت توان تولیدی بنگاههای تولیدی پرداخت شود. باهنر گفت: آزادسازی قیمت انرژی میتواند برخی از بنگاههای تولیدی مانند کارخانههای تولید آلومینیوم یا پتروشیمی را با مشکل جدی مواجه کند. چرا که در ایران بنگاههای تولید آلومینیوم از مزیت برق ارزان و بنگاههای پتروشیمی هم از مزیت گاز ارزان استفاده میکنند اما اگر قیمت انرژی آزاد شود، ممکن است چنین بنگاههایی قادر به تداوم حیات نباشند.
آمارهای رییس کمیسیون بودجه
سخنران بعدی رضا عبداللهی رییس کمیسیون بودجه و محاسبات مجلس بود که او هم با انبوهی از آمارهای مستند به جلسه جامعه اسلامی مهندسین آمده بود. عبداللهی با تایید سخنان و آمارهایی که باهنر ارائه داده بود به تکمیل سخنان او پرداخت و گفت: برای فهم بودجه 88 باید به بودجه 87 گریزی بزنیم. در این لحظه عبداللهی به گزارش عملکرد 7 ماهه بودجه کشور یعنی از اول فروردین تا پایان مهرماه 87 پرداخت و گفت: در بخش منابع عمومی 90هزار میلیارد تومان مصوب داریم و همین مقدار هم مصوب هزینهای داریم. عبداللهی گفت: میزان درآمدها به نسبت هفت دوازدهم بودجه 88 حدود 6/95 درصد بوده است و در بخش پرداختها هم به نسبت هفت دوازدهم حدود 1/84درصد پرداختها انجام شده است. وی افزود: از 90هزار میلیارد تومان منابع عمومی که اشاره شد حدود 59هزار و 800میلیارد تومان به صورت مستقیم و غیرمستقیم از درآمدهای نفتی به دست آمده است یعنی رقمی نزدیک به 60هزار میلیارد تومان که خب قابل توجه است. وی گفت: حدود 31هزار میلیارد تومان هم از درآمدهای مالیاتی و... پیشبینی شده است که خب قدری خوشبینانه به نظر میرسد. وی گفت: در بخش پرداختها، اعتبارات هزینهای یا جاری با احتساب 3هزار میلیارد تومان واردات فرآوردههای نفتی و نیز پیشبینی دو الی سه هزار میلیارد تومان واردات اضافهتر فرآوردههای نفتی در اصلاحیهای که دولت داده است، جمعا معادل 2/89درصد پرداخت شده است. وی گفت: در بخش پرداخت حقوق و مزایای کارکنان رسمی و پیمانی دولت هم به نسبت هفت دوازدهم مصوب حدود 6/105درصد پرداخت شده است که 6/5درصد بیشتر از رقم مصوب است. عبداللهی گفت: کمترین میزان پرداخت به اعتبارات عمرانی است که با پرداخت 8هزار و 700میلیارد تومان معادل 4/59درصد نسبت به هفت دوازدهم بودجه مصوب عملکرد داشته است. عبداللهی گفت: در بودجه مصوب معادل 25هزار میلیارد تومان اعتبارات عمرانی در نظر گرفته شده است که با اصلاحیه اخیر 6هزار میلیارد تومانی دولت که به کاهش اعتبارات عمرانی مصوب و افزایش بودجه جاری منجر خواهد شد، نسبت بودجه عمرانی به کل بودجه کشور به 20درصد کاهش پیدا خواهد کرد. عبداللهی گفت: به هر حال وقتی نزدیک به 60هزار میلیارد تومان از منابع ما به صورت مستقیم و غیرمستقیم از نفت تامین میشود، نشانگر آن است که 66درصد منابع بودجه ما از نفت و 34درصد از مالیات و... است. عبداللهی گفت: ارزش هر بشکه نفت در بودجه 87 معادل 80دلار است و در بودجه سال جاری نفت 80دلاری در بودجه دخالت داشته است. عبداللهی گفت: اگر سال آینده نفت را بین 30 الی 40 دلار بفروشیم، کمبود آن به نسبت سال جاری روشن میشود. عبداللهی گفت: در بودجه سال جاری دلار را 930 تومان فروختیم که با این رقم حدود 3/64میلیارد دلار از درآمدهای نفتی در بودجه استفاده کردهایم. رییس کمیسیون بودجه بعد از بیان این آمارها به طرح یک سوال پرداخت و گفت: سوال اصلی این است که وابستگی واقعی بودجه عمومی کشور به نفت و گاز چقدر است؟
