پیامدهای تجارت الکترونیک در دنیای کنونی (بخش اول)

عباس محتشمی
تکنولوژی اطلاعات(IT) روش کارکرد افراد، سازمان ها و دولت ها را دگرگون کرده و امور اقتصادی و اجتماعی و حتی طرز تفکر مردم را تغییر داده است. آموزش، بهداشت، صنعت و تولید، تجارت، بانکداری، خدمات و... همه و همه تحت الشعاع آثار و تغییرات این تکنولوژی روز قرار گرفته اند. تکنولوژی ای که باعث ایجاد مشاغل جدید، صنایع نوین و خلاقیت های پیاپی شده و تغییرات عمده در روش زندگی شده است. در بعد اقتصادی نیز "اهمیت دست یابی سریع به اطلاعات صحیح" کلید پیروزی در عرصه رقابت جهانی محسوب می شود.
تجارت الکترونیکی از مزایا و پیامدهای اقتصادی مهمی از قبیل گسترش بازار، کاهش قیمت منابع تولید، ارتقای بهره وری، کاهش هزینه های مبادلاتی، ایجاد اشتغال و کاهش تورم برخوردار بوده و در رشد درونزای اقتصادی نقش محوری دارد. تجارت الکترونیکی با فراهم آوردن امکان عرضه اطلاعات و نیز دسترسی گسترده به اطلاعات تجاری از یک سو عملا قدرت رقابت و مانور تولیدکنندگان (حتی خرد و کم سرمایه) و از سوی دیگر قدرت انتخاب مصرف کنندگان را به شدت افزایش داده است. امری که می تواند به عنوان ابزاری برای گسترش عدالت اقتصادی که هدف تمامی برنامه های توسعهای در ایران است، مورد توجه قرار گیرد.
موضوع افزایش حجم خرید و فروش اینترنتی و یه همان تجارت الکترونیک در سال جاری که به نام سال اصلاح الگوی مصرف نامگذاری شده، باید بیشتر مورد توجه قرار داد. اصلاح مصرفی که از طریق صرفه جویی در کوتاه مدت و درنتیجه صرفه جوئیهای ناشی از مقیاس در بلند مدت می توان بدست آورد. این اصلاح خود می تواند کلید حل معضلات مختلفی که این روزها گریبان گیر شهرهای بزرگ و بخصوص کلانشهرهایی همچون تهران را گرفته، باشد. معضلاتی همانند ترافیک و آلودگی و در نتیجه امراض گوناگون که هر کدام خود موجب پیامدهای منفی زیادی شده است. اما این موضوع نیازمند ایجاد زیربناهای خاصی می باشد. آیا براستی با وضعیت کنونی اینترنت در ایران و کسب رتبه 186 در سرعت دسترسی به اینترنت در بین تمامی کشورهای جهان می توان به وضعیتIT و تجارت الکترونیک به عنوان یکی از قسمتهای مهم نشات گرفته از آن امیدورا بود؟
استفاده از فناوریهای الکترونیکی در انجام امور بازرگانی پیشینه ای نسبتا طولانی دارد. در حقیقت نیاز به تجارت الکترونیکی از تقاضاهای بخش های خصوصی و عمومی برای استفاده از تکنولوژی اطلاعات به منظور کسب رضایت مشتری و هماهنگی موثر درون سازمانی نشات گرفته است.
تجارت الکترونیک
تجارت الکترونیکی در ساده ترین تعریف عبارت از یافتن منابع، انجام ارزیابی، مذاکره کردن، سفارش، تحویل، پرداخت و ارائه خدمات پشتیبانی است که بصورت الکترونیکی و بدون استفاده از کاغذ انجام می شود. لذا تجارت الکترونیک روشی است براساس آن اطلاعات، محصولات و خدمات از طریق شبکههای ارتباطات کامپیوتری خرید و فروش می‌شوند.
تجارت الکترونیک انجام کلیه فعالیت های تجاری با استفاده از شبکه های ارتباطی کامپیوتری، بویژه اینترنت است. تجارت الکترونیک به نوعی تجارت بدون کاغذ است. بوسیله تجارت الکترونیک، تبادل اطلاعات خرید و فروش و اطلاعات لازم برای حمل و نقل کالاها با زحمت کمتر و تبادلات بانک با شتاب بیشتر انجام خواهد شد... شرکتها برای ارتباط با یکدیگر، محدودیتهای فعلی را نخواهند داشت و ارتباط آنها با یکدیگر ساده تر و سریع تر صورت می گیرد. ارتباط فروشندگان با مشتریان می تواند به صورت یک به یک با هر مشتری باشد البته با هزینه نه چندان زیاد.
