بحران آب و امنیت آسیای مرکزی

منابع آبی به عنوان منبع مهم حیات به مدت طولانی جزو تمام نشدنی محیط زیست به حساب می آمد. اما به تدریج افزایش جمعیت و رشد اقتصادی کشورهای جهان موجب بروز بحران آب شد. طی سالهای 1980 – 1940 میلادی مصرف آب به دو برابر افزایش یافت. تنها در فاصله سالهای 2000- 1980 میلادی میزان مصرف آب افزایش دو برابری یافت و در سال 2009 میلادی این میزان به طور قابل ملاحظه ای رشد داشت. درحال حاضر 80 کشور در جهان که نیمی از جمعیت این کره خاکی را دارند به طور جدی با بحران آب مواجه می باشند.کمبود شدید منابع آب در منطقه آسیای مرکزی نیز احساس می شود. در حال حاضر در آسیای مرکزی 200/4 متر مکعب آب که برای آشامیدن مناسب است ، وجود دارد. سرانه ذخیره سالیانه آب بدون احتساب آب باران برای هر یک از شهروندان آسیای مرکزی نزدیک به700 متر مکعب است که می باشد.دکتر" و.اوخدوفی " مدیر پژوهشگاه کمیسیون بین دولتی در امور آب در جامعه همسود می گوید: " میزان مصرف سرانه آب برای هر شهروند در آسیای مرکزی سالیانه 700/2 متر مکعب می باشد. این میزان در قرقیزستان 900/1 متر کعب باشد و در ترکمنستان این میزان به 4000 متر مکعب در سال می رسد". از این رو پیشنهاد می شود برای استفاده بهینه از آب ، آبیاری زمینهای تحت کشت منطقه از روش فعلی خارج شود و از آبیاری مصنوعی استفاده شود. در این صورت زمینه استفاده آب برای تأمین نیازهای شهروندان و بخش صنایع در جمهوری های آسیای مرکزی فراهم خواهد شد. البته این موضوع به مدیریت صحیح آب بستگی دارد. از سوی دیگر سیستم زیست محیطی آب آسیای مرکزی در حال نابودی می باشد و اگر کشورهای منطقه به این موضوع توجه نکنند در آینده با مشکل جدی مواجه خواهند شد. درحال حاضر مناطق ساحلی" دریاچه آرال"، "دریای خزر"، "دریاچه بالخاش" و "سیمی پالانینسکی" بر اثر سیاست غیر کارشناسی و غیر علمی دوران شوروی با فاجعه واقعی زیست محیطی رو به رومی باشند و انواع گیاهان و گونه های جانوری در این مناطق در حال نابودی قرار دارند. دریاچه آرال از دهه 1960 میلادی رو به خشک شدن نهاده است. استفاده بی رویه منابع آب دو رودخانه عظیم " سیر و آمودریا" موجب کاهش شدید ذخایر آب در این دریاچه شده است.
 بخشی از آب این دو رودخانه در مناطق کویری بخار می شود . فرسایش خاک سواحل این دو رودخانه نیز خطرات جدی زیست محیطی را به دنبال داشته است. البته تلاشها برای تنظیم مجرای آب در این دو رودخانه بزرگ با هدف ساخت نیروگاه های برق آبی و افزایش مساحت زمینهای تحت کشت پنبه انجام می گیرد. اما برداشت بی رویه آب از رودخانه های" آمو و سیردیا" در میانه های قرن 20 موجب شد که سطح آب دریاچه آرال 19 -17 متر کاهش یابد و حجم عمومی ذخایر آب در این دریاچه نیز 75 درصد کم شود. یکی از پیامدهای ناگوار خشک شدن "دریاچه آرال" گسترش زمین حاوی نمک در بستر آن بوده است که قلمرو قابل ملاحظه ای را تحت پوشش قرار می دهد. بنابراین به مساحت زمینهای شور افزوده می شود و جلوگیری از روند توسعه زمینهای غیر قابل کشت با ترکیب خاک آلوده با نمک عملاً امکان پذیر نمی باشد. با این حال تقاضای آب از آن نیز افزایش یافته است. اما میزان زمینهای تحت کشت که با برداشت آب زیاد از این دو رودخانه مورد استفاده قرار می گرفت تنها 7 درصد افزایش یافته است. برداشت بی رویه آب از این دو رودخانه و پیامدهای آن پس از فروپاشی اتحاد شوروی سران کشورهای آسیای مرکزی را وادار به تدبیر اندیشی کرد و آنان تلاش فراوانی به خرج دادند که از هر نوع اختلاف و درگیری بر سر تقسیم منابع آب در منطقه جلوگیری به عمل آید. در ماه فوریه سال 1992 میلادی موافقتنامه همکاری میان جمهوری های آسیای مرکزی در مورد حفاظت از ذخایر آب رودخانه های مرزی به امضاء سران رسید. بر اساس این توافقنامه می باید کمسیونی بین دولتی تشکیل می گردیدو میزان آب مورد نیاز و سهم هر کشور از ذخایر آب دو رودخانه "آمو و سیر" مشخص می شد که با هماهنگی و همکاری میان این جمهوری ها اجرا شدن آن تأمین می گردید. در آغاز، نمایندگان قرقیزستان صدای اعتراض خویش را بلند کردند و مدعی شدند که در توافقنامه فوق به منافع ملی آنان هیچ توجهی نشده است. در سال 1996 میلادی مجدداً تلاش کردند که این مسئله مجددامورد بررسی قرار گیرد و راهکار مورد پذیرش همه تدوین شود. اما این تلاشها به جایی نرسیده است. درتابستان سال 1997 میلادی با مساعدت آژانس رشد بین المللی آمریکا ، مجدداً سعی شد که روند مذاکرات میان نمایندگان کشورهای آسیای مرکزی برای حل بحران آب از سر گرفته شود که این اقدام نیز با اختلاف نظر برخی از جمهوری ها مواجه گردید.