وی گفت: فرض بر این است که ما روزانه 4میلیون بشکه نفت تولید میکنیم و 500میلیون مترمکعب هم تولید گاز داریم که معادل 5/2میلیون بشکه نفت به حساب میآید، بنابراین مجموع تولید ما به 5/6میلیون بشکه میرسد. عبداللهی گفت: متوسط فروش نفت ما در 7 ماهه اول سال 106 دلار بود و برای 5 ماه بعدی هم حدود 40دلار در نظر میگیریم که ارزش این در سال 1387 معادل 187میلیارد دلار میشود. وی به متوسط فروش نفت از سوی دولت به مردم اشاره کرد و گفت: آقای باهنر این رقم را 5 دلار اعلام کرد من البته این رقم را درست میدانم، اما با فرض فروش هر بشکه نفت معادل 10دلار در نظر بگیریم و نیز 10میلیارد دلار از فروش نفت را برای بخشخصوصی در نظر بگیریم، مصرف درآمدهای نفتی ما در سالجاری به حدود 163میلیارد دلار خواهد رسید. البته چنانچه ناچار میشدیم معادل 4میلیون بشکه نفت را صادر کنیم. عبداللهی گفت: خلاصه اینکه بودجه ما به لحاظ عملیاتی و واقعی یک وابستگی سنگینی به درآمدهای نفت و گاز دارد و اگر واقعی نگاه کنیم بسیار بیشتر از 4/63میلیارد دلاری است که پیشتر به آن اشاره کردم. وی گفت: درباره بودجه 88 هم سخن برای گفتن بسیار است. ما اخیرا در حال سبک و سنگین کردن اوضاع بازار نفت بودیم و رقم 40دلار را در نظر گرفتیم، اما این 40 دلار زمانی در نظر گرفته شد که نفت روی 50دلار بود. وی گفت: ما مبنای صادرات را به جای 4/2میلیون بشکه حدود 2/2میلیون بشکه (به دلیل مصوبه اوپک مبنی بر کاهش تولید) در روز در نظر گرفتیم که با این حساب و در خوشبینانهترین حالت رقمی معادل 32میلیارد دلار درآمد نفتی در سال آینده خواهیم داشت که البته طبق مصوبات 6درصد از این درآمد یعنی حدود 4میلیارد دلار به شرکت نفت تعلق میگیرد و چیزی حدود 28میلیارد دلار برای ما باقی میماند. عبداللهی گفت حالا این 28میلیارد دلار را با 4/63میلیارد دلاری که در سالجاری مصرف کردهایم، مقایسه کنید آنگاه درمییابید بیشتر از 50درصد با کاهش مواجه خواهیم شد و این میتواند برای بودجه ما مشکلساز باشد. عبداللهی گفت: ما باید به سمت درآمدهای دیگر و کاهش هزینهها پیش برویم که ظاهرا چارهای جز این هم نداریم. عبداللهی درباره طرح تحول گفت: در قبال آزادسازی قیمت انرژی چیز زیادی عایدمان نمیشود چرا که برای تولید و انتقال هر بشکه نفت در داخل کشور حدود 5دلار هزینه میشود و اگر آن را از 10دلار فعلی به حدود 40دلار برسانیم، 60درصد آن را باید به مردم برگردانیم، 25درصد به دستگاههای دولتی اختصاص دهیم و 15درصد هم به صنایع تولیدی و کشاورزی اختصاص دهیم که خب با نفت 40دلاری فعلی رقم زیادی نمیشود و چیزی گیر دولت نمیآید. عبداللهی البته به آزادسازی قیمتها تاکید کرد و گفت که اداره کشور با قیمتهای غیرواقعی ممکن نیست. وی افزود: ترکیه با همین نفت گران امسال چیزی حدود 130میلیارد دلار صادرات داشته است، اما ایران با مجموع صادرات غیرنفتی و پتروشیمی چیزی حدود 20 یا 25میلیارد دلار صادرات داشته است که البته بسیاری صادرات پتروشیمی را واقعی نمیدانند. عبداللهی در بخشی دیگر از سخنان خود به افزایش بهرهوری به عنوان تنها راه نجاتبخش صنایع تولیدی اشاره کرد و گفت: در حال حاضر همه بنگاههای ما ورشکستهاند یعنی حتی یک بنگاه هم نداریم که سرپای خود باشد. ما یک عصا را زیر بال بنگاههای تولید برق، آب و ... گذاشتهایم و اگر این عصا را برداریم، همه آنها میافتند. وی گفت: بنابراین اگر از من بپرسند درباره طرح تحول از کجا باید شروع کنیم، میگویم: ما باید رشد تولید را مبنا قرار دهیم، نیازها را تامین و موانع را برطرف کنیم آنگاه به آزادسازی قیمتها برسیم. وی گفت: به هر حال در بودجه 88 انجام چند کار ضروری است. اول اینکه بودجه عمومی را کوچک کنیم دوم اینکه کارها را به بخشخصوصی واگذار کنیم و اقتصاد را تا حدی از نفت جدا کنیم و برای جبران کسری بودجه هم نرخ ارز را بالا ببریم یا اینکه موجودی فعلی ذخیره ارزی را هم مصرف کنیم و در قیمتها هم دست ببریم که حتما در سال آینده قیمتها دست خواهد خورد. وی گفت: آخرین اقدام هم استقراض از بانک مرکزی است.
