راهبرد و سیاست امنیت ملی ترکیه

راهبرد نظامی ترکیه
به طور کلی راهبرد نظامی ترکیه بر مبنای اصول اساسی زیر طراحی شده است:
1- حفظ آمادگی نیروهای مسلح ترکیه در بالاترین سطح ممکن.
2- تأمین امنیت منطقه‌ای از طریق شرکت در پیمان‌های نظامی.
3- تلاش برای تهیه سلاح‌ها و جنگ‌افزارهای نوین.
4- تأکید بر اهیمت آموزش و انضباط در نیروهای مسلح.
نیروهای مسلح ترکیه اهمیت خاصی برای آموزش قائل هستند و رعایت نظام و مقررات مهمترین ویژگی نظامیان ترک محسوب می‌شود. ارتش ترکیه در شرایطی مشابه زمان جنگ آموزش دیده است و از دید فرماندهان ترک، کارآیی و توانایی سرباز مهمتر از سلاحی است که او به کار می‌گیرد.
تاریخ ترکیه در قرون اخیر حاکی از آن است که هر زمان ترک‌ها از توانایی رزمی کمتری برخوردار بوده‌اند، در معرض تهاجم یا فشار نظامی کشورهای همسایه در شرق اروپا و شمال به ویژه روسیه قرار گرفته‌اند.
یکی از اصول راهبرد نظامی ترکیه، حفظ آمادگی رزمی برای جلوگیری از نفوذ دشمن به خاک این کشور و دفع تجاوز در مرزها می‌باشد. وفاداری ترکیه به اصل دوم را می‌توان با عضویت ترکیه در ناتو و شرکت در جنگ کره و موضع‌گیری این کشور در قبال بحران عراق مشاهده نمود.(2)
ارکان راهبرد نظامی ترکیه
راهبرد دفاعی ترکیه به طور کلی بر چهار رکن بازدارندگی، بازسازی، واکنش در مقابل بحران و دفاع خط مقدم استوار است:
الف ـ بازدارندگی
راهبرد کشور ترکیه در زمینه بازدارندگی بر سیاست دفاع جمعی متکی است. به عبارت دیگر بازدارندگی در قالب دفاع جمعی صورت می‌گیرد.
ب ـ بازسازی
ترکیه به منظور جلوگیری از هر گونه بحران و کشمکش، قدرت نظامی مؤثری را در مناطقی که با خطر تهدیدات مختلف مواجه هستند، نگه‌داری می‌نماید. در زمینه بازسازی، این کشور اقداماتی را برای تجدید سازمان و مدرن‌سازی نیروهای مسلح خود انجام داده است. علاوه بر نوسازی و تجهیز نیروهای سه‌گانه به فناوری‌های جدید تسلیحاتی، استعداد ارتش ترکیه در تجدید سازمان به نحو قابل ملاحظه‌ای از نظر کمّی کاهش پیدا کرده است. در بُعد کیفی نیز توانایی‌های ارتش ارتقاء یافته به طوری که نیروها از قابلیت انعطاف و تحرک که دو پایه اصلی در انتقال یگان‌ها از حالت صلح به حالت جنگ محسوب می‌گردند، برخوردار شده است.
ج ـ واکنش در مقابل بحران
ترکیه معتقد است پس از پایان جنگ سرد بحران‌ها و تضادهای منطقه‌ای افزایش یافته است. نیروهای مسلح ترکیه براساس تصمیم‌گیری‌های سیاسی دولت‌مردان این کشور آمادگی دارند به موقع در برابر بحران‌های منطقه‌ای و جهانی که صلح یا امنیت این کشور را مورد تهدید قرار می‌دهند، از خود واکنش نشان دهند.
دـ دفاع خط مقدم
یکی دیگر از اصولی که در تدوین راهبرد دفاعی ترکیه مورد تأکید بوده است، دفاع در خط مقدم می‌باشد. برای روشن شدن مطلب، مروری بر روند تحولات نظامی در اروپا ضرورت دارد. تا قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق، در دوران رقابت‌های نظامی و ایدئولوژیک دو قدرت جهانی، نیروهای ناتو و ورشو در اروپای مرکزی رو در روی هم قرار گرفته بودند. به عبارتی اروپای مرکزی در صورت بروز درگیری بین دو رقیب، خط مقدم نبرد را تشکیل می‌داد؛ در اثر تحولات ناشی از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و انحلال پیمان ورشو، اکنون نیروهای نظامی روسیه اروپای شرقی را تخلیه کرده و منطقه پیشگیرانه یا حائل برای اروپای مرکزی در مقابل تهدیدات احتمالی روسیه ایجاد شده است. در چنین شرایطی اصطلاح قبلی دفاع در خط مقدم برای کشورهای اروپای مرکزی به اصطلاح حضور در خط مقدم تغییر یافته است و این امر امنیت نسبی بیشتری را برای کشورهای اروپایی ایجاد کرده است.
ترک‌ها نیروهای متعارف و هسته‌ای روسیه را یکی از مهمترین تهدیدهای بالقوه و بالفعل علیه صلح و ثبات ترکیه و منطقه می‌دانند. این در حالی است که برخلاف اروپای مرکزی، در جنوب‌شرقی اروپا و در صحنه‌های عملیاتی احتمالی دریاهای سیاه، اژه و مدیترانه، مناطق پیشگیرانه‌ای در مقابل تهدید نیروهای روسیه برای ترکیه وجود ندارد. به عبارتی تمام تهدیدات احتمالی در پشت مرزهای ترکیه متصور است. بنابراین در راهبرد دفاعی ترکیه واژه دفاع در خط مقدم به صورت جدی‌تر از گذشته مفهوم پیدا کرده است. به این معنی که ترکیه باید همیشه آمادگی لازم را برای جلوگیری از غافل‌گیری خود داشته باشد.(3)
سیاست امنیت ملی ترکیه
براساس آنچه گفته شد سیاست دفاع ملی ترکیه بر دفاع پیشگیرانه، مشارکت فعال در امنیت جمعی و حفظ قدرت نظامی که قادر به جلوگیری از تهدیدهای داخلی و خارجی باشد، استوار است. در این شرایط ترکیه برای گسترش روابط نظامی خود با بسیاری از کشورها از جمله آلبانی، مقدونیه، آذربایجان، گرجستان، رژیم صهیونیستی، اردن، ترکمنستان، قزاقستان و ... تلاش می‌کند. هم چنین آنکارا سعی دارد با حل مناقشه‌های منطقه‌ای از طریق طرح اختلاف‌ها و مشکلات در برخی سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل متحد و ناتو و افزایش همکاری‌های منطقه‌ای خود، نقش یک کشور قدرتمند که می‌تواند در منطقه ثبات ایجاد نماید را ایفا کند. ترکیه از اعضای گروه مینسک است که برای برقراری صلح و حل مناقشه قره‌باغ تلاش می‌کند و در اِسفور ، آیفور ، یونوسام ، یوانپروفور ، یونیکام ، یونومیک و ایساف نیرو دارد.
