نگاه روسیه به ایران

مریم مهدوی‌اصل
گروه سیاسی: بیست وپنجمین نشست از برنامه اوراسیای مرکزی به «روابط ایران از نگاه روسیه» اختصاص یافت که روز یکشنبه در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران برگزار شد. روسیه یی متفاوت از دوران تزار و کمونیست با اهدافی مستقل تر در نظام بین المللی و تمایل بیشتر به سمت ایران به عنوان قدرت منطقه یی از جمله بحث هایی بود که در این نشست به ارزیابی آن پرداخته شد. چنانچه دکتر الهه کولایی گفت: «قرن ها ایران و روسیه روابط پرفراز و نشیبی را تجربه کرده اند. نگاه روس ها به ایران چیست؟ طی قرن ها این نگاه چه تحولاتی یافته است؟ یک مجموعه الزامات و ایجاباتی که می تواند ریشه در جغرافیا و ویژگی های هر کشوری داشته باشد، روابط ایران و روسیه را تحت تاثیر قرار می دهد: روابطی که در طول تاریخ دو کشور، ابعاد اقتصادی سیاسی و اجتماعی آن گاهی برجسته شده و گاهی تحت الشعاع عوامل دیگر کم رنگ تر شده است.»
وی در ادامه افزود: «با توجه به وضعیتی که امروز در سیاست خارجی ایران وجود دارد و همچنین روابطی که ایران دارد با روسیه تجربه می کند که برخی دیدگاه ها آن را تا سطح روابط استراتژیک ارتقا داده اند: این روابط تا چه حد و زمینه یی می تواند گسترش یابد؟ این سوال مهمی است که می تواند در سیاست خارجی ایران و روابط با روسیه مطرح شود.»
وی در ادامه تاکید کرد: «واقعیت این است که کشورها هرچه باشند و هر هدفی را که دنبال کنند، این امر مهم است که طرف مقابل شان چه تصویری از آنها دارد و چگونه ارتباط برقرار می کند. اینکه ما از سمت ایران، روسیه را چگونه می بینیم یک سمت ماجرا است و اینکه روسیه چه نگاهی به ایران دارد و از ما چه تصویری دارد، می تواند بر اهداف خودمان بر این روابط اثرگذار باشد.»
سپس دکتر کولایی با اشاره به رویکردهای روسیه و غرب نسبت به ایران گفت: «با حادثه فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی نگاه روسیه نسبت به ایران در همان چارچوب تحلیلی قرار گرفت که امریکا و متحدان آن ایران را تحلیل می کنند یعنی در پرتو یک رویکرد غربگرایانه، ایران از دیدگاه روسیه به یک تهدید امنیتی در منطقه تبدیل شد: ایرانی که می تواند رقیب روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز باشد. اما با افزایش فشارهای امریکا و متحدان آن بر ایران، روند رو به توسعه روابط ایران و روسیه تا آنجا گسترش یافت که با حضور گازپروم در ایران، ما شواهدی برای منافع انحصاری روسیه در قفقاز و اروپا داریم که منافع ما را به چالش کشانده است. پس در پرتو این سیاست، اطمینان خاطر لازم برای روسیه نسبت به تهدید امنیتی ایران در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز به وجود آمد.»
وی افزود: «به این ترتیب ایران در کنار روسیه قرار می گیرد و امنیت و آرامش لازم را برای روسیه به همراه می آورد. شواهد متعددی از اینکه ایران یک متحد ارزشمند و بسیار قابل بهره برداری برای روسیه در منطقه قرار می گیرد، وجود دارد. ولی تقابل با امریکا روز به روز این فضا را به نفع روسیه و روابط آن را با ایران در منطقه به یک رویکرد نامتوازن تبدیل کرده است. به هر حال روسیه چگونه ما را ارزیابی می کند؟ جایگاه ایران در سیاست خارجی روسیه چیست؟ آیا روس ها به خوبی توانسته اند از وضعیت موجود در بحث انرژی، همکاری های تجاری، نظامی، امنیتی و... ارتباط بسیار گسترده یی را با ایران سازماندهی کنند؟ اینها سوالاتی است که سعی می شود در این نشست به آنان پاسخ داده شود.»
سپس احمد منتظران رایزن مطالعاتی ایران در مسکو که از سوی دفتر مطالعات سیاسی- بین المللی وزارت امور خارجه به مدت بیش از سه سال در این کشور حضور داشته و اخیراً به ایران برگشته است به عنوان سخنران بعدی این جلسه گفت: «روس ها از 350 الی 400 سال پیش شروع به شناخت ایران کرده اند که از 250 سال پیش که دانشگاه های روسیه تاسیس شده این امر نیز در دانشگاه ها تحقق یافته است. گنجینه های فراوانی از ایران که توسط روس ها به غارت رفته در دوران نادرشاه، عباس میرزا و... همچنان به خوبی در موزه های این کشور حفظ شده است. چنانچه وقتی از یکی از مسوولان این موزه این سوال پرسیده شد که با توجه به رژیم 70 ساله کمونیستی در روسیه چگونه هیچ چیز از بین نرفته است، وی گفت در زمان انقلاب بلشویکی گفته شد ما از این اسناد و آثار چیزی نمی فهمیم، بنابراین آنها را در جعبه هایی جمع آوری و نگهداری کردند. در واقع روس ها طی این 70 سال حکومت کمونیستی نه تنها هیچ یک از آثار فرهنگی به جا مانده از ایران در موزه ها و دانشگاه های خود را از بین نبردند بلکه با آثار فرهنگی سایر کشورها نیز این گونه رفتار کرده اند.»
