یک سازمان برای تجارت جهانی

زهره نراقی
سازمان تجارت جهانی (W.T.O) سازمانی است که برای گسترش تجارت خارجی در سطح بین المللی برپا شده است. این سازمان پدیده جدیدی نیست، پیش از آن سازمانی با عنوان «موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت» معروف به گات (G.A.T) با اختیارات کمتری وجود داشت. بنابراین برای روشن شدن هر چه بیشتر با ماهیت و اهداف سازمان تجارت جهانی ابتدا باید پیرامون گات به اختصار بحث شود و سپس مباحث مربوط به سازمان تجارت جهانی.
موافقت‌نامه عمومی تعرفه و تجارت (گات)
1- تاسیس گات: یکی از اهداف «منشور آتلا نتیک» که در سال 1941 بین روزولت و چرچیل به توافق رسید ایجاد یک سیستم تجارت بین المللی بود که بر اساس عدم تبعیض و مبادله آزاد کالا ها و خدمات پایه گذاری می گردید. مذاکرات مربوط به سیستم تجارت بین المللی که در طول جنگ جهانی دوم بین انگلستان، کانادا و آمریکا آغاز شد بعد از جنگ نیز ادامه پیدا کرد.
بالا خره آمریکا در تاریخ 6 دسامبر 1945 پیشنهادی را مبنی بر گسترش تجارت بین المللی و اشتغال ارائه داد. شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد (اکوسوک) نیز در تاریخ 18 فوریه 1946 کنفرانسی را بررسی و تحقیق در مورد مسائل اقتصاد بین الملل تشکیل داد و سال بعد دو دسته مذاکرات در دو کنفرانس جداگانه همزمان در ژنو آغاز گردید.
در یکی از کنفرانس ها طرح «سازمان بین المللی تجارت» تنظیم و تهیه گردید. در کنفرانس دوم نیز مذاکراتی در زمینه مزایا و معافیت های گمرکی انجام شد. چون مذاکرات مربوط به مسائل گمرکی با نتیجه مثبتی خاتمه پیدا کرد، مقرر شد تا تاسیس سازمان بین المللی تجارت موافقت نامه ای چندجانبه به طور موقتی بین کشورهای جهان در زمینه مسائل گمرکی منعقد شود و به دنبال این رخداد نمایندگان کشورهای ذی ربط موافقت نامه عمومی تعرفه و تجارت (گات) را به امضا رساندند که سال بعد لا زم الا جرا گردید. این سازمان تنها وسیله ای بود که دارای مبانی حقوقی بوده و می توانست روابط تجاری بین دول عضو را تنظیم نماید.
2- تاریخچه عضویت و تشکیلات: موافقتنامه گات ابتدا به امضای نمایندگان 23 کشور رسید و سپس بر تعداد اعضای آن تا حدود 125 کشور افزوده شد. گات دارای دو گروه عضو بود. گروه اول که اعضای اصلی گات هستند می توانند ازکلیه حقوق سازمان بهره مند شوند و ملزم به اجرای قطعنامه های صادره از طرف گات نیز می باشند. گروه دوم که اعضای ناظر نامیده می شوند به صورت دو فاکتور به سازمان مذکور وابسته بوده و ضمن استفاده از مدارک و اسناد سازمان تعهدی در اجرای قطعنامه های صادره، آن را ندارند. گات دارای دو ارگان اصلی به نام های مجمع عمومی و شورای نمایندگان می باشد و دارای کمیته های تخصصی متنوعی نیز هست که به کمیته های دائمی و موقت تقسیم می شوند.
اصول گات
هدف اصلی گات ایجاد نظام اقتصادی بین المللی آزاد است که در آن دخالت دولت در امور تجاری حداقل بوده و بنگاه های تولیدی از قدرت و شانس رقابتی یکسان در سطح بین الملل برخوردار باشند. گات در نظر دارد که این هدف نهایی را از طریق اصولی به شرح ذیل تحقق بخشد:
اصل دولت کامله الوداد: بر این اساس چنانچه یکی از اعضا شرایط مساعدی را در رابطه با عوارض گمرکی وارداتی یا صادراتی به کشوری اعطا نماید، شرایط مذکور خود به خود برای سایر کشورهای عضو نیز لا زم الرعایه خواهد بود و این اصل دارای ابعاد همه جانبه ای است.