در سال‌های اخیر شورای امنیت ملی این کشور، مهمترین نهادی بوده که در سیاست‌های امنیتی آن نقش داشته است. این شورا براساس قانون اساسی 1961 بنا نهاده شد تا نفوذ نیروهای مسلح در فرایند تصمیم‌گیری تضمین شود. قانون اساسی 1980 نیز اختیارات این شورا را افزایش داد. نفوذ نظامیان در این شورا با تغییرات قانون اساسی 1982 بیشتر شد. در این قانون مسئولیت دفاع از سرزمین ترکیه واصول بنیادین جمهوری ترکیه به نیروهای مسلح واگذار شده است. این شورا در سال 1997 جنبش‌های کردی و اسلام‌گرایی بنیادی را مهمترین تهدیدهای داخلی و یونان و سوریه را مهمترین تهدیدهای خارجی ترکیه توصیف نمود.(4)
در تعیین سیاست‌های امنیت ترکیه همواره نوعی ترس نهفته است که از آغاز تشکیل حکومت جمهوری سرچشمه گرفته و باعث می‌شود ترک‌ها اعتقاد پیدا کنند که کشورهای خارجی و همکاران داخلی آنها برای تضعیف و تجزیه ترکیه تلاش می‌کنند. ترکیه برای غلبه بر این ترس، راهبرد دفاع از مرزها و بازدارندگی را برگزیده و خود را برای جنگ‌های هم‌زمان در صحنه‌های دریای اژه و مرزهای جنوبی و یک نیمه جنگ داخلی که ممکن است در پی تحریک‌های داخلی به وجود آید، آماده می‌نماید. دولت‌مردان ترکیه معتقدند حمایت ناتو از ترکیه کاهش یافته و ترکیه باید با اتکا به خویش، خود را برای مقابله با هر تجاوز طولانی مدتی آماده کند. برای این کار لازم است ترکیه هزینه‌های دفاعی خود را افزایش داده و خود را به فناوری پیشرفته نظامی مجهز نماید. آنان چنین نتیجه می‌گیرند که داشتن نیروهای مسلح قوی و بازدارنده برای امنیت ملی ترکیه ضروری است و حتی یک سیاست خارجی مناسب نیز نمی‌تواند از یک قدرت نظامی که متکی به سیاست خارجی است، قوی‌تر باشد. راهبرد دو و یک دوم، یونان و سوریه را از جمله کشورهایی می‌داند که در آینده‌ای نزدیک تهدیدهای برای امنیت ترکیه به حساب می‌آیند.
ترکیه معتقد است یونان منتظر فرصت مناسبی است تا تهدیدات خود را آشکار نماید. چرا که جنگ ترکیه با کردها یا ناآرامی‌های سیاسی و اجتماعی داخلی، به یونان اجازه می‌دهد که ترکیه را در دریای اژه با یک عمل انجام شده مواجه نماید. یونان هم‌چنین تلاش می‌کند تا در دریای اژه توازن قدرت را به نفع خود تغییر دهد. (در مقایسه با یونان، نیروی زمینی ترکیه از برترری مطلق و نیروهیا هوایی و دریایی از برتری نسبی برخوردار می‌باشند.) یونان قصد دارد ترکیه را در محاصره یک کمربند راهبردی قرار دهد. این کمربند از جزیره لیم‌نوس مقابل تنگه داردانل تا خلیج اسکندرون امتداد می‌یابد. هدف یونان از ایجاد این کمربند، کنترل مسیرهای کشتی‌رانی تجاری در دریای اژه و شرق مدیترانه است. از این رو ترکیه باید نیروی بازدارنده خود را در دریای اژه حفظ نموده و به حضور نظامی خود در قبرس شمالی ادامه دهد. حضور نظامی ترکیه در قبرس تأثیر بازدارندگی دارد. زیرا یونان همواره این نگرانی را خواهد داشت که اگر در دریای اژه بحران ایجاد نماید، ترکیه در قبرس وارد جنگ خواهد شد. در مرزهای جنوبی ترکیه نیز کشور سوریه قرار دارد که دوست دیرینه یونان محسوب می‌شود. این کشور با حمایت خود از جنبش‌های کردی، در عمل با ترکیه وارد یک جنگ پنهان شده بود. سوریه ادعای مالکیت بر استان‌ هاتای را دارد و به خاطر پروژه گاپ در جنوب‌شرقی، نگران تأمین آب خود از رودخانه فرات است.
در اکتبر 1998، آنکارا سوریه را به جنگ و حمله هوایی علیه پایگاه‌های پ.ک.ک در آن کشور تهدید نمود. سوریه نیز عبدالله اوجالان رهبر پ.ک.ک را به مسکو فرستاد و متعهد شد به حمایت از پ.ک.ک پایان داده و از ادعای خود بر استان هاتای دست بردارد. در واقع برتری نیروهای ترکیه و ترس سوریه از اقدام تلافی‌جویانه رژیم صهیونیستی، این فرصت را به ترکیه داد تا کمربند راهبردی که یونان و سوریه با موافقت‌نامه همکاری‌های دفاعی خود در سال 1995 در اطراف این کشور به وجود آورده بودند را بشکند(5)
ترکیه با درک این موضوع که هر کشوری برای خنثی نمودن تهدیدهای خارجی باید به تقویت توان نظامی خود و یافتن متحدان جدید اقدام نماید، برای نوسازی نیروهای مسلح خود اقدام به عمل آورده است. نیروهای نظامی ترکیه که حامی هر دوی این ایده‌ها بودند، (نوسازی و همکاری‌های نظامی) قرارداد همکاری با رژیم صهیونیستی را منعقد کردند.
با توجه به آن چه گفته شد، مهمترین مسائلی که به عنوان مسائل نگران‌کننده برای ترکیه به خاطر بی‌ثباتی در بالکان، قفقاز و خاورمیانه مطرح می‌باشد، عبارتند از:
- درگیری‌های منطقه‌ای
- نزاع‌های قومی
- تکثیر سلاح‌های کشتارجمعی
- تعصب مذهبی و تروریسم
دولت‌مردان ترک بر گسترش روابط با شرق و غرب تأکید داشته و معتقدند رابطه با یکی از آنها به بهای قطع رابطه با دیگری باشد، مفهوم آن نابودی عواملی خواهد بد که کشور و ملت ترکیه را به وجود آورده‌اند. در همین رابطه مهمترین منافع ملی ترکیه در قرن 21 به شرح زیر تعریف شده‌اند:
- حفظ یکپارچگی ارضی و ملی کشور
- تداوم مناسبات دوستانه با همسایگان
- فعال کردن دستگاه سیاست‌گذاری خارجی و اجرای این سیاست‌ها به جای اتخاذ مواضع انفعالی
- افزایش قدرت اقتصادی از طریق همکاری‌های اقتصادی
- تجارت و بازرگانی با کشورهای منطقه و خارجی از منطقه.(6)
نحوه به کارگیری نیروهای مسلح ترکیه
کارشناسان نظامی ترکیه معتقدند در قرن حاضر عملیات مشترک نیروهای سه‌گانه زمینی، هوایی و دریای در سطح گسترده‌تری ضرورت پیدا خواهد کرد. بنابراین سازماندهی نیروهای مسلح ترکیه بیشتر براساس کاربرد مشترک آنها صورت گرفته است. ترکیه در راهبرد عملیاتی خود شناسایی ضعیف‌ترین مواضع دشمن و پیش‌بینی متناسب در خط مقدم را مورد تأکید قرار داده است.
الف) عملیات زمینی
نیروی زمینی ترکیه با برخورداری از تجهیزات و امکانات کافی و انتخاب ترکیب رزمی متناسب با تهدید، عملیات را در خط اصلی دفاعی خود هدایت می‌کند و سعی دارد دشمن را در مرحله آمادگی برای تهاجم درگیر جنگ نماید. در این راستا واحدهای هوانیروز، عملیات یگان‌های نیروی زمینی را در ابعاد پشتیبانی آتش، ترابری و شناسایی حمایت خواهند نمود.
ب) عملیات دریایی
عملیات نیروی دریایی ترکیه در مناطق سه گانه دریای اژه و مدیترانه متصور است. بنابراین در تهیه طرح‌های عملیاتی و راهبردی بایستی هر یک از صحنه‌های احتمالی درگیری در دریاهای مذکور به تفکیک مورد بررسی قرار گرفته و تمهیدات لازم پیش‌بینی گردد. نیروی دریایی ترکیه در راهبرد خود سعی دارد بدون وارد شدن در برد مؤثر جنگ‌افزارهای دشمن، تهدید را برطرف نموده و ترتیبی اتخاذ نماید که در شرایط جنگ الکترونیک بتواند عملیات را هدایت کند.