وی در ادامه افزود: «در واقع با ارائه این مقدمه می خواهم بگویم توجه روس ها به شناخت ایران از دیرباز جلب شده بود که در زمان پطرکبیر خواهان دستیابی به آب های گرم خلیج فارس بوده اند. بنابراین آنان جذب شناخت ایران شده بودند، اما بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ما نتوانستیم روابط مردمی و حتی روابط دانشگاهی و موسسات مطالعاتی را بین دو کشور ارتقا دهیم و به دلیل ذهنیت منفی که از قراردادهای ترکمانچای و... از سوی روس ها در خاطر مردم ایران ایجاد شده است، این مساله همچنان تداوم دارد که باید برای رفع آن خیلی کار کنیم.»
منتظران سپس به سه محور اصلی سخنرانی خود که مربوط به بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی است، اشاره کرد و گفت: «الان در روسیه سه تفکر وجود دارد که در عین حال در چالش با یکدیگر هستند تا یک حزبی به قدرت برسد.
نخست گروه غربگرایان هستند که مدل تفکر اروپایی - آتلانتیکی و حقوق بشری برای آنان مهم است و طیف مهم و جناح حاکم و اکثریت دانشگاهیان از این گروه هستند. آنان گرایش کمتری به شرق دارند و نگاهشان به امریکا است تا بتوانند سطح رفاه اجتماعی بیشتری برای مردمشان فراهم کنند.
دوم افراد ملی گرا هستند که اکثراً در اقلیت هستند و بیشتر عناصر بازمانده از کمونیست ها و نظامیان هستند که به ایران همچنان نگرش گذشته را دارند. و سوم شرق شناسان در دانشگاه هایی مثل سنت پترزبورگ هستند که نسبتاً به ایران نظر دارند.»
این کارشناس سابق مطالعاتی - فرهنگی ایران در مسکو سپس خاطرنشان کرد: «تفکر اول موجودیت و ماهیت خودشان را در پیوستن و پذیرفتن بیشتر ارزش های غربی می دانند که روز به روز این ارزش ها دارد در روسیه گسترش می یابد. رویکرد پوتین به قدرت بعد از حادثه 11 سپتامبر که خود را متحد امریکا مطرح کرد و در سفر به این کشور مورد پذیرایی جرج بوش رئیس جمهور امریکا در ویلای شخصی اش قرار گرفت، باعث متقاعد کردن پوتین نشد که برنامه امریکا برای روسیه تمام شده است.»
وی افزود: «پوتین فکر می کند برنامه های منسجم و مرحله به مرحله یی از طرف غرب برای آینده روسیه دنبال خواهد شد و بنابراین تفکرشان نسبت به ایران عوض شده است و به این نتیجه رسیده اند که اگر به یک ایران مقتدر در منطقه نزدیک شوند، ایرانی ها می توانند به عنوان سدی در روابط با سیاست های امریکا عمل کنند چرا که مشترکات روسیه و ایران حول یکجانبه گرایی علیه امریکا است. همچنین هر دو این کشورها با گسترش ناتو به شرق مخالفند و همچنان به عنوان کشورهایی هستند که با اشغال عراق و افغانستان مخالف بودند.»
وی در ادامه تاکید کرد: «بنابراین روس ها متقاعد نشدند سامانه های موشکی که در چک و لهستان مستقر می شود، علیه ایران است. آنان این برنامه را خطر اصلی از طریق غرب و متوجه مسائل خودشان می دانند و به شدت در مقابل این سامانه ها موضع گرفته اند.»
منتظران پس از اشاره به نگرانی ادامه دار روسیه نسبت به ایران به عنوان رقیب تاریخی خود در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز و بیم و احتیاط آنان نسبت به ایران در این خصوص به نبود روابط مطالعاتی - دانشگاهی بین این دو کشور انتقاد کرد و گفت: «بایستی راهبرد کلان تری در روابط ایران و روسیه مشخص شده و عملیاتی شود. نبود روابط مطالعاتی - دانشگاهی یکی از معضلات ما برای شناخت دوطرفه است. ما تعاملات آکادمیکی با چین برقرار کرده ایم و جا دارد با روسیه نیز این کار را انجام دهیم تا موسسات مطالعاتی روسیه با موسسات مطالعاتی ایران ارتباط پیدا کنند و هر دو طرف به مبادله تفکرات و اطلاعات خود بپردازند زیرا روسیه یی که امروز وجود دارد یک روسیه بسیار متفاوت با روسیه دوران تزار و کمونیسم است.»
وی تصریح کرد: «روسیه الان کشور جدیدی همانند انگلستان و فرانسه است، اما با توجه به سابقه تاریخی خودشان که ذهنیت ابرقدرتی دارند، همواره مشکلی را برای اروپاییان و امریکایی ها فراهم می کنند. اما با توجه به انتخابات ریاست جمهوری روسیه، احتمال کمتر شدن تهدیدات و حمله ها از سوی غرب علیه روسیه وجود دارد و رویکرد روسیه به غرب نیز بیشتر می‌شود.»