کارشناسان 1955 - 1974 میلادی را عصر پردازش الکترونیکی داده‌‌ها EDP) 1975-1994)، را عصر سیستم های اطلاعاتی مدیریت (MIS) و 1995 -2014 را عصر اینترنت (Internet) می نامند. پس توسعه اینترنت و کاربردهای تجاری آن، باعث تحولی اساسی در این روند شده; به گونه ای که در روند تکاملی تجارت الکترونیک، می توان میان تجارت الکترونیکی سنتی و نوع اینترنتی آن تمایز محسوسی قائل شد.
تجارت الکترونیک را می توان به سطوح مختلفی تقسیم بندی کرد. هر یک از ابعاد سه گانه اصلی تجارت، یعنی محصول یا خدمات مورد مبادله، فرآیند فروش و تحول خدمات پس از فروش می توانند از حالت فیزیکی و کاملا ملموس تا حالت الکترونیکی و نرم افزاری (یا اصطلاحا مجازی) تغییر نمایند . در حالتی که در تجارت سنتی هر سه عامل، فیزیکی و کاملا قابل لمس هستند. در تجارت کاملا الکترونیکی (بالاترین سطح تجارت الکترونیک) هر سه عامل حالت الکترونیکی دارند. ترکیبات گوناگون از حالت های فیزیکی و الکترونیکی سطوح مختلف تجارت الکترونیکی را شکل می دهند. لذا تجارت الکترونیک می تواند در تمام یا بخشی از مراحل چرخه تجاری(Cycle Business) بکار گرفته شود.
چرخه تجاری از موارد یافتن کالاها و خدمات متناسب با نیازها و یافتن راه های مبادله مورد توافق (جست وجو و مذاکره)، سفارش، حمل و پرداخت بها (اجرای توافق و پرداخت)، فعالیت های پس از فروش مثل گارانتی و خدمات پس از فروش تشکیل شده است. بنابراین تاثیرگذاری تجارت الکترونیک در تمام سطوح تجارت قابل لمس و بررسی است. از جمله: رقابت (Competition)، بازاریابی (marketing)، توزیع (distribution)، خدمات و سرویس دهی (services) و فروش (sales).
میزان پیشرفت تجارت الکترونیکی در مناطق مختلف جهان متفاوت است. مطالعات انجام شده نشان می دهد که موفقیت تجارت الکترونیکی در کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه پیشتاز به خاطر شرایط مناسب بسترهای الکترونیکی در این کشورهاست. بسترهای الکترونیکی شامل فرصت های مبتنی بر اینترنت، کیفیت زیرساخت های فناوری اطلاعات، فعالیت های دولت و درجه تسهیل تجاری است.
فواید تجارت الکترونیک
تکنولوژی اطلاعات می تواند مزیت های عمدهای ایجاد کند از جمله: تولید خرجی های مشابه با هزینه کمتر، تولید خروجی ها ییشتر و با هزینه مشابه، تولید خروجی های مشابه با همان هزینه در زمان کمتر، تولید خروجیهای مشابه با همان هزینه و همان زمان، همچنین تجارت الکترونیک موانع جغرافیای و تفاوت روز و شب در مناطق مختلف را از میان بر می دارد و باعث ارتقای ارتباطات و گشودگی اقتصادی در سطح ملی و بین المللی می شود.
تجارت الکترونیک طریق هدایت کسب و کار را تغییر می دهد و بدین ترتیب باعث تبدیل بازارهای سنتی به شکل های جدیدتر می شود. در حالی که تجارت الکترونیکی و به خصوص نوع اینترنتی آن باعث ایجاد تغییرات چشمگیر در شرایط رقابتی شده است. فرصت های جدیدی برای جایگزینی کسب و کار، ایجاد مشاغل و فرصت های شغلی جدید در زمینه های مختلف ایجاد کرده است.
به طور کلی فواید تجارت الکترونیک در قیاس با تجارت سنتی عبارتند از: حضور در بازار به شکل "همه جا، همه کس، همه وقت" در زمینه معرفی و تبلیغ محصول، استفاده از تجارت الکترونیک، به خصوص با استفاده از اینترنت، دچار محدودیت های موجود در تبلیغات متعارف نبوده و در هر زمان در دسترس است و می تواند برای هر گروه خاص مصرف کنندگان تغییر یابد.
تجارت الکترونیک کانال های معمول فروش را تغییر می دهد و امکان فروش مستقیم و بدون واسطه محصولات و خدمات جدید را به بازارهای استراتژی و تازه فراهم می کند. فروش آنی و روی خط (online) به مقدار زیادی هزینههای فروش و نیاز به نیروی انسانی را کاهش می دهد. زمان عرضه کاهش می یابد و محصولات جدید می توانند به محض آماده شدن در معرض فروش روی خط قرار گیرند. خدمات پس از فروش به مشتری می تواند با امکان خبرگیری سریع دو طرف از یکدیگر و عرضه انواع خدمات به مشتری تسهیل و تکمیل شود. ورود به بازارهای جدید واستراتژیک بدون در نظر گرفتن مرزها میسر است.