ج) عملیات هوایی
نیروی هوایی ترکیه در راهبرد خود سعی دارد عملیات را در روز و شب و هر گونه شرایط جوی هدایت کرده و پیش‌بینی‌های لازم را برای مقابله با شرایط جنگ الکترونیک معمول دارد. این نیرو تلاش می‌نماید بدون ورود در برد مؤثر جنگ‌افزارهای پدافند هوایی دشمن یگان‌های عملیاتی و تأسیسات حیاتی دشمن را نابود کند. در نیروی هوایی ترکیه برای هدایت عملیات از تجهیزات هشداردهنده فرماندهی، کنترل، ارتباطات و اطلاعات با صورت ترکیبی استفاده می‌گردد.(7)
ساختار کنونی نیروهای مسلح ترکیه
ارتش ترکیه شامل نیروهای زمینی، هوایی و دریایی است که در تابعیت ستاد کل نیروهای مسلح می‌باشند. رئیس ستاد در این کشور بر نیروهای سه گانه فرماندهی دارد. علاوه بر نیروهای یاد شده، در زمان جنگ ژاندارمری و گارد ساحلی نیز تحت امر نیروهای زمینی و دریایی قرار می‌گیرند. این نیروها همراه نیروهای پلیس مجموعه نیروهای انتظامی کشور را تشکیل می‌دهند که در زمان صلح تابع وزارت کشور می‌باشند.
الف) نیروی زمینی ترکیه (8) و (9)
این نیرو پس از بازسازی و تجدید سازمان در حال حاضر متشکل از واحدهای مشروحه ذیل می‌باشد:
4 ارتش رزمی در قالب:
- 10 قرارگاه سپاه؛
- 2 لشکر پیاده مکانیزه؛
- 2 قرارگاه لشکر پیاده مکانیزه؛
- 1 لشکر پیاده؛ 17 تیپ پیاده مکانیزه؛
- 14 تیپ زرهی؛
- 9 تیپ پیاده؛
- 4 تیپ کماندو؛
- 5 هنگ مرزی؛
- 1 هنگ ریاست‌جمهوری
ساختار این نیرو متشکل از عناصر زیر می‌باشد:
چهار قرارگاه ارتش شامل:
- ارتش یکم مستقر در شمال غرب (مناطق هم‌مرز با یونان، بلغارستان و تنگه‌های بسفر و داردانل)
- ارتش دوم مستقر در جنوب‌شرقی (مناطق هم‌مرز با ج.ا.ا، عراق و سوریه)
- ارتش سوم مستقر در شمال‌شرق (مناطق هم‌مرز با گرجستان، ارمنستان و نخجوان)
- ارتش چهارم مستقر در جنوب‌غربی (منطقه اژه)
فرماندهی لجستیک
دو فرماندهی مستقل سپاه
فرماندهی آموزش و ره‌نامه
فرماندهی نیروهای مستقر در قبرس
فرماندهی هوابرد(10)
همان طور که ملاحظه می‌گردد، سازمان‌دهی زمینی با محوریت تیپ صورت گرفته و در عمل، استعداد تیپ‌های زرهی و مکانیزه با امکانات و تجهیزات فراوان خود از قبیل تانک‌ و خودروهای زرهی، به مراتب بیشتر از تیپ‌های پیاده می‌باشد.
ساختار سازمانی یک تیپ زرهی ارتش ترکیه (هر تیپ زرهی ارتش ترکیه متشل از چهار گردان زرهی و دو گردان توپخانه خودکششی می‌باشد.)
ساختار سازمانی یک تیپ پیاده مکانیزه ارتش ترکیه (هر تیپ پیاده مکانیزه ارتش ترکیه متشکل از دو گردان زرهی، دو گردان پیاده مکانیزه و دو گردان توپخانه خودکششی می‌باشد.)
ساختار سازمانی یک تیپ پیاده ارتش ترکیه(11) (هر تیپ پیاده ارتش ترکیه متشکل از چهار گردان پیاده و دو گردان توپخانه کششی می‌باشد)
استعداد این نیرو حدود 500000 (حدود 80% کل پرسنل ارتش) بوده و از تجهیزات عمده، نظیر تانک و توپ و ... در حد خوبی (از نظر کمّی) برخوردار است. لیکن این تجهیزات به علت قدیمی بودن، جوابگوی نیازمندی جنگ‌های مدرن نبوده و نیروی زمینی تلاش می‌کند طی 25 سال آتی تعداد 1000 دستگاه تانک از انواع مختلف را به صورت مشترک با کشورهای آمریکا، انگلیس، آلمان، فرانسه، روسیه، رژیم صهیونیستی و ایتالیا تولید نماید.
نیروی زمینی ارتش ترکیه توانایی آرایش 40000 تا 50000 نیرو برای انجام عملیات مشترک را دارد. این نیرو قادر است با جابه‌جایی 5 تا 6 گردان هوابرد در شب و روز، به انجام عملیات هوابرن بپردازد. هم‌چنین این نیرو می‌تواند با چهار گردان مستقل در عملیات حفظ صلح در هر نقطه دنیا شرکت کند. پیش‌بینی می‌گردد این نیرو طی دو دهه آغازین سده حاضر نقش‌های فعال‌تری در حفظ صلح بین‌المللی ایفا نماید.(12)
نقشه گسترش یگان‌های عمده نیروی زمینی ترکیه در مجاورت مرزهای ج.ا.ا.
ب) نیروی دریایی ترکیه (13) و (14)
این نیرو متشکل است از:
فرماندهی ناوگان شامل:
- فرماندهی عملیات سطحی گلجوک،
- فرماندهی زیردریایی،
- فرماندهی کشتی‌های گشت‌زنی تندرو واقع در استانبول،
- فرماندهی مین‌جمع‌کن واقع در اِردک،
- فرماندهی گروه لجستیکی گلجوک،
- فرماندهی گروه هوا دریا واقع در چنگیز توپل ازمیت.
فرماندهی منطقه شمال شامل:
- فرماندهی تنگه استانبول (بسفر)،
- فرماندهی تنگه چاناک کاله (داردانل)،
- فرماندهی هیدروگرافی و اقیانوس‌گرافی،
- فرماندهی موزه دریایی استانبول.
فرماندهی منطقه جنوب شامل:
- فرماندهی تیپ تفنگ‌داران دریایی،
- فرماندهی گروه آب‌خاکی،
- فرماندهی پایگاه دریایی آکساز،
- فرماندهی شناورهای همراهی‌کننده،
- فرماندهی آموزش.(15)
نیروی دریایی ترکیه دارای 51000 نفر (8% کل پرسنل ارتش) پرسنل می‌باشد. مهم‌ترین پایگاه دریایی این کشور، گلجوک است که در زلزله 1999 آسیب فراوانی به آن وارد شد. دومین پایگاه مارماریس یا آکساز است که در حقیقت پایگاه ناتو بوده و می‌توان آن را هم در اژه و هم در مدیترانه مورد استفاده قرار داد. قرارگاه نیروی دریایی ارتش ترکیه نیز در شهر آنکارا می‌باشد.
سایر پایگاه‌های دریایی ترکیه عبارتند از:
استانبول، ازمیر، فوجا، اردک، کارامورسل (آموزشی)، چاناک کاله، اسکندرون و مرسین. البته امکانات دریایی ترکیه محدود به پایگاه‌های یاد شده نبوده و در صورت نیاز، نیروی دریایی ترکیه می‌تواند از سایر بنادر این کشور نیز بنا به نیاز بهره‌برداری نماید.