در این لحظه عبداللهی به سخنان خود پایان داد و نوبت به غلامحسین نوذری وزیر نفت رسید. پیش از این که نوذری سخنان خود را آغاز کند، محمدرضا باهنر به کنایه به او گفت: آقای مهندس نوذری شما متولی نفت کشور هستید و به ما بگویید بالاخره این نفت 5دلاری را چند میخواهید به ما بفروشید که نه سیخ بسوزد نه کباب!
پیشبینی سال سخت اقتصادی
نوذری هم با لبخندی ترجیح داد به جای پاسخ مستقیم به این سوال به تاریخچهای مختصر از بازار نفت بپردازد. وی گفت بازار نفت در طول نیم قرن اخیر با فراز و نشیبهای زیادی مواجه بوده است اما اتفاقی که در سه سال اخیر افتاده بیسابقه بوده است چرا که نفت از رقم 36 یا 37 دلار به تدریج تا رقم حدود 150دلار بالا رفت و بعد طی یک دوره کوتاه و با شیب تندی به جای اول خود یعنی همان نفت 35دلاری برگشت که البته هیچ کس چنین وضعیتی را پیشبینی نکرده بود. وی ریشه سقوط قیمت نفت را به سال 2001 میلادی برگرداند و گفت در آن سال نرخ بهره بانکی آمریکا از 6درصد به یک درصد کاهش یافت و در نتیجه بازار مسکن، ساخت و ساز و خرید و فروش مسکن رونق گرفت. اما به دلیل جلو افتادن ساخت و ساز از تقاضا به تدریج بازار آسیب دید و در سال 2006 نشانههای رکود مسکن دیده شد چرا که بانکها امکان وصول مطالبات خود را نداشتند و به دلیل ارزان شدن مسکن مردم هم توان بازپرداخت وامها را نداشتند. نوذری گفت: این بحران از آمریکا شروع شد و به سایر کشورها رسید و از حوزه مسکن هم به سایر بخشها کشیده شد. وی گفت: وقتی رکود پیش میآید با کاهش تقاضا از جمله در بازار انرژی مواجه میشویم. به گفته نوذری روزانه معادل 86میلیون بشکه نفت معامله میشود اما در دوران رونق و در بازار کاغذی گاه 15 تا 20 برابر این رقم نفت معامله میشود. البته اتفاقی که میافتد همان و 86میلیون بشکه است ولی وقتی رکود میشود، ناگهان کاهش تقاضا به وجود میآید مثلا در آمریکا با کاهش تقاضای 2/1میلیون بشکهای مواجه شدیم که بعدا به اروپا و سایر نواحی جهان سرایت کرد که البته این کاهش تقاضا با افزایش تولید نفت همراه بود و همین هم زمینه را برای سقوط آزاد قیمت نفت فراهم کرد. وی گفت: اوپک با کاهش قیمتها یکی دو جلسه اضطراری تشکیل داد و پس از برآوردها تصمیم گرفته شد در مجموع 4میلیون بشکه از تولید نفت اعضای این سازمان کاسته شود. نوذری تصریح کرد: در حال حاضر 350میلیون بشکه نفت مازاد در بازار وجود دارد و از طرفی شرایط اقتصادی جهان هم آشفته است. و پیشبینی میشود متوسط نرخ رشد اقتصاد جهانی در سال جدید میلادی 5/1 تا 7/1 درصد باشد؛ که البته اقتصادهای آمریکا و ژاپن با رشد منفی و سایر مصرفکنندگان انرژی مانند چین هم از نرخ رشد اقتصادی 8/11درصدی سال 2007 به 9درصد در سال 2008 و به 7درصد در سال 2009 برسند که البته این پیشبینی خوش بینانه است. وی افزود: نرخ رشد اعضای اوپک هم که در سال 2007 حدود 7/6درصد بود در سال آینده به 8/3 تا4 درصد سقوط خواهد کرد که این نشاندهنده تاثیرپذیری کشورهای نفتی از بحران مالی است. وی گفت: اگر اعضای اوپک به توافق کاهش 4/4 میلیون بشکهای خود پایبند باشند دستیابی به نفت 40 یا 45دلاری قابل تحقق است اما در غیر این صورت باید در انتظار کاهش قیمتها باشیم و به این ترتیب سال سختی را در پیش داریم. وی افزود: البته با سقوط قیمتی نفتی بسیاری از تولید کنندگان نفت گران از بازار تولید خارج خواهند شد. مثل مکزیک یا کانادا که نفت آنان به شن و ماسه چسبیده است و تولید آن هزینهبر است. وی گفت: البته اگر سرمایهگذاری جدید در صنعت جهانی نفت ایجاد نشود، امکان افزایش 4میلیون بشکهای تولید نفت در جهان تا سال 2010 محقق نخواهد شد و همین مساله میتواند زمینههای گران شدن نفت برای آن سالها را فراهم کند. وی درباره بودجه سال 88 هم گفت نفت روی 35 تا 5/37دلار در حالی نهایی شدن است.