اصل تسری رفتار داخلی: مقررات مربوط به کالا های داخلی باید با مقررات مربوط به کالا های خارجی یکسان باشد. گات در نظر دارد چنانچه دولتی بخواهد اثر کاهش تعرفه های گمرکی را با وضع مقررات تبعیض آمیز در رابطه با کالا های داخلی و خارجی خنثی سازد مانع گردد.
کاهش عوارض گمرکی: به صورت مرحله ای و قدم به قدم است.
ممنوعیت از برقراری محدودیت‌های مقداری: گات وضع محدودیت های تجاری را از طریق تعیین سهمیه بر صادرات و واردات برای کشورهای عضو منع می کند.
تنظیم قواعد و مقررات صادراتی: گات ممنوعیتی را در مورد اقداماتی که جهت افزایش حجم صادرات اتخاذ می شود در نظر نگرفته است از سوی دیگر چنانچه کشوری مبادرت به عرضه کالا در خارج با قیمتی کمتر از داخل (که به آن دامپینگ گویند) نماید وضع عوارض ضد دامپینگ برای سایر کشورها مجاز است.
مذاکرات گات
مذاکرات گات بین اعضا تاکنون دردوره های مختلفی که به دوره های گات مشهور است انجام شده است. تاکنون گات هشت دوره مذاکرات برگزار کرده است لکن دور هشتم مذاکرات که خود 7 سال به طول انجامیده پرجنجال ترین آنها محسوب می شود و دارای نتایج قابل توجهی بود. این دور مذاکرات چون در کشور اروگوئه انجام شد معروف است به دور اروگوئه. آنچه در این مرحله مهم می باشداین است که مذاکرات دور اروگوئه با شرکت بیش از یک صد کشور عضو در دسامبر 1993 تحولا ت مهمی را در رابطه با مسائل تجاری و بازرگانی بین کشورها به وجود آورد. نتیجه این مذاکرات شکل گیری سازمان جدیدی در ژانویه 1995 (11 دی ماه سال 1373) به نام سازمان تجارت جهانی (W.T.O) است که با اختیارات بسیار گسترده ای جانشین گات شد که عمری 55 ساله دارد.
تشکیلا ت سازما ن
تجارت جهانی (W.T.O)
مرحله شکل گیری تجارت جهانی بعد از جنگ دوم جهانی با رکود شدیدی مواجه شد لذا کوشش های فراوانی برای تزریق خون تازه در رگ های خشکیده آن به عمل آمد که ثمره آن در موافقتنامه عمومی تعرفه و تجارت (گات) ظاهر شد. وظایف گات در از بین بردن تبعیض های تجارت و گشودن بازارها و کاهش موانع گمرکی موجود خلا صه می شد و تجارت جهانی را 4 برابر افزایش داد.
تعداد اعضای گات نیز از 18 کشوراولیه به 124 کشور فزونی یافت ولی به تدریج مشکلا ت جدیدی بر سر راه گات ایجاد شد.
ولی هیچگونه قانون مدون مشترکی در این ارتباط بین اعضای گات وجود نداشت لذا برای مقابله با این مشکلا ت اعضای گات تصمیم به گسترش قوانین و الحاق جدید به قوانین قبلی گرفتند که در ذیل به آن ها اشاره می کنیم.
1- سازمان تجارت جهانی با قوانین جدید: الف- تجارت خدمات در بین کشورهای عضو ب- حمایت از مالکیت معنوی ج- برخورد قانونی با کشورهایی که از دامپینگ و سوبسید جهت تقویت تولیدات خود در بازارهای جهان استفاده می کنند. د: تنظیم تجارت تولیدات کشاورزی و نساجی تحت قوانین جدید، بنابراین گات تبدیل به یک سازمان تجاری بسیار بزرگ گردید که تنها قسمتی از آن را قوانین قبلی گات تشکیل می داده و گات به نام سازمان تجارت جهانی تغییر یافت. این سازمان از سه شاخه اصلی به نام های TriPS،CATS،CATT تشکیل شد و از سال 1995 به شکل قانونی آغاز به کار کرده مرکز به سازمان تجارت جهانی در ژنو مستقر است.