نیروی دریایی ترکیه قادر است در دریای مدیترانه به انجام عملیات دریایی پرداخته و زیردریایی‌های ترکیه می‌توانند تا 15000 ناتیکال مایل از پایگاه‌های خود دور شده و دوباره به پایگاه‌های خود بازگردند. این نیرو هم‌چنین قادر به انجام عملیات جستجو و نجات دریایی در دریای سیاه بوده و می‌تواند علاوه بر چارچوب ناتو، در دریایی سیاه نیز به عملیات دریایی بپردازد.
در اواسط سال 1380 خورشیدی دولت آمریکا تصمیم گرفت طی چند سال آینده اقدام به واگذاری موشک‌های ضدکشتی هارپون به متحدین خود در خاورمیانه نماید. براساس این تصمیم قرار است در اولین مرحله، دولت‌های ترکیه و مصر این موشک‌ها را دریافت کنند. در واقع واگذاری موشک هارپون به ترکیه که بخشی از آن براساس کمک‌های نظامی آمریکا به متحدین خود صورت می‌گیرد، طرحی چند ساله است که نظامیان ترک سال‌ها انتظار آن را می‌شکند. برپایه این طرح، قرار است به کشورهای مصر و ترکیه در ابتدا چهار لانچر پرتاب موشک هارپون واگذار گردد.
موشک هارپون از قابلیت‌های ویژه‌ای برخوردار است و در صورت خرید آن از سوی ترکیه، توان مقابله با شناورهای سطحی این کشور، به شکل قابل ملاحظه‌ای افزایش خواهد یافت. این موشک می‌تواند در ساحل، بر روی کشتی و یا هواپیماهای شکاری نصب شده و اهداف مورد نظر را در دریا مورد اصابت قرار دهد. این موشک قادر است با حداکثر برد 124 کیلومتر در سطح آب، اهداف ثابت و شناور را تعقیب نموده و در کلیه شرایط جوی آمادگی مقابله علیه اهداف دریایی را دارد. به علت سرعت فوق‌العاده زیاد این موشک، قابلیت استفاده به عنوان موشک ضدموشک را نیز دارا بوده و به هنگام نزدیک شدن به هدف، ارتفاع خود را کاهش داده و هدف را مورد اصابت قرار می‌دهد. همچنین به علت آن که این موشک در ارتفاع کمی از سطح آب حرکت می‌کند، می‌تواند به عنوان موشک‌های پدافندی نیز مورد استفاده قرار گیرد. به نظر می‌رسد یکی از علل تصمیم به واگذاری این موشک به ترکیه، این است که موشک‌های هارپون تنها جنبه تدافعی داشته و در تهاجم قابل استفاده نمی‌باشند. این مسأله با توجه به تهدیدهای متصور علیه رژیم صهیونیستی، برای آمریکا بسیار مهم می‌باشد.
قرار است در صورت انعقاد قرارداد، در ابتدا 4 لانچر این موشک تحویل ترکیه شود که ارزش آن تاکنون اعلام نگردیده است. هر چند با شرایط اقتصادی فعلی ترکیه و لغو برخی از پروژه‌های دفاعی این کشور، بعید است طی سال جاری این قرارداد اجرایی شود. لازم به یادآوری است که هم‌اکنون نیروی دریایی ترکیه از نسل گذشته این موشک بر روی ناوهای خود بهره‌برداری می‌نماید.
پ) نیروی هوایی ترکیه(16)
این نیرو توسط آتاتورک تأسیس گردیده و با شرکت در مانورهای مشترک و مرکب در کادر ناتو، تجارب جنگی ارزنده‌ای کسب نموده است. این نیرو از دو فرماندهی تاکتیکی 1 و 2 اسکی شهیر (غرب نصف‌النهار 36 درجه) و دیاربکر (شرق نصف‌النهار 36 درجه)، یک فرماندهی لجستیک و یک فرماندهی آموزش تشکیل شده است.
این نیرو با 63000 نفر پرسنل (10% کل کارکنان ارتش)، دارای 13 پایگاه اصلی شامل 19 اسکادران هواپیمای جنگی، 2 اسکادران هواپیمای شناسایی، 5 اسکادران هواپیمای آموزشی، 6 اسکادران هواپیمای ترابری و 1 اسکادران تانکر سوخت‌رسان و 8 اسکادران موشک‌های سطح به هوای (SAM) نایک هرکولس به شرح زیر می‌باشد:
- قرارگاه فرماندهی نیروی هوایی واقع در آنکارا
- ستاد نیروی هوایی
- فرماندهی پایگاه دهم سوخت‌رسان اینجرلیک
- هواپیماهای سوخت‌رسان KC-135 Stratotanker
- فرماندهی پایگاه یازدهم ترابری اتی مسعود آنکارا
- فرماندهی پایگاه دوازدهم ترابری ارکیلت کایسری
- فرماندهی نیروی هوایی تاکتیکی یکم اسکی شهیر
- فرماندهی پایگاه یکم اسکی شهیر
- فرماندهی پایگاه چهارم آکینجی آنکارا
- فرماندهی پایگاه ششم باندیرما
- فرماندهی پایگاه نهم بالیکسیر
- فرماندهی پایگاه پانزدهم موشکی استانبول
- فرماندهی گروه یکم کنترل هوایی
- فرماندهی نیروی هوایی تاکتیکی دوم دیاربکر
- فرماندهی پایگاه پنجم مرزیفون
- فرماندهی پایگاه هفتم مالاتیا
- فرماندهی هشتم دیاربکر
- فرماندهی گروه دوم کنترل هوایی
- فرماندهی آموزش‌هایی هوایی غازی امیرازمیر
- فرماندهی پایگاه سوم آموزشی چیغلی ازمیر
- فرماندهی پایگاه سوم آموزشی قونیه
- فرماندهی دانشگاه هوایی
- فرماندهی مرکز آموزش زبان
- فرماندهی مرکز آموزش درجه‌داری
- فرماندهی پشتیبانی هوایی اتی مسعود آنکارا
- فرماندهی مرکز نگه‌داری و تعمیرات یکم
- فرماندهی مرکز نگه‌داری و تعمیرات دوم
- فرماندهی مرکز نگه‌داری و تعمیرات سوم
- فرماندهی موزه هوایی(17)
نیروی هوایی ترکیه بعد از نیروی هوایی آمریکا، بیشترین تعداد هواپیماهای اف-16 را در جهان در اختیار داشته و هواپیماهای این نیرو می‌توانند با سوخت‌گیری هوایی در هر عملیاتی که در قلب اروپا صورت می‌گیرد، شرکت نموده و سپس به پایگاه‌های خود بازگردند. هواپیماهای ترکیه هم‌چنین قادرند با عبور از اقیانوس اطلس، به طور مستقیم به آمریکا بروند.(18)
ث) پدافند هوایی
در ترکیه مسئولیت پدافند هوایی به عهده نیروی هوایی است و سازمان مستقلی به نام فرماندهی پدافند هوایی وجود ندارد. عملیات پدافند هوایی نیز از طریق شبکه عملیاتی موجود در ازمیر، اسکی شهیر و دیاربکر صورت می‌گیرد. این مراکز در زمان جنگ توسط فرماندهی ناتو هدایت و کنترل می‌گردند و در زمان صلح تحت امر فرماندهی و کنترل نیروی هوایی که یکی از بخش‌های تابعه معاونت عملیات نیروی هوایی می‌باشد، کنترل و فرماندهی می‌شوند.
