مسکو، دالان ورود آمریکا به آسیاى مرکزى

* لطفاً ابتدا وضعیت جناح بندى هاى سیاسى در قفقاز و آسیاى مرکزى را تشریح کنید و بفرمایید کدام یک از کشورها بیشتر به آمریکا و غرب نزدیک هستند و کدام یک به روسیه و به شرق؟ کدام یک از کشورها در حالت معلق بین شرق و غرب قرار دارند؟
** وقتى از قفقاز صحبت مى کنیم مى توان گفت که گرجستان کشورى است که به شدت به دنبال حرکت به سمت غرب است، مى خواهد به ناتو ملحق شود و مناسبات بسیار خوبى با آمریکا دارد. همانطور که مى دانید، گرجستان با روسیه بر سر اوستیاى جنوبى کشمکش نظامى هم داشته است و در حال حاضر آمریکا به گرجستان ادوات نظامى مى فروشد و مناسبات نظامى سطح بالایى با گرجستان دارد. از طرف دیگر ارمنستان به عنوان همسایه گرجستان، کشورى است که به طور کامل به روسیه متمایل است. ارمنستان به خاطر پیچیدگى هاى اقتصادى که دارد خیلى به اقتصاد روسیه وابسته است. جمهورى آذربایجان کشور دیگرى است که سیاست خارجى آن بیشتر به غرب وابسته است، البته منابع گاز و نفت آذربایجان سیاست خارجى آن را به یک سیاست خارجى چند جانبه تبدیل کرده است ولى در کل باید بگویم آذربایجان بیشتر متمایل به غرب است. این کشور در عین حال مناسباتى هم با روسیه دارد ولى به هر حال روسیه آن کنترلى را که بر ارمنستان دارد، قادر نشده که بر آذربایجان هم اعمال کند. درباره آسیاى مرکزى هم مى توان به قزاقستان اشاره کرد که مناسبات اقتصادى بسیار مستحکمى با روسیه دارد، به طورى که تقریباً هیچ کدام از کشورهاى منطقه چنین روابط اقتصادى مستحکمى با روسیه ندارند. همانطور که مى دانید قزاقستان و روسیه به همراه بلاروس زمانى تصمیم گرفتند و تلاش کردند که یک اتحادیه در منطقه تشکیل دهند. البته قزاقستان از لحاظ سیاسى درمقایسه با جنبه هاى اقتصادى استقلال بیشترى دارد. در مورد بقیه کشورها نیز مى توان گفت که برخى از آنها تلاش مى کنند از روسیه به عنوان اهرمى براى ایجاد ثبات در آسیاى مرکزى استفاده کنند و بعضى هم روسیه را به چشم کشورى نگاه مى کنند که مى تواند در تامین گاز و نفت به آنها کمک کند. بعضى از کشورهاى آسیاى مرکزى هم به چین تمایل دارند. ولى در مقابل اینها برخى از کشورهاى آسیاى مرکزى نیز مانند ازبکستان و قرقیزستان روابط خیلى خوبى با آمریکا و غرب دارند.
* همانطور که مى دانید ما طى هفته هاى اخیر شاهد برخى تحرکات روسیه در منطقه آسیاى مرکزى و قفقاز بوده ایم. به طور مثال روس ها براى تاسیس یک پایگاه نظامى و مستقر کردن تعدادى نیروى نظامى با قرقیزستان توافقنامه امضا کردند. همزمان روس ها با پاکستان، افغانستان و تاجیکستان در نشستى در دوشنبه حضور پیدا کردند. ارزیابى شما از این تحرکات روس ها چیست و مسکو چه اهدافى را دنبال مى کند؟
** اگرچه روسیه دیگر در قالب یک ابرقدرت جهانى ایفاى نقش نمى کند، ولى بدون شک براى روس ها مهم است که حوزه تحت نفوذ شوروى سابق را به عنوان منطقه نفوذ خود نگه دارند. این اولین و مهم ترین هدف روسیه در آسیاى مرکزى و قفقاز است؛ یعنى اینکه روسیه مى خواهد نفوذ خود را در منطقه حفظ کند و پرنفوذترین کشور منطقه باشد. به طور اصولى روسیه مایل است تسلط سیاسى و اقتصادى کاملى بر منطقه آسیاى مرکزى و قفقاز داشته باشد. دومین هدف اساسى سیاست خارجى روسیه در منطقه این است که اجازه ندهد سایر بازیگران بزرگ خارجى مثل ناتو، آمریکا، چین و اتحادیه اروپا در منطقه حرفى براى گفتن داشته باشند و تبدیل به قدرت دوم در منطقه شوند. در واقع روس ها مى خواهند در این منطقه تنها (قدرت) باشند. بنابراین مى توان گفت روسیه به دنبال اطمینان از این مساله است که کشورهاى منطقه تا حد ممکن طرفدار روسیه باشند البته به نظر من دستیابى کامل به این هدف غیر ممکن است ولى به هر حال روسیه تلاش مى کند در آسیاى مرکزى و قفقاز بسیار فعال باشد. به طور مثال روسیه کوشش مى کند در این منطقه سازمان هایى به وجود آورد و اصولاً تلاش مى کند کشورهایى را که بعد از شوروى استقلال پیدا کرده اند، از راه هاى مختلف به دور خود جمع کند. آسیاى مرکزى جزو مناطقى است که روسیه نه فقط به دنبال به وجود آوردن سازمان هاى اقتصادى، بلکه سازمان هاى نظامى است تا به سازمان هاى بین المللى در منطقه کمک کنند. البته سازمانى مثل شانگهاى در منطقه وجود دارد که اصولاً با هدف متوقف کردن روسیه به وجود آمده است. شانگهاى را چینى ها به وجود آورده اند و هدفشان هم اقتصادى بود. در مقابل روس ها تلاش کردند آن را به سمت فعالیت هاى نظامى سوق دهند ولى چون از خیلى جهات قادر نبودند پکن را به چالش بکشند، سازمان جدیدى به نام پیمان امنیت دسته جمعى را پایه گذارى کردند. روس ها این سازمان را به وجود آوردند تا زمینه حضورشان را در آسیاى مرکزى فراهم کند. البته به سختى مى توان ارزیابى کرد که آیا کشورهاى آسیاى مرکزى با روسیه همراهى خواهند کرد یا نه ولى به هر حال روسیه تلاش زیادى در جهت نظامى کردن این سازمان مى کند.
