تاریخ‌نگاری جنگ؛ بایدها و ضرورت‌ها

دفاع مقدس صرفنظر از نگاه ارزشی به آن، واقعه‌ای تاریخی است که در یک مقطع زمانی خاص شکل گرفته و مدت هشت سال از استمرار آن تحولات و اتفاقات متعددی را در تاریخ سیاسی،نظامی، اقتصادی و فرهنگی نظام جمهوری اسلامی رقم زده است.
از آنجایی که هر مانده تاریخی برای پژوهشگران این عرصه زمینه‌ای بر تحقیق محسوب می‌شود بنابراین دوران دفاع مقدس نیز از این حیث که چه در حین جنگ و چه بعد از آن، آثار و تبعات فراوانی داشته و دارد از جایگاه معتبری برای تحقیق برخوردار است.
یکی از الزامات کار پژوهشی بخصوص از نوع تاریخی آن مراجعه به اسناد و مدارک موجود است. طبعاً در مورد دفاع مقدس چه در زمان وقوع حادثه و بعد از آن مواد خام بسیاری برای مراجعه مورخ وجود دارد که بسیاری از آنها دسته بندی شده برخی از آن نیز در شمار اسناد طبقه بندی شده و محرمانه قرار گرفته است.
وجود دیدگاه مختلف در مورد تاریخی بودن یا نبودن جنگ از جمله مسائلی است که بر تاریخنگاری جنگ اثر می‌گذارد.
براساس دیدگاهی از آنجاییکه هنوز 50 سال از زمان وقوع یک حادثه نگذشته است بنابراین آن حادثه هنوز به تاریخ نپیوسته و زمان برای انتشار اسناد آن مناسب نیست.
تلقی دیگری نه در امتداد نظریه فوق بلکه در کنار آن قرار دارد که معتقد است جنگ ایران و عراق هنوز به نقطه پایان خود نرسیده و هنوز تکلیف مرزها و مسئله غرامت جنگی حل نشده و قوه اجرایی فعلی حاکم در عراق دولت گذار است و معلوم نیست که چه اتفاقی در آینده بوقوع بپویدند.
از نظر معتقدان به این نظریه ما زمانی می‌توانیم در مورد یک اتفاق تاریخ قضاوتی داشته باشیم که دوران آن به پایان رسیده باشد اما دوران دفاع مقدس به جهت ابهامات موجود در مورد مسایل اساسی هنوز به نقطه پایانی نرسیده است.
دیدگاهی دیگر به لحاظ حقوقی و سیاسی معتقد است در زمانی خاص و در فضایی سیاسی و اجتماعی تحولی نظامی به نام جنگ رخ داده و با قبول پیشنهاد آتش‌بس و متجاوز شناخته شدن عراق در جنگ دوران دفاع مقدس به تاریخ پیوسته و دوران آن تمام شده است.
برخی دیگر که بر ارزشها دینی و انقلابی تاکید دارند جنگ را در پناه حفظ نظام و انقلاب می‌دانند و معتقدند در جریان دفاع مقدس و بعد از آن ارزشها و حقایق معنوی جنگ بر نسل جدید اثر گذاشته و برای استمرار این تاثیرگذاری دوره فعلی را باید امتداد دوران دفاع مقدس دانست.
یکی از ویژگی‌های بررسی تحولات دوره معاصر به لحاظ شناخت منابع، پیوستن سندی جدید در عرصه پژوهش است که به تاریخ شفاهی تعبیر می‌شود.تا پیش از این بخصوص با تلقی سنی از تاریخ، وظیفه مورخ، نگارش وقایع و حوادث مربوط به عناصر قدرت و هیات حاکمه بود و تاریخ نگار احساس دینی در مورد پرداختن به زندگی و حیات اجتماعی عناصر رده پایین جامعه نداشت و نقش افراد عادی در ایجاد یک پدیده و حادثه به طور کلی نادیده انگاشته می‌شد اما در دوره جدید، تاریخ شفاهی به عنوان یک روش در عرصه تاریخنگاری مورد توجه قرار گرفته است.
مورخ در شرایط کنونی علاوه بر مراجعه به اسناد و مدارک برای درک دقیق‌تر و واضح‌تر چگونگی پیدایش یک روخداد خود را ملزم می‌بیند که در صورت امکان با تک تک افرادی که به نوعی آن را واقعه را مشاهده کرده‌اند یا نسبتی به آن رسانیده‌اند مواجه شود و در قالب چینش پرسش و پاسخ‌ها و تنظیم آن و در کنار هم قرار دادن مشاهدات مشابه از یک واقعه، درستی و نادرسیت گفته‌ها را پیدا کند.