در نهایت قرار شد در ماه مارس 1998میلادی و در دیدار رسمی نمایندگان کشورهای آسیای مرکزی در بیشکک به توافق جامع دست یابند. پس از یک سری تلاشها در ماه دسامبر سال 2000 میلادی توافقنامه جدیدی در زمینه نحوه استفاده از ذخایر آب آسیای مرکزی میان جمهوری های منطقه امضاء شد. بر اساس بندهای توافقنامه جدید که می بایست از سال 2001 میلادی اجرا شود ازبکستان متعهد شده بود که در فصلهای پائیز و زمستان گاز مورد نیاز قرقیزستان را تأمین کند و متعاقباً قرقیزستان نیز در فصل سرما آب را برای نیاز کشاورزی ازبکستان دخیره کند. همچنین دو طرف توافق کردند که قرقیزستان در عوض گازی که از ازبکستان دریافت کرده است در بهار و تابستان به این کشور آب و نیروی برق انتقال دهد. در سال 2001میلادی اختلاف میان کشورهای آسیای مرکزی بر سر نحوه استفاده از آب مجدداً بالا گرفت. یکی از علتهای اساسی این اختلاف خشکسالی بی سابقه در منطقه بود که جمهوری های آسیای مرکزی را به شدت نگران کرد . از سوی دیگر تصویب قانون جدیدی تحت عنوان " نحوه بهره برداری از ذخائر آب و شبکه های آب رسانی " در قرقیزستان اوضاع را پیچیده تر کرد. در این قانون به صراحت اعلام شده بود که آب ذخیره شده در پشت سدهای کشور را به کشورهای دیگر خواهند فروخت. این اقدام دولت قرقیزستان با واکنش تند کشورهای آسیای مرکزی مواجه شد، حال آنکه کنوانسیون سازمان ملل متحد در مورد حفاظت از رودخانه ها و منابع آب مورخه 18 سپتامبر سال 1992میلادی و کنوانسیون حقوقی سازمان ملل که در مجمع عمومی این سازمان در 21 می سال 1997 میلادی به تصویب رسیده بود، بر ضرورت استفاده منطقی از رودخانه های فرامرزی تأکید شده بود. در ماه مارس سال 2008 میلادی همایش بین المللی کمک به نجات" دریاچه آرال" در تاشکند پایتخت ازبکستان برگزار گردیدکه بار دیگر توجه افکار عمومی را به موضوع مهم استفاده از ذخائر آب آسیای مرکزی معطوف کرد. در بیانیه پایانی این نشست بین المللی بر ضرورت وارد شدن سازمانهای بین المللی به بحث آب در آسیای مرکزی و یافتن راه حل مناسب برای حل اختلاف میان جمهوری های منطقه تأکید شده بود. در این بیانیه به طرح مشترک سازمانهای بین المللی و جمهوری ها آسیای مرکزی در مورد نجات "دریاچه آرال" اشاره شده بود که پیش بینی شده بود برای این کار 5/1 میلیارد دلار اختصاص داده خواهد شد.
در 28 آوریل سال 2006 میلادی در آلماتی قرقیزستان نشست سران کشورهای عضو بنیاد بین المللی " نجات آرال" برگزار گردید. در این نشست" اسلام کریم اف " رئیس جمهور ازبکستان در مورد ضرورت توجه جدی به عواقب زیست محیطی خشک شدن "دریاچه آرال"می گوید:" از نظر ما در حل این مشکل باید تلاش کرد که از هر نوع تنش و اختلاف میان سران کشورهای آسیای مرکزی جلوگیری شود و برعکس همه به دنبال یافتن راهکارهای موثر و مورد پذیرش تمامی طرفهای ذی نفع باشیم. ما معتقدیم که راه دیگری در این زمینه وجود ندارد". موضع ازبکستان در بحث آب و انرژی تغییر نکرده است و مقامات سیاسی دولت تاشکند معتقدند که تنها راهکار منطقی و سازنده استفاده از ذخائر آب آسیای مرکزی تعامل و تفاهم کشورهای منطقه است. بنابراین آینده نسلهای ما در گرو تفاهم و تعامل سازنده جمهوری های آسیای مرکزی نهفته است که تضمین کننده رفاه و امنیت تمامی ساکنان این قلمرو خواهد بود.نتیجه اینکه ، وضعیت و شرایط فعلی بهره برداری از ذخائر آب آسیای مرکزی اقتضاء می کند که در روابط میان کشورهای منطقه فضای تعامل و همکاری حاکم باشد. به همین دلیل مقامات مسئول در جمهوری های آسیای مرکزی باید تلاش کنند ، تمامی مسائل و مشکلات بین خویش به ویژه مباحث مربوط به موضوع مهم و سرنوشت سازی نظیر نحوه استفاده از ذخائر آب منطقه که ثروت مشترک مردم می باشد را از راه گفت و گو و مذاکره سازنده و با مد نظر قرار دادن منافع عمومی مردمان خویش حل و فصل نمایند. از این رو سعی و تلاش جمعی در فضاء تفاهم و تعامل عامل اصلی فائق آمدن کشورهای منطقه بر چنین بحران هایی خواهد بود.