عراق در مسیر اتحاد

سعدالله زارعی ـ کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه
در آستانه انتخابات عراق آرایش سیاسی در این کشور دستخوش تغییراتی شده است. در حال حاضر ائتلاف یکپارچه شیعیان عراق در قامت«ائتلاف ملی عراق» نمود پیدا کرده که البته حزب‌الدعوه به‌عنوان حزب متبوع نخست‌وزیر در این ائتلاف حضور ندارد.
در موضوع تشکیل ائتلاف جدید عراق یک خلط مبحث صورت گرفته است که ابتدا باید در این‌باره روشنگری شود. آنچه تحت عنوان ائتلاف جدید از آن یاد می‌شود، در واقع بازسازی ائتلافی است که در طول یک‌سال گذشته توسط گروه‌ها و احزاب مختلف شیعه عراقی شکل گرفته و توانسته هم وحدت و یکپارچگی جامعه شیعه و تقویت روابط درونی احزاب شیعی را سبب شود و هم پیروزی‌های بزرگی در عرصه سیاسی ایجاد کرده که توانسته کمک شایانی به استقرار نظم عراق و حل بسیاری از مشکلات و معضلات این کشور کند. این ائتلاف در گذر زمان طبعا نیازمند نوعی بازسازی است اما برخی گمان کرده‌اند ائتلاف جدید عراق با شکستن محدودیت شیعی بودن به‌عنوان یک شرط در عضویت دیگر گروه‌ها درآمده در حالی که ائتلاف جدید کماکان یک ائتلاف شیعی است که با حضور احزاب و گروه‌های مختلف شیعه حتی فراگیرتر از ائتلاف 555 است.
به‌عنوان مثال در ائتلاف گذشته گروه شیعی، دکتر چلبی حضور نداشت یا حزب‌ فضیلت یعقوبی در ائتلاف یکپارچه و فهرست انتخاباتی 555 نبود اما در تشکیلات و ائتلاف جدید که تحت عنوان ائتلاف ملی عراق تشکیل شده این گروه‌ها هم حضور دارند. در عین حال تاکنون حزب‌الدعوه نوری مالکی وارد این ائتلاف نشده و بحث ائتلاف فرامذهبی را دنبال می‌کند. بدین معنا که ائتلافی با مشارکت کردها، سنی‌ها و شیعیان تشکیل دهد که این موضوع به صورت کلی مورد تایید گروه‌های شیعی هم هست اما آنها اظهار می‌دارند که ما نیازمند یک ائتلاف انتخاباتی هستیم تا بتوانیم ضمن حفظ منافع ملی عراق، منافع ملی شیعیان در عرصه سیاسی را نیز تامین کنیم.
این فعلا اختلافی است که بین نوری‌مالکی و دیگر رهبران ائتلاف وجود دارد. آن چیزی که در بیرون منعکس شده و برخی از خبرگزاری‌ها آن را منعکس کرده‌اند، این است که شیعیان طرفدار انحلال ائتلاف شیعی و تشکیل یک ائتلاف ملی هستند و در این بین نوری‌مالکی از ورود در چنین ائتلافی خودداری می