* برخى معتقدند که رهیافت روسیه در آسیاى مرکزى و قفقاز شبیه رهیافت آمریکا بعد از ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ است؛ به این معنا که روسیه سعى مى کند تهدید تروریسم در منطقه را بزرگنمایى کند تا از این طریق قراردادهاى دوجانبه و چند جانبه با این کشورها امضا کند. آیا شما با این دیدگاه موافق هستید؟
** باید بگویم که براى روسیه مهم است یک خارج نزدیک (همسایگى) با ثبات داشته باشد، زیرا روسیه کشورى بسیار بزرگ است و هنوز هم بزرگ ترین کشور دنیا محسوب مى شود و کنترل بسیارى از مرزها و مناطق تحت حاکمیت روسیه بسیار مشکل است، چون این کشور مناطق مرزى بسیارى با دیگر کشورها دارد، بنابراین طبیعى است که روسیه نسبت به بى ثباتى مرزهاى خود نگرانى داشته باشد. من هم با این دیدگاه موافق هستم، ولى این را هم باید به خاطر داشته باشیم که روسیه به دنبال کنترل بر منابع منطقه نیز هست، به خصوص منابع انرژى. روس ها این روزها در سیاست خارجى شان به سمتى حرکت مى کنند که خود را به یک ابر قدرت انرژى تبدیل کنند. روسیه به دنبال این است که تا حد ممکن جریان انرژى از جمله خطوط لوله انرژى، منابع گاز و نفت را تحت کنترل خود بگیرد. اینکه روسیه بیشتر به سمت انرژى آسیاى مرکزى حرکت مى کند، به دلیل آن است که روس ها فکر مى کنند هر چقدر تسلط بیشترى بر منابع انرژى منطقه داشته باشند، دستاوردهاى بیشترى در زمینه سیاسى به ویژه در مقابل غرب خواهند داشت.
* ارزیابى شما از استراتژى روس ها در قبال افغانستان چیست؟ با توجه به توافق روسیه و آمریکا براى استفاده از پایگاه ماناس قرقیزستان جهت انتقال ادوات به افغانستان، آیا فکر مى کنید معامله اى در این زمینه بین دو طرف به ویژه بر سر ایران وجود داشته باشد؟
** به نظر من منافع روسیه در افغانستان این است که افغانستان یک حکومت غیر طالبانى داشته باشد ودر این راه حاضر است کارهاى زیادى هم انجام دهد. در این زمینه منافع آمریکا و روسیه به هم پیوسته است و روسیه نیز تا زمانى که آمریکا در افغانستان علیه طالبان مى جنگد از آن حمایت مى کند ولى حمایت روس ها فقط در همین سطح است و نه چیزى بیشتر.
* اما در عین حال همانطور که شما مى دانید آمریکایى ها مى توانند از ماناس به عنوان اهرمى براى حضور در منطقه استفاده کنند. آیا این بر خلاف اهداف روسیه نیست؟
** همانطور که شما مى بینید، موضع روسیه در آسیاى مرکزى خیلى ساده است. آنها مى گویند که ما نمى توانیم از حضور آمریکا در آسیاى مرکزى جلوگیرى کنیم و آمریکا به هر حال در این منطقه حضور خواهد داشت. روس ها مى گویند تنها کارى که ما مى توانیم بکنیم این است که آمریکا از کانال ما (روسیه) در منطقه حضور پیدا کند و از این طریق مى توانیم آنچه در منطقه روى مى دهد را تا حدى تحت کنترل داشته باشیم و وقتى نمى توانیم با حضور آمریکایى ها مخالفت کنیم، باید با آنها همراه شویم. بنابراین روسیه به طور اصولى قبول کرده که آمریکا را در افغانستان کمک کند با این امید که در افغانستان امتیاز بگیرد.