2- ارکان سازمان تجارت جهانی: سازمان تجارت جهانی در حال حاضر 148 کشور عضو کامل دارد و 30 کشور نیز مراحل عضویت (مذاکره) را می پیمایند و دارای ارکان زیر است:
الف- کنفرانس وزیران: عالی ترین رکن سازمان است و از نمایندگان کلیه کشورهای عضو تشکیل شده است و هر دو سال یک بار برگزار می گردد.
ب- شورای عمومی: این شورا از نمایندگان کلیه دول عضو تشکیل شده است و در فواصل اجلا س های کنفرانس وزیران وظایف آن را به عهده دارد. وظایف دیگر این شورا هدایت کلی و نظارت بر نحوه فعالیت های شورا های «تجارت کالا - تجارت خدمات- جنبه های مرتبط با تجارت حقوق مالکیت معنوی» رکن حل اختلا ف، رکن و بررسی خط مشی تجاری، مسوولیت ارتباط و همکاری سازمان تجارت جهانی با سایر سازمان های بین الدولی، تصویب مقررات مالی و بودجه سالا نه سازمان می باشد و حق عضویت هر یک از اعضا را نیز تعیین می کند.
3- رکن حل اختلاف: به منظور مشورت های لا زم وحل اختلا ف میان دولت های عضو، رکن مزبور هیات های رسیدگی خاص و مراجع تجدید نظر مربوطه را تشکیل می دهد.
4- رکن بررسی خط مشی تجاری: عمده ترین وظایف این رکن عبارتند از بررسی خط مشی ها و رویه تجاری همه اعضا از لحاظ تاثیر آن ها بر نظام چند جانبه تجاری و ارزیابی عملکرد مکانیسم بررسی خط مشی تجاری است.
5- شورای تخصصی: سازمان تجارت جهانی دارای شوراهای تخصصی متعددی است، نظیر شورای تجارت کالا ، شورای تجارت خدمات، شورای جنبه های مرتبط با تجارت حقوق مالکیت معنوی.
6- کمیته‌های تخصصی: کنفرانس وزیران در جهت اجرای وظایف خود کمیته های تخصصی مختلفی را ایجاد می کند مانند کمیته تجارت و توسعه، کمیته محدود ترین تراز پرداخت ها، کمیته بودجه مالی و تشکیلا تی.
7- دبیرخانه: مدیر کل ریاست دبیرخانه رابه عهده دارد و از طرف کنفرانس وزیران نیز منصوب می شود مدیر عامل، از طریق کنفرانس وزرا انتخاب می شود و دفتر سازمان نیز تحت نظر مدیر عامل فعالیت می کند.
8- موافقت‌نامه های عمومی سازمان: که در 3 شاخه طبقه بندی شده که می بایست کلیه اعضای سازمان از آن ها تبعیت کنند این موافقت نامه ها عبارتنداز:
الف: موافقتنامه های عمومی تعرفه و تجارت GATT که شامل موافقت نامه های کشاورزی، بهداشت، پوشاک و منسوجات است.
موانع تکنیکی تجاری، موافقتنامه سرمایه گذای، موافقتنامه زیر قیمت فروش، ارزش گذاری گمرکی، قوانین کشورهای مبدا، مجوز واردات کالا - پرداخت های تشویقی و قوانین حمایتی است.
ب- موافقتنامه عمومی تجارت خدمات GATS: که تجارت خدمات را برای اولین بار مقوله تجارت جهانی نمود: نظیر انتقال نیرو، ارتباطات، حمل و نقل هوایی و دریایی و خدمات مالی.
ج- تجارت حقوق مالکیت معنوی: از قبیل حمایت از حقوق ناشرین، مخترعین مارک های تجاری، هنر، ادبیات و ساخت مدارهای الکترونیکی.