متنوع‌ترین مجلس انقلاب

جواد دلیری
سال 1358 را می توان سال انتخاب های پرشمار در تاریخ انقلاب اسلامی ایران دانست. انتخابات نخستین دوره مجلس شورای اسلامی در شرایطی برگزار شد که هنوز کمتر از یکسال از عمر نظام جمهوری اسلامی نگذشته بود و جو انقلابی و حضور گروه ها، دسته ها و احزاب گوناگون در آن ایام و نیز فاصله کوتاه زمانی انتخابات ریاست جمهوری با آن، باعث انتخابات شده بود. علاوه بر این، برگزاری پنج انتخابات در عرض 12 ماه باعث شد، سال 58 به عنوان نقطه عطف در تاریخ دموکراسی ایران خوانده شود.
همه پرسی تغییر رژیم در 10 و 11 فروردین،58 انتخابات خبرگان بررسی نهایی قانون اساسی در،12/5/58 همه پرسی تایید قانون اساسی در 11 و12/9/58 نخستین انتخابات ریاست جمهوری در 15/11/58 و اولین انتخابات مجلس شورای اسلامی در 24/12/58 فرازهای اولین سال تجربه انتخاباتی و دموکراسی خواهی ایرانیان را تشکیل می دهند.
تشکیل مجلس به اصرار امام (ره) برخلاف نظر عده ای که معتقد بودند ارکان و قوای نظام باید آهسته تر شکل بگیرد در 24 اسفندبرپا شد.از همین رو انتخابات نخستین دوره مجلس شورای اسلامی در یک فضای باز سیاسی انجام گرفت و داوطلبان از سویی در این دور از انتخابات تقریباً امکان حضور اکثر جریان های سیاسی و گروه ها فراهم بود و هر کدام از گروه ها با ارائه شعارهای انتخاباتی و تبلیغی مختلف و با این ایده که در میان مردم جایگاه والادارند، برای پیروزی بر رقبای خود تدارک گسترده ای دیده بودند. گروه ها و احزاب سیاسی حاضر در صحنه با معرفی نامزدهای مستقل به رقابت پرداخت به لحاظ همین تنوع نامزدها و شعارهای انتخاباتی اولین دوره مجلس از ویژگی و برجستگی خاصی برخوردار بود. از همین لحاظ می توان مجلس اول را متنوع ترین و سیاسی ترین و در عین حال قوی ترین مجلس در طول حیات جمهوری اسلامی تا به امروز خواند.از این مجلس 9 نفر به کابینه راه یافتند. (1)
از دیگر ویژگی های این مجلس راهیابی چهره های فراوان زندان رفته و زجر کشیده بود که حداقل شش نفر از آنها از جمله سیدکاظم موسوی بجنوردی، انواری، عسگراولادی، حجتی کرمانی، شیبانی و عزت‌الله سحابی بیش از ده سال در زندان رژیم گذشته بودند.
از نکات جالب توجه دیگر این دوره این بود که نظارت شورای نگهبان برای انتخابات وجود نداشت و تنها در مرحله میاندوره ای مجلس اول، شورای نگهبان نظارت را برعهده گرفت.
داوطلبان از سوی وزارت کشور مورد بررسی قرار می گرفتند و توسط وزیر وقت، تایید یا رد می گشتند و شورای نگهبان در آن زمان هنوز تشکیل نشده بود. به موجب قانون انتخابات مصوب شورای انقلاب، اقدام کنندگان علیه انقلاب و جمهوری اسلامی، محرومین از حقوق اجتماعی، محجورین و ورشکستگان به تقصیر و مقامات رژیم گذشته به علاوه مسوولان شاغل بکار حق شرکت در انتخابات را نداشتند در نتیجه داوطلبانی که شامل این موارد نمی شدند در انتخابات خود را نامزد کردند.