ارتباط سیستم پدافند هوایی ترکیه با ناتو از طریق مرکز ازمیر صورت می‌گیرد که بخشی از قرارگاه ششم تاکتیکی نیروی هوایی ناتو محسوب شده و در زمان جنگ و تمرینات نظامی، هدایت عملیات پدافند هوایی را بر عهده دارد.
نقشه گسترش پایگاه‌های هوایی ترکیه ـ بیشتر پایگاه‌های ترکیه در نیمه غربی این کشور احداث شده‌اند و این موضوع نشان می‌دهد ترکیه تهدید اصلی خود را از جانب غرب یعنی یونان می‌داند.
تجدید ساختار نیروهای مسلح
بعد از وقوع جنگ دوم خلیج‌فارس به سرکردگی آمریکا، فرماندهان ترک متوجه نقاط ضعف سیستم ارتش خود شدند. در عین حال تئوری‌های جدید نظامی حاکی از آن بود که خطر جنگ‌های بزرگ منطقه‌ای کاسته شده و از این پس جنگ‌های محلی رخ خواهند داد که نیازمند نیروهایی با تحرک بیشتر و حجم کمتر می‌باشند. پذیرش این نظریه موجب ایجاد تحولات بنیادین در ساختار ارتش ترکیه گردید. این تجدید ساختار به چهار طریق صورت گرفت:
1- تجدید ساختار از طریق حرفه‌ای کردن ارتش،
2- کاهش سقف پرسنل،
3- اهمیت دادن به تحرک، و تغییر لشکرها به تیپ‌های رزمی،
4- تجدید و نوسازی تسلیحات از طریق حمایت از صنایع دفاع ترکیه و جلب مشارکت بین‌المللی برای توسعه صنایع دفاعی این کشور.
برای رسیدن به این اهداف، لایحه کاهش مدت خدمت وظیفه و قابل خریداری کردن آن مطرح و با کاهش پرسنل، ساختار یگان‌های نیروی زمینی از گردان ـ هنگ ـ‌لشگر ـ سپاه به گردان ـ تیپ ـ سپاه با قدرت تحرک و کارآیی بیشتر تغییر یافت. مخارج این تغییرات هم، از طریق فروش خدمت وظیفه و صرفه‌جویی ناشی از کاهش سقف پرسنلی تأمین شد.
کشور ترکیه در اصلاح ساختار سازمانی نیروهای مسلح خود ویژگی‌های ذیل را در نظر گرفت:
الف ـ متناسب بودن با نیازهای دفاعی کنونی و آتی کشور
ب ـ تأمین اقتصادی نیروها در زمان صلح
ج ـ حفظ قدرت بازدارندگی
دـ توانایی انجام وظایف گوناگون و انتقال سریع از شرایط زمان صلح به زمان جنگ
هـ ـ تقویت قدرت نیروهای مسلح با تجهیز آنها به جنگ‌افزارهای نوین(19)
نقش ترکیه در مناسبات امنیتی اروپا
ترکیه سهم زیادی در مناسبات امنیتی اروپا ایفا می‌کند. براساس ره‌نامه جدید ناتو، این پیمان اکنون بر مأموریت‌های غیرمتعارفی تأکید دارد که بیشتر از آن که در شرق و مرکز اروپا قابل اجرا باشند، در پیرامون اروپا (بالکان یا دورتر) به اجرا درمی‌آیند. اغلب سناریوهای فعلی ناتو مربوط به شرایط اضطراری در همسایگی ترکیه از جمله ج.ا.ایران و بسیاری نیز مربوط به مسائل احتمالی خود ترکیه می‌باشند. تا زمانی که چنین دیدگاهی در ناتو وجود دارد، نقش ترکیه روز به روز بیشتر و ریشه‌دارتر خواهد شد. از آن گذشته گفت‌وگوهای مدیترانه‌ای ناتو برای پیوستن برخی کشورهای شمال آفریقا به این اتحادیه، امتیازات امنیتی فراوان جدیدی برای ترکیه به همراه خواهد داشت و به ترکیه نقش مرکزی بیشتری خواهد داد. البته تا زمانی که ترکیه به عضویت اتحادیه اروپا درنیاید، همچنان نگران امنیت خود خواهد بود. ترکیه مایل است بداند چه نقشی در سیستم تصمیم‌گیری‌های امنیتی اتحادیه اروپایی و مدیریت بحران‌های منطقه‌ای آن ایفا خواهد نمود. اما تاکنون اروپا در مقابل این درخواست ترکیه فقط سکوت نموده و برخی از این درخواست ترکیه فقط سکوت نموده و برخی از این موارد در نشست‌های مقدماتی با ترکیه مطرح شده‌اند. بنابراین به نظر می‌رسد کشورهای اروپایی اشتیاق زیادی به واگذاری نقش‌های مهم به ترکیه در ترتیبات امنیتی خود ندارند. در این رابطه ترکیه پیشنهاد در اختیار گذاردن یک تیپ ترک در ارتش 60000 نفری اروپایی را مطرح نموده لیکن تاکنون پاسخ رونشی به این پیشنهاد داده نشده است. زیرا سیاست ترکیه حرکت به سوی استقلال در دفاع از خود بوده و اروپا می‌خواهد بداند چه کسی در داخل حوزه امنیتی آن قرار گرفته و از چه چیزی قرار است دفاع شود.(20)
در حالی که ترکیه خود را متعهد به همبستگی بیشتر با اروپا می‌داند، اولویت دغدغه‌های امنیتی آن بیشتر با راهبردهای آمریکا همسویی داشته و به ترجیحات آمریکا شبیه‌تر است. زیرا ترکیه با روسیه و در مرزهای شرقی خود با چالش‌هایی مواجه است که این چالش‌ها بدون کمک آمریکا به آسانی مرتفع نمی‌شوند. تمام تلاش ترکیه این است که به خاطر اهداف بازدارندگی خود ارتباط نزدیکی با سیستم دفاعی آتلانتیک و فراآتلانتیک برقرار نموده و از احتمال کنار گذاشتن خود از تلاش‌های دفاعی اروپا جلوگیری به عمل آورد.(21)
عضویت ترکیه در سازمان‌ها و پیمان‌های بین‌المللی
الف ـ عضویت در سازمان‌های بین‌المللی شامل:
1- سازمان ملل از سال 1945
2- سازمان پیمان آتلانتیک شمالی از سال 1952
3- آژانس بین‌المللی انرژی اتمی
4- سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه از سال 1961
5- عضو وابسته اتحادیه اروپای غربی از سال 1992
6- سازمان امنیت و همکاری اروپا از سال 1973
7- شورای اروپا
8- شورای مشارکت اروپا ـ آتلانتیک
9- ناظر دایمی در سازمان کشورهای آمریکایی
10- سازمان کنفرانس اسلامی
11- کنفرانس خلع سلاح
ب ـ عضویت ترکیه در قراردادهای چندجانبه کنترل صدور فناوری، جنگ‌افزارها، نظارت بر تسلیحات و خلع سلاح
ترکیه علاوه بر عضویت در کمیته زانگر (سال تأسیس: 1974)، ترتیبات واسنار (تأسیس: 1996) و رژیم کنترل فن‌آوری موشکی (تأسیس: 1987) در برخی قراردادهای کنترل تسلیحات و خلع سلاح نیز مشارکت دارد.
1- موافقت‌نامه منبع استعمال گازهای شیمایی خفه‌کننده، مسموم‌کننده و دیگر انواع گازها و دیگر جنگ‌افزارهای بیولوژیک (قرارداد ژنو): براساس این موافقت‌نامه کلیه اعضاء، متعهد به ممنوعیت کاربرد این سلاح‌ها در جنگ هستند.