این موضوع بخصوص در مورد دوران دفاع مقدس بیشتر صدق می‌کند چون در مورد جنگ ما تعبیر کاملاً مردمی از آن داریم و به همین خاطر نقش مردم در این عرصه بسیار پررنگ است.
مهمترین دغدعه‌هایی که در این زمینه وجود دارد شتاب و تعجیل در ضبط خاطرات شفاهی است چون اگر مشمول مرور زمان می‌شود و امکان فراموشی و از یاد بردن جزییات وقایع توسط اشخاص وجود دارد و ممکن است که فرد مصاحبه‌ شونده بواسطه گذشته زمان حوادث و وقایع را به صورت جابه جا نقل کند که خود این موضوع نه تنها موجب خلل در بیان واقعه تاریخی است بلکه بر ابهام قضیه می‌‌افزاید.
یکی از نکات دیگری که می‌تواند یکی از آفات تاریخ نگاری جنگ باشد توفق نگاه توصیفی است. از ابتدای وقوع جنگ بسیاری بر اهمیت وقوع این حادثه واقف بودند و به همین خاطر برای ثبت، ضبط، نگهداری و بایگانی اسناد و مدارک آن تلاش داشتند.
در طول دوران دفاع مقدس با توجه به متولیانی که در سپاه و ارتش برای ارائه فرآورده‌های فرهنگی در مورد جنگ وجود داشتند محصولاتی برای ارائه به مخاطبان منتشر شدند. طبعاً بسیاری از این آثار به بیان شرح عملیات و پدافند و تک‌نگاری‌هایی در مورد زندگی سرداران شهید و ارائه کارکرد موسسات مرتبط با جنگ به عنوان مراکز ستادی و پشیبانی داشت محدود می‌شد اما بعد از جنگ انتظار این بود که وقایع نگاری جنگ از حالت توصیفی خارج شود به مسایل پژوهشی و طرح پرسش‌های بنیادی در مورد جنگ و ارائه پاسخ مناسب بپردازد اما فقر آثار پژوهشی در مورد جنگ در این زمینه بسیار آزار دهنده است.
بی‌تردید دوران دفاع مقدس مقطعی بسیار حساس در انقلاب اسلامی است و بسیار از حوادث و تحولات آن با توجه به اینکه خاطره‌هایی از رشادت، پایمردی، دلیری، صبوری، توکل و ...مردم ایران را زنده می‌کند و طبعاً بسیاری از مولفین جنگ با توجه به اینکه از نزدیک واقعیت‌های مربوط به دوران دفاع مقدس را از نزدیک لمس کردند نگاهی کاملاً ارزشی و اعتقادی به جنگ تحمیلی دارند.
گرچه نگارش کتابی پیرامون دفاع مقدس با داشتن چنین روحیاتی امری طبیعی است اما متاسفانه بعضاً شاهد مقدس‌انگاری در عرصه تالیف کتاب هستیم و استمرار آن می‌تواند باعث ضربه زدن به عرصه تاریخنگاری باشد.
طبعاً در شرایط کنونی با توجه به گذشت سالها از واقعه و شکل گرفتن نسل جدیدی که تصورات مبهمی از دوران دفاع مقدس دارند بیان وقایع و حوادث که صرفاً بر جنبه‌های معنوی تاکید دارند برای نسل جدید امری دشوار به نظر می‌‌‌‌‌‌رسد چون اساساً نسل تازه با توجه به گسترس عرصه فناوری اطلاع‌‌‌رسانی به صورت روزانه در معرض داده‌ها مختلف از طریق اینترنت و سایر رسانه‌های دیداری و شنیداری قرار می‌گیرد و با توجه به حساس بودن مسئله دفاع مقدس بسیاری تحلیلها و تفسیرهای موافقین و مخالفین در مسیر بازتعریف مجدد از دوران جنگ تحمیلی هستند بنابراین مخاطبان که صرفاً به خواندن آثار با تاکید بر جنبه‌های معنوی و اعتقادی عادت داشتند در مواجه به سئوالات و ابهاماتی که بعد از این بروز خواهد کرد دچار تنافضات فراوانی خواهد شد.
یکی از دیگر از مسایل مهم در عرصه تاریخنگاری جنگ، مراجعه به مراکزی است که عهده‌دار بایگانی و ثبت و ضبط وقایع مرتبط با جنگ تحمیلی هستند. متاسفانه اکنون بعد از گذشت 19 سال از دوران دفاع مقدس هنوز سازمان مشخصی برای اینکار در نظر گرفته نشده و مراجعین برای امر پژوهش ناگزیرند که بین مطالعاتی سپاه، ارتش و دفاع مقدس سرگردان بمانند.