پس از موضوع صف آرایی جریان های سیاسی در نخستین انتخابات پارلمانی پس از پیروزی انقلاب اسلامی مساله یک مرحله ای یا دو مرحله ای برگزار شدن انتخابات یکی از چالش های عمده انتخابات بود. با انتشار این قانون، گروه ها و شخصیت های سیاسی به دو مرحله ای شدن انتخابات اعتراض کردند. به گفته مخالفین با اجرای این طرح، نمایندگان احزاب و گروه ها از راهیابی به مجلس باز می ماندند، در مقابل موافقین طرح چنین عنوان می کردند که دو مرحله ای شدن انتخابات موجب می شود تا نمایندگان منتخب، نماینده طیف وسیعی از مردم باشند. پیش تر شورای انقلاب تصویب کرده بود که نمایندگان حائز اکثریت مطلق آرا شایستگی حضور در مجلس را خواهند داشت اما این مساله مورد قبول سازمان مجاهدین خلق (منافقین) و برخی از نیروهای ملی گرا واقع نشده بود.
در میتینگ های انتخاباتی که مجاهدین خلق در تهران و شهرستان ها برگزار می کردند از طرح دو مرحله ای کردن انتخابات به شدت انتقاد می شد و حتی در برخی از شهرها کار به درگیری و زدوخورد خیابانی رسید. ابوالحسن بنی صدر رئیس جمهوری نیز تلویحا از یک مرحله ای کردن انتخابات حمایت می کرد و همین مساله بهانه ای مناسب برای مجاهدین خلق بود تا بر موضع خود پافشاری کنند.. اصرار مجاهدین خلق بر مواضع خود، حزب جمهوری اسلامی را به واکنش واداشت و شورای مرکزی حزب در بیانیه شماره سه انتخاباتی خود از موضع مجاهدین خلق انتقاد کرد. اما سرانجام انتخابات با همان قانون دو مرحله ای به اجرا درآمد.چالش دیگر، <نامزدی اکبر هاشمی رفسنجانی> از سوی حزب جمهوری اسلامی برای نمایندگی مجلس بود. هاشمی رفسنجانی در حالی نامزد تهران شده بود که همزمان مسثولیت سرپرستی وزارت کشور را نیز برعهده داشت. درنهایت هاشمی به خاطر طرح جدی شبهه جناح های سیاسی مبنی بر نقض بی طرفی در جریان برگزاری انتخابات از این مسوولیت استعفا کرد و جای خود را به محمدرضا مهدوی کنی داد.
از همان ابتدا مشخص بود که رقابت اصلی میان چند حزب و جریان نامدار یعنی حزب جمهوری و گروه های همسو، دفتر هماهنگی رئیس جمهوری با مردم، نهضت آزادی، سازمان مجاهدین خلق و فداییان خلق خواهد بود.
در این دور از انتخابات چند گروه سیاسی، ائتلافی را با عنوان <ائتلاف بزرگ> شکل دادند. <ائتلاف بزرگ میان نیروهای طرفدار خط امام صورت گرفت که در آن جامعه روحانیت مبارز تهران قبل از انشعاب حزب جمهوری اسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی (قبل از انحلال و انشعاب)که متشکل از گروه های مختلف مبارز بودحضور داشتند و درنهایت از سوی این ائتلاف یک فهرست سی نفره به مردم معرفی شد. در کنار این فهرست، دفتر هماهنگی مردم با رئیس جمهور (بنی صدر)، نهضت آزادی و گروه های اقماری آن به ارائه فهرست جداگانه پرداختند. (سعید حجاریان ـ عصر ما ـ اسفند 72)
در این انتخابات حزب جمهوری اسلامی و جامعه روحانیت بعد از رایزنی های فراوان برسر ارائه فهرست مشترک با هم به توافق رسیده و با امضای بیانیه ای به امضای آیت‌الله سیدعلی خامنه ای از طرف حزب جمهوری اسلامی و مهدی شاه آبادی از سوی جامعه روحانیت مبارز ائتلاف خود را اعلام کردند. (روزنامه بامداد ـ اسفند 58)
در این ائتلاف علاوه بر گروه های همسو با دو تشکل یاد شده گروه هایی نظیر سازمان مجاهدین، اتحادیه انجمن های اسلامی شهر ری، سازمان فجر اسلام، نهضت زنان مسلمان، اتحادیه انجمن های اسلامی معلمان و بنیاد الهادی نیز شرکت کردند. در این انتخابات با توجه به فراگیری انتخابات مجلس و عدم شناخت کافی از افراد در استان ها، جامعه مدرسین هم تصمیم می گیرد فهرستی انتخاباتی برای سراسر کشور ارائه ندهد. < در مورد شرکت آقایان مدرسین در انتخابات و ارائه فهرست جامعه برای شهرستان ها بحث شد و تصویب شد که به این صورت دخالت نکنند> [صورت مذاکرات و مصوبات جلسات جامعه مدرسین8/11/1358] در همین ایام اکبر هاشمی رفسنجانی به نمایندگی از حزب جمهوری اسلامی در جمع اعضای جامعه مدرسین حضور پیدا کرد و توضیحاتی درباره فعالیت های حزب جمهوری اسلامی و جامعه روحانیت مبارز ارائه می دهد که به دنبال آن تصمیم گرفته می شود، نمایندگانی از جامعه مدرسین در جلسات مشترک حزب و جامعه مدرسین شرکت کنند.
<...در این مقطع با توجه به شرایط حساس زمانی، جامعه مدرسین تصمیم می گیرد طی نامه ای به محضر امام از ایشان درباره نحوه دخالت در انتخابات مجلس کسب تکلیف نماید. نامه ای به امام نوشته شود که راهنمایی در امر انتخابات مجلس شورای ملی بفرماید.در این جلسه نسبت به موادش بحث شد و نامه نوشته و آقای مکارم مامور ارائه اش شد> [جامعه مدرسین، از آغاز تاکنون، ج 2، ص 710] همان گونه که پیش بینی می شد امام با دخالت و معرفی افراد و ارائه فهرست جامعه مدرسین در مورد انتخابات مجلس موافق نبودند و تنها تاکید به <آزاد گذاشتن مردم و ارشاد و روشنگری آنان کردند.> [صورت مذاکرات و مصوبات جلسات جامعه مدرسین8/11/1358] چرا که امام معتقد بودند که شخصیت های حوزوی نباید برای مردم تعیین تکلیف کنند.بدین ترتیب، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در این انتخابات از هیچ کاندیدایی در هیچ یک از شهر ها حمایت نکرد. در نهایت سعید امانی همدانی، سیدحسن آیت، محمد جواد باهنر، حسن ابراهیم حبیبی، نجفقلی حبیبی، فخرالدین حجازی، محمد جواد حجتی کرمانی، سیدعلی حسینی خامنه ای، سیدمحمد موسوی خوئینی ها، گوهر الشریعه دستغیب، محمدعلی رجایی، سیدرضا زواره ای، مهدی شاه آبادی، حبیب‌الله عسگر اولادی، هادی غفاری، حسین کمالی، سید اسدالله لاجوردی، سیدمحمدباقر لواسانی، محمد مبلغی (اسلامی)، محسن مجتهد شبستری، عبدالمجید معادیخواه، علی اکبر معین فر، محمدکاظم موسوی بجنوردی، احمد مولایی، علی اکبر ناطق نوری، سیف‌الله وحید دستجردی، علی اکبر ولایتی، محمدعلی هادی نجف آبادی، فرشته هاشمی و اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان نامزدهای مشترک این ائتلاف در تهران معرفی شدند.
جریان دیگری که رقابت تنگاتنگی را با حزب جمهوری اسلامی آغاز کرده بود <دفتر همکاری های مردم با رئیس جمهور> بود. بنی صدر بعد از پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری به منظور تجدید این موفقیت، اقدامات چندی را برای جلب توجه مردم و کسب آرای آنان برای انتخابات و راهیابی نامزدهای مورد حمایت خود به مجلس آغاز کرد. تاسیس دفتر همکاری های مردم با رئیس جمهوری از جمله این اقدامات بود.
نهاد مذکور در شهرستان های مهم کشور شعبه داشت اما از همان ابتدا مشخص بود که رقابت اصلی میان گروه ها در تهران صورت می گیرد و جریان های سیاسی همه تلاش خود را برای کسب موفقیت بیشتر در انتخابات تهران به کار خواهند بست.
محمد مبلغی، حسن ابراهیمی حبیبی، نجفقلی حبیبی، محمدجواد حجتی کرمانی، مهدی شاه آبادی و فخرالدین حجازی نیز از جمله نامزدهایی بودند که مشترکا مورد حمایت حزب جمهوری و دفتر همکاری ها قرار گرفتند و در کنار اینها علی گلزاده غفوری، طاهره صفارزاده، محمد جعفری، فتح‌الله بنی صدر و محمدرضا پسندیده از جمله چهره هایی بودند که تشکل مورد حمایت بنی صدر با حمایت از آنها انتظار راهیابی شان به مجلس را داشت.
نهضت آزادی با وجود استعفای دولت موقت و جریان اشغال سفارت آمریکا فهرست انتخاباتی خود را ذیل عنوان کاندیداهای همنام منتشر کرد.
مهدی بازرگان، حسن حبیبی، مصطفی چمران، یدالله سحابی، عزت‌الله سحابی، هاشم صباغیان، گلزاده غفوری، اعظم طالقانی، کاظم سامی، ابراهیم یزدی و علی اکبر معین فر از جمله نامزدهای مورد حمایت نهضت آزادی بودند.
مجاهدین خلق نیز با توجه به برگزاری راهپیمایی و سخنرانی و میتینگ های سیاسی متعدد در تهران و دیگر شهرستان ها امید زیادی به انتخاب نامزدهای خود در مجلس داشتند و از داوطلبی مسعود رجوی، مهدی ابریشمچی، اشرف ربیعی، مریم قجر عضدانلو، محمد ملکی و علی گلزاده غفوری حمایت می کردند.
تشکل یاد شده از همان ابتدا بنا را بر ناسازگاری گذاشته بود و از آنچه قانون شکنی در آستانه انتخابات می نامید گله می کرد و حتی در همان ایام درخصوص مسائل انتخاباتی و تقلب های انتخاباتی در جریان رای گیری اعلامیه ای منتشر کرد که از تلویزیون پخش شد اما مشخص بود که اینگونه اظهارنظر ها برای تاثیرگذاری بر روند انتخابات است چرا که بسیاری از گروه های سیاسی، فضای حاکم بر کشور را آرام توصیف کرده و از سلامت انتخابات ابراز اطمینان می کردند.با این حال، این طیف با وجود تبلیغات خاص خود و برخی شیطنت ها رای نیاوردند.
سرانجام نخستین دوره انتخابات مجلس در 24 اسفند 1358 در آرامش کامل (علی رغم نگرانی ها و اضطراب عمومی) و به جز در کردستان برگزار شد.
مرحله اول انتخابات در 24 اسفند 1358 در 193 حوزه انتخابیه برای برگزیدن 270 نماینده مجلس انجام شد. در تهران انجمن نظارت بر انتخابات مرکب از هفت نفر مسوولیت این کار را به عهده داشتند. در مرحله اول و با توجه به نیاز کسب اکثریت مطلق آرا از سوی نامزدها، در مجموع 97 نفر به مجلس راه پیدا کردند و تعیین تکلیف مابقی نمایندگان به مرحله دوم موکول شد. روز نوزدهم اردیبهشت ماه 59 مرحله دوم انتخابات در تهران و 114 حوزه دیگر در شهرستان ها برگزار شد.
براساس آمار موجود (آمار این بخش از کتاب معرفی نمایندگان پنج دوره مجلس ـ دی ماه 1378 ـ استخراج شده است) جمعیت واجدین شرایط بیست میلیون و 857 هزار و 391 نفر اعلام شده بود که از این تعداد 10 میلیون و 575 هزار و 969 نفر (برابر با 52/14 درصد واجدین شرایط) در کل کشور شرکت کردند. در اولین مرحله انتخابات 97 نفر از سراسر کشور موفق به کسب اکثریت مطلق آرا شدند و در مرحله دوم انتخابات نیز 137 نفر به مجلس راه یافتند که 21 نفر از آنها متعلق به فهرست ائتلاف بزرگ و بقیه کاندیداهای نهضت آزادی و یا منفرد بودند. فخرالدین حجازی نماینده اول تهران از فهرست <ائتلاف بزرگ> (عصرما ـ 1374) یک میلیون و 568 هزار و 759 رای را کسب کرد.
نمایندگان تهران در مرحله اول به ترتیب فخرالدین حجازی، حسن ابراهیم حبیبی، مهدی بازرگان، علی اکبر معین فر، (آیت‌الله) سیدعلی حسینی خامنه ای (ایشان در تاریخ 21/7/60 از نمایندگی استعفا کردند و به ریاست جمهوری اسلامی ایران برگزیده شدند)، محمدجواد حجتی کرمانی، سیدحسن آیت (در 14/5/60 توسط منافقین به شهادت رسید)، علی گلزاره غفوری (4/11/60 از نمایندگی استعفا کرد)، هادی غفاری، سیدمحمد خوئینی ها، محمدعلی رجایی (در تاریخ 5/3/60 از سمت نمایندگی استعفا کرد و ابتدا برای نخست وزیری و سپس به ریاست جمهوری اسلامی ایران برگزیده شد)، علی اکبر ناطق نوری (24/9/60 برای تصدی وزارت کشور از نمایندگی استعفا کرد)، اکبر هاشمی بهرمانی، ابراهیم یزدی، اعظم طالقانی، مصطفی چمران (31/3/60 در جبهه به شهادت رسید) و عزت‌الله سحابی برگزیده شدند.در مرحله دوم محسن مجتهد شبستری، گوهرالشریعه دستغیب، علی اکبر ولایتی (24/9/60 برای تصدی وزارت امور خارجه از سمت نمایندگی استعفا داد)، کاظم سامی، یدالله سحابی، محمدباقر حسینی، محمدعلی نجف آبادی، عبدالمجید معادیخواه، حبیب‌الله عسگراولادی، محمدکاظم موسوی، هاشم صباغیان، مهدی شاه آبادی نیز انتخاب شدند. در انتخابات میاندوره ای سال 1360 سیدمحمود دعایی، سیدرضا زواره ای، عباس شیبانی، عاطفه صدیقی رجایی، حسین کمالی و در انتخابات میاندوره ای سال 1361 محمد هاشم رهبری، تقی سیدخاموشی و احمد مولایی به مجلس راه یافتند.در تهران حزب جمهوری اسلامی و نهضت آزادی پیشتاز انتخابات بودند و در شهرستانها اکثر نامزدهای جمهوری اسلامی موفق به راهیابی به مجلس شورای اسلامی شدند. حجازی، خامنه ای، حبیبی، باهنر، حجتی کرمانی، غفاری، معین فر، موسوی خویینی ها، رجایی، ناطق نوری، هاشمی رفسنجانی، مجتهد شبستری، عسگراولادی، بجنوردی، معادیخواه، هادی نجف آبادی، ولایتی، دستغیب، آیت و شاه آبادی بیست نامزد حزب جمهوری بودند که به مجلس راه یافتند.
حبیبی، بازرگان، معین فر، گلزاده غفوری، ابراهیم یزدی، اعظم طالقانی، چمران، عزت‌الله سحابی، سامی، یدالله سحابی و صباغیان نیز به عنوان نامزدهای نهضت آزادی به مجلس اول را یافتند. حبیبی و معین فر نیز نامزد مشترک این دو حزب بودند که توانستند در این انتخابات به موفقیت دست یابند. در این دوره چهره های مختلفی چون مهدی کروبی، عطاالله مهاجرانی، مرتضی الویری، مجید انصاری، اسدالله بیات، محمدجواد حجتی کرمانی، هادی خامنه ای، قربانعلی دری نجف آبادی، حسن روحانی، محسن رهامی،رضا زواره ای، کاظم سامی، محمدامین سازگارنژاد،صباح زنگنه، عباس شیبانی، صادق خلخالی، احمد صدرحاج سیدجوادی، لطیف صفری، هادی غفاری، محمد مجتهد شبستری، محمد محمدی گرگانی، یدالله سحابی، ابراهیم یزدی، حسن یوسفی اشکوری، مصطفی معین، عزت‌الله سحابی، علی اکبر معین فر و... از شهر های مختلف به مجلس راه افتادند. پس از تایید انتخابات مرحله دوم از سوی وزارت کشور، سرانجام نخستین مجلس در جمهوری اسلامی تحت عنوان <مجلس شورای ملی> در 7 خرداد 1359 گشایش یافت. بدین ترتیب متنوع ترین و سیاسی ترین مجلس در طول حیات جمهوری اسلامی شکل گرفت.          ادامه دارد...