2- کنوانسیون جلوگیری از جنایات کشتارجمعی (کنوانسیون کشتار جمعی): طبق مفاد این کنوانسیون هر گونه اقدام جهت از بین بردن کلی یا بخشی از گروه‌های مذهبی، نژادی، ملی، اخلاقی و امثال اینها جنایت تلقی شده وطبق قوانین بین‌المللی قابل مجازات است.
3- کنوانسیون شماره4 ژنو در حمایت از اشخاص غیرنظامیان در زمان جنگ: این کنوانسیون، قواعد و قوانینی را در حمایت از افراد غیرنظامی در مناطق جنگی و سرزمین‌های اشغال شده مقرر می‌دارد.
4- پیمان منع گسترش، تولید، انباشت و کاربرد جنگ‌افزارهای شیمیایی و انهدام آنها (پیمان تسلیحات شیمیایی ): این پیمان کاربرد جنگ‌افزارهای جنگ‌افزارهای شیمیایی (همچون پروتکل 1925 ژنو) و نیز گسترش، دستیابی، انتقال و انباشت این گونه تسلیحات را منع می‌کند. ده سال پس از ورود به این پیمان، تمامی کشورها متعهد به انهدام جنگ‌افزارهای شیمیایی و تسهیلات و وسایل تولید آن می‌گردند.
5- مقاوله‌نامه منع آزمایش هسته‌ای در زیر آب، جو و فضاهای بالای جوّ : این پیمان آزمایش‌های هسته‌ای و انفجارهای هسته‌ای را در موارد ذیل ممنوع اعلام می‌دارد:
الف) در جو، فراتر از محدوده جو و زیر آب، شامل آب‌های منطقه‌ای و آب‌های آزاد.
ب) در هر منطقه‌ای که انفجارهای هسته‌ای موجب انتقال تشعشعات به کشورهای دیگر شود.
6- پیمان اصول و قوانین حاکم بر فعالیت دولت‌ها در بهره‌برداری و استفاده از ماوراء جو از جمله کره ماه و دیگر اقمار آسمانی (پیمان ماوراء جو): این پیمان قرار دادن هر شیء خاص یا سفینه‌ها برای حمل جنگ‌افزارها یا انواع سلاح‌های کشتار جمعی در مدار زمین را منع می‌کند. استقرار چنین جنگ‌افزارهایی در اقمار آسمانی یا ماوراء جو به هر طریق، معارض با روح قوانین این پیمان شمرده می‌شود. استقرار پایگاه‌های نظامی، تأسیسات و استحکامات، آزمایش هر گونه جنگ‌افزارها و اجرای رزمایش در اقمار آسمانی ممنوع می‌باشد.
7- پیمان منع تکثیر جنگ‌افزارهای هسته‌ای : واگذاری هر گونه جنگ‌افزار هسته‌ای به وسیله کشورهای صاحب سلاح هسته‌ای به کشورهای دیگر برابر این قرارداد ممنوع است. کشورهای تولیدکننده یا آزمایش‌کننده جنگ‌افزارهای هسته‌ای و یا انواع دیگر اسلحه و ابزار هسته‌ای به کشورهایی اطلاق می‌شود که قبل از سال 1967 آن را در اختیار داشته و در این پیمان عضویت دارند.
طبق این پیمان نبایستی کشورهای فاقد این نوع سلاح به جنگ‌افزارهای هسته‌ای و دیگر تجهیزات هسته‌ای قابل انفجار دسترسی داشته و یا در کنترل آنان قرار گیرد. به علاوه تشویق یا کمک و فراهم ساختن انگیزه‌های لازم برای تهیه هر گونه جنگ‌افزارهای غیرهسته‌ای به منظور ساخت یا دسترسی به این قبیل جنگ‌افزارها یا تسهیلات مورد نظر در این پیمان به صراحت منع شده است.
این پیمان دریافت جنگ‌افزارهای اتمی توسط کشورهای غیراتمی و دسترسی آنها به ساخت و ساز و یا تجهیزات مربوط به انفجارات هسته‌ای را غیرقانونی قلمداد می‌کند. اعضاء این پیمان باید مبادله تجهیزات، مواد، دانش و فن‌آوری را در جهت مقاصد صلح‌آمیز مورد توجه قرار داده و اطمینان حاصل نمایند که ابزار و تجهیزات انفجارات هسته‌ای در اختیار نیروهای غیرهسته‌ای قرار نخواهد گرفت. آنها همچنین متعهد می‌شوند که مذاکره‌های خود درباره اقدام‌های مربوط به قطع مسابقات تسلیحاتی و مسأله خلع سلاح را با اعتقاد کامل و به طور مؤثر و کارساز به گونه‌ای دنبال نمایند که با توجه به روح پیمان به یک خلع سلاح کامل بیانجامد. کشورهای فاقد جنگ‌افزارهای هسته‌ای متعهد می‌شوند که با آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای به یک توافق کلی دست یابند. به طوری که استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای به توسعه قدرت هسته‌ای و به وجود آوردن جنگ‌افزارهای هسته‌ای منجر نشود. کشورهای غیرهسته‌ای متعهد می‌شوند که در حفظ و صیانت توافق‌های انجام شده با آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای با توجه به ممانعت از انحراف و سوء استفاده از انرژی هسته‌ای به منظور دستیابی به جنگ‌افزارهای هسته‌ای و یا هر گونه ابزار و لوازم انفجارهای هسته‌ای هم‌آهنگی لازم را داشته باشند.
8- پیمان منع استقرار جنگ‌افزارهای هسته‌ای و دیگر سلاح‌های کشتار جمعی در بستر دریا و کف اقیانوس‌ها و عمق زمین (پیمان بستر دریاها): این پیمان قرار دادن هر گونه جنگ‌افزارهای هسته‌ای یا انواع دیگر سلاح‌های کشتار جمعی، ایجاد بنا، سکوی پرتاب و هر وسیله‌ای که ذخیره‌سازی، آزمایش و کاربرد این سلاح‌ها را تسهیل می‌کند، در بستر دریاها و در کف اقیانوس‌ها و در زیر زمین یا به هر نحوی که فراتر از مرز 12 مایلی منطقه بستر دریاها باشد را، ممنوع می‌سازد.
9- قرارداد منع گسترش، تولید و انبار کردن جنگ‌افزارهای بیولوژیک و انواع سلاح‌های سمی و امحاء این سلاح‌ها (پیمان جنگ‌افزارهای شیمیایی و بیولوژیکی ): این پیمان گسترش، تولید و انبار کردن عوامل بیولوژیک، میکروبی و سمی بدون توجه به مبنا و ریشه و یا روش تولید و نوع و مقدار آن را که محافظت از آن به هیچ وجه توجیه‌پذیر نیست، نفی می‌کند.
10- پیمان منع استفاده نظامی و یا خصومت‌آمیز از شیوه‌ها و فن‌آوری‌های اصلاح محیط زیست: این پیمان بهره‌برداری نظامی یا هر گونه استعمال خصومت‌آمیز از فن‌آوری‌های اصلاح محیط زیست که ممکن است اثرات تخریبی دراز مدت و جدی بر کشورهای عضو داشته باشد را منع می‌کند.
11- پیمان جامع منع آزمایش‌های هسته‌ای: این پیمان انجام هر گونه آزمایش، انفجار جنگ‌افزارهای هسته‌ای یا هر نوع انفجارهای هسته‌ای دیگر را ممنوع ساخته و کشورهای امضا کننده را ملزم به ممانعت از انجام این گونه آزمایش‌ها یا حمایت و مشارکت در انجام آنها می‌نمایند. این قرارداد پس از 180 روز از واگذاری وسایل و ابزار مصوبه به 44 کشور عضو این پیمان قابل اجار است. این کشورها دارای رآکتورهای اتمی و یا رآکتورهای پژوهش‌های هسته‌ای می‌باشند.
12- قرارداد منع یا محدودیت کاربرد جنگ‌افزارهای متعارف (غیرهسته‌ای) با آثار تخریبی و آسیب‌های بسیار و یا نامشخص (پیمان CCW) یا جنگ‌افزارهای غیرانسانی: این قرارداد در واقع یک پیمان حمایتی است که براساس آن می‌توان به توافق‌های ویژه‌ای، همچون پروتکل‌ها دست یافت. این قرارداد کاربرد جنگ‌افزارهایی که منجر به زخمی شدن و واردن آوردن صدمات مهلک جانی می‌شود را ممنوع می‌سازد که از آن جمله می‌توان به محدودیت کاربرد مین‌ها، تله‌های انفجاری و دیگر ابزارها و تجهیزات مشابه اشاره نمود.
13- پیمان نیروهای مسلح غیرهسته‌ای اروپا : پیمان مزبور در پنج بخش، حد و مرز تجهیزات مورد نظر را مشخص نموده است. (تانک‌ها، خودروهای زرهی، توپخانه سنگین، هواپماهای رزمی و بالگردهای هجومی). این پیمان از اقیانوس اطلس تا رشته کوه‌های اورال امتداد می‌یابد. این پیمان میان اعضای سازمان پیمان ورشو و سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، ناتو مورد بحث قرار گرفته و در چارچوب کنفرانس امنیت و همکاری اروپا به امضا رسیده است. در سال 1992 موافقت‌نامه تاشکند نیز به وسیله جمهوری‌های سابق اتحاد جماهیر شوروی به استثنای کشورهای بالتیک، در محدوده سرزمین‌های یاد شده فوق یعنی از آتلانتیک تا اورال مورد تصویب قرار گرفت. تمامی کشورهایی که پیمان نیروهای مسلح غیرهسته‌ای را در سال 1992 در اسلو امضا کرده‌اند، پیمان مزبور را نیز مورد تأیید قرار دادند؛ ولی سرانجام به علت پیدایش کشورهای جدید (در اثر فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی سابق) ناگزیر شدند تغییراتی را در این پیمان به وجود آورند. نخستین همایش بازنگری پیمان نیروهای مسلح غیرهسته‌ای در سال 1996 برگزار گردید و طی آن نواحی خاصی به لحاظ جغرافیایی تجدید سازمان یافته و به روسیه و اوکراین اجازه داده شد که تجهیزات مشخص شده بر حسب قرارداد را در مرزهای خود مستقر سازند.
قلمرو ترکیه به جز نواحی کردنشین جنوب‌شرقی آن، تحت پوشش این پیمان بوده و ترکیه مازاد سلاح‌های خود را که طبق پیمان CFE مجاز به نگه‌داری آنها نمی‌باشد، در این بخش از سرزمین خود نگه‌داری می‌کند.
14- پیمان توان رزمی نیروهای مسلح غیرهسته‌ای اروپا (CFE-IA): این پیمان توان رزمی پرسنل پایگاه‌های زمینی نیروهای مسلح کشورهای عضو، یعنی از کرانه‌های آتلانتیک (اقیانوس اطلس) تا اورال را تعیین می‌نماید. (22)
مشارکت ترکیه در مأموریت‌های چندجانبه حفظ صلح
الف) مشارکت ترکیه در عملیات حفظ صلح سازمان ملل
1. مأموریت نظارت سازمان ملل متحد بر مناقشه‌های عراق و کویت
2. مأموریت نظارت سازمان ملل در گرجستان
3. مأموریت گسترش نیروهای ممانعتی سازمان ملل متحد
4. مأموریت سازمان ملل در بوسنی و هرزه‌گوین
ب) مشارکت ترکیه در عملیات حفظ صلح مربوط به سازمان امنیت و همکاری اروپا
1. مأموریت سازمان امنیت و همکاری اروپا در بوسنی و هرزه‌گوین
2. مأموریت سازمان امنیت و همکاری اروپا در کرواسی
3. مأموریت تثبیت قانون در کوزوو
4. مأموریت نیروهای تثبیت ناتو
پ) سایر موارد مشارکت ترکیه در عملیات حفظ صلح
1. مأموریت حضور موقت نیروهای بین‌المللی در الخلیل
2. مأموریت گروه مشاورین چندملیتی پلیس برای کشور آلبانی(23)
همکاری‌ آموزشی با دیگر ارتش‌های دنیا
ترکیه با 27 کشور غیرناتو (از جمله مصر، اردن، مالزی، بنگلادش، پاکستان، بوسنی هرزگوین، کروواسی، گامبیا و کره‌جنوبی) و 26 کشور عضو ناتو (از جمله آمریکا، آلمان، مقدونیه و فرانسه) ارتباط آموزشی داشته و در این زمینه بسیار فعال عمل می‌کند. طرح مشارکت برای صلح ناتو نیز نقش مهمی در این زمینه ایفا کرده است. در زمینه آموزش نظامی به دانشجویان سایر کشورها نیز ترکیه فعال عمل کرده و دانشجویانی از کشورهای آذربایجان، قزاقستان، آلبانی، ترکمنستان، گرجستان، ازبکستان و مقدونیه در دانشکده‌های افسری ترکیه مشغول تحصیل می‌باشند. سایر انواع همکاری‌های نظامی با دیگر کشورها عبارتند از:
- بازدیدهای نظامی
- ارسال ناظر برای رزمایش‌های نظامی
- آموزش دوره‌های مختلف کوتاه مدت
- تمرینات مشترک نظامی
- همکاری در زمینه مراکز مطالعه‌های نظامی، تاریخ نظامی، موزه‌ها و آرشیوه نظامی
رزمایش‌های ارتش ترکیه
رزمایش هوایی عقاب آناتولی
رزمایش هوایی عقاب آناتولی با حضور سه کشور ثابت این رزمایش یعنی ترکیه، رژیم صهیونیستی و آمریکا و کشورهای میهمان برگزارمی‌گردد. در این رزمایش بین 80 تا 100 فروند یکان‌های پروازی مختلف شامل انواع هواپیماهای جنگی F-16, F-5, F-4 ، هواپیماهای هشدار اولیه E-3A، تانکرهای سوخت‌رسان KC-135، هواپیماهای ترابری C-160, C-130 و نیز بالگردهای UH-1, UH-60, H-64 صورت می‌پذیرد.
سناریوی این رزمایش در سال‌های گذشته به شرح زیر بوده است:
الف) رزمایش جنگ الکترونیک و ضدالکترونیک به منظور اختلال و انهدام سیستم‌های راداری و ره‌گیر.
ب) اجرای رزمایش با هدف اقدام علیه سیستم‌های راداری و ره‌گیر برخی از کشورهای هدف. به طور مثال در سال 1381 این رزمایش با سناریوی اختلال و انهدام سیستم‌های ذکر شده در بند الف برای کشور عراق به اجرا درآمد.
منطقه عمومی رزمایش میدان تیر کاراپینار در نزدیکی پایگاه سوم آموزشی قونیه در نزدیکی شهر قونیه قرار دارد. این میدان تیر از سامانه‌های گوناگون شبیه‌ساز و نیز اهداف مناسب برای اجرای تمرینات و تیراندازی هواپیماهای جنگی برخوردار است که مشابه آن تنها در آمریکا موجود است.
دو هدف عمده افزایش توان رزمی خلبانان نیروی هوایی و کسب درآمد از حضور سایر کشورها در این رزمایش از دلایل اصلی اجرای رزمایش عقاب آناتولی توسط ارتش ترکیه با توجه به توانایی‌های ویژه آن می‌باشد.
علاوه بر سه کشور آمریکا، رژیم صهیونیستی و ترکیه تعدادی کشور میهمان که ممکن است کشورهایی نظیر آلمان، مصر، تونس، اردن و حتی امارات باشند نیز با هواپیما یا بدون هواپیما در این رزمایش شرکت می‌کنند. در این رزمایش خلبانات ترک با آخرین فن‌آوری‌ها و تمرینات تاکتیکی هوایی آشنا شده، به کسب مهارت می‌پردازند. در این رزمایش از شبیه‌سازها برای انجام رزمایش استفاده می‌شود.(24)
رزمایش دریایی کشورهای ساحلی دریای سیاه «SAREX»
کشورهای ساحلی دریای سیاه، سالیانه رزمایش عملیات جستجو و نجات دریایی با عنوان SAREX را با حضور کشورهای بلغارستان، اوکراین، رومانی و ترکیه برگزار می‌کنند. در حالی که روسیه و گرجستان تنها به عنوان ناظر در آن حضور دارند. هدف از این رزمایش توسعه همکاری و هم‌آهنگی بین کشورهای ساحلی دریای سیاه می‌باشد.(25) یک فروند بالگرد از ترکیه و چند کشتی از همه کشورها در این رزمایش شرکت کرده و این رزمایش در دو مرحله انجام می‌گیرد.
لازم به یادآوری است شش کشور حوزه دریای سیاه تحت پیمان مشترکی به نام Blackseafor گرد هم آمده و با تشکیل یک نیروی دریایی مشترک، اقدام به اجرای عملیات جستجو و نجات دریایی‌، عملیات انسان‌دوستانه، مبارزه با قاچاق مواد مخدر، اقدامات ضدتروریستی و نیز حفظ محیط زیست می‌نمایند.
فرماندهی این نیروها چرخشی بوده و هر ساله به عهده یکی از کشورهای عضو می‌باشد. اعضای این پیمان به طور معمول سالیانه دو مانور مشترک انجام می‌دهند.(26)
رزمایش دریایی موسوم به تشکریک مساعی در دریای سیاه
ناتو رزمایش دریایی خود با عنوان تشریک مساعی را در دریای سیاه به اجرا درمی‌آورد. در این راستا 40 فروند ناو، 11 فروند هواپیما و 4هزار نفر از پرسنل ناتو و کشورهای عضو طرح مشارکت برای صلح (PEP) شامل کشورهای ترکیه، آمریکا، آلمان، بلغارستان، فرانسه، انگلیس، اسپانیا، ایتالیا، رومانی و سه کشور آذربایجان، گرجستان و اوکراین از اعضای PEP جهت کمک به عملیات بشردوستانه ناتو در این رزمایش شرکت می‌کنند.(27)
رزمایش دریایی تشریک مساعی ناتو با توجه به نام بشردوستانه آن، در راستای تلاش این پیما برای توسعه به شرق بوده و همواره با مخالفت‌های روسیه روبه‌رو شده است.
هم‌اکنون از شش عضو پیمان بلاک‌سی‌فور دریای سیاه، سه کشور یعنی کشورهای ترکیه، بلغارستان و رومانی عضو اصلی ناتو بوده و دو کشور گرجستان و اوکراین نیز عضو PEP (مشارکت برای صلح) می‌باشند. این رزمایش دو هفته به طول می‌انجامد.
رزمایش هوایی «NAM» ناتو در قونیه
این رزمایش برای آموزش تاکتیک‌های هوایی جدید به نیروی هوایی طراحی شده و در آن بر اجرا و ارزیابی تاکتیک‌ها برای استفاده در عملیات مشترک هوایی، انهدام پدافند هوایی دشمن و جنگ الکترونیک تأکید شده است.
کشورهای عضو ناتو شرکت‌کنندگان اصلی در این رزمایش بوده و کشورهای لتونی و استونی به عنوان ناظر در این رزمایش شرکت می‌کنند. گفته شده که بیش از 1500 نفر پرسنل و تعداد یکصد فروند انواع هواپیما شامل هواپیماهای B-1, B-52, F-16, F-15, F-18 و هواپیماهای هشدار اولیه از کشورهای مذکور در این رزمایش شرکت دارند.(28)
رزمایش‌های نظامی ترکیه با اعضای ناتو
الف- ترکیه در رزمایش‌هایی که توسط ناتو برگزار می‌شوند، حضوری فعال داشته و تلاش می‌کند با مشارکت در نیروهای چندملیتی حافظ صلح بالکان، عملیات برون‌مرزی خود را گسترش داده و خود را به عنوان یک قدرت منطقه‌ای مطرح نماید.
ب- ترکیه دارای دومین ارتش ناتو بعد از آمریکا (از نظر تعداد پرسنل) و سومین نیروی دریایی پس از آمریکا و انگلیس (به لحاظ قدرت آتش) است. این کشور با حضور فعال در رزمایش‌های ناتو، امکان افزایش توان رزمی و آموزش‌های یگان‌های نظامی خود را فراهم نموده است.
پ- هزینه دفاعی ترکیه در ناتو، سالانه 55 میلیون دلار است. لیکن در مقایسه با کشورهای اروپایی نظیر فرانسه، انگلیس و آلمان نقش کمتری در اتخاذ تصمیمات ناتو ایفا می‌کند.
ت- ترکیه به طور متوسط سالیانه در پنج رزمایش زمینی، هوایی و دریایی ناتو شرکت فعال دارد.(29)
نتیجه‌گیری
بررسی حوادث و رویدادهای تاریخی و نیز روند نظامی گری در ترکیه، مبین آن است که این کشور خود را یک بازیگر مهم در عرصه جغرافیایی وسیعی که از دریای آدریاتیک تا دیوار چین امتداد دارد، می‌داند. نیروهای مسلح ترکیه خود را برای جنگ‌های هم‌زمان در صحنه‌های مختلف نبرد آماده کرده‌اند. از این رو برای ترکیه ضرورت دارد که نیروهای خود را به فناوری پیشرفته تسلیحاتی مجهز نموده و آمادگی لازم برای جابه‌جایی سریع نیروها را داشته باشد.
نیروهای مسلح ترکیه به عنوان عنصر اصلی دفاع ملی، تضمین امنیت ترکیه وحفظ منافع ملی این کشور در برابر تهدیدهای احتمالی خارجی عمل می‌کنند. علاوه بر آن نیروهای مسلح ترکیه آمادگی دارند از تلاش‌های حفظ صلح سازمان ملل و کنفرانس امنیت و همکاری اروپا پشتیبانی کرده و هر مأموریتی که از سوی ناتو یا اتحادیه اروپا به آنها محول می‌شود را اجرا نمایند. در این زمینه تاکنون ترکیه نقش فعالی را با شرکت در عملیات حفظ صلح در سومالی، بوسنی و افغانستان ایفا نموده است.
ارکان راهبرد دفاعی این کشور را چهار رکن بازدارندگی، بازسازی، واکنش در مقابل بحران و دفاع خط مقدم تشکیل داده و براساس آن، ترکیه سیاست دفاع ملی خود را بر دفاع پیشگیرانه، مشارکت فعال در امنیت جمعی و حفظ قدرت نظامی که قادر به جلوگیری از تهدیدهای داخلی و خارجی باشد، استوار نموده است. در این شرایط، ترکیه برای گسترش روابط نظامی خود با دیگر کشورها تلاش می‌کند. آنکارا هم‌چنین سعی دارد با حل مناقشه‌های منطقه‌ای از طریق طرح اختلاف‌ها و مشکلات در برخی سازمان‌های بین‌المللی مانند سازمان ملل متحد و ناتو و افزایش همکاری‌های منطقه‌ای، نقش یک کشور قدرتمند که می‌تواند در منطقه ثبات ایجاد نماید را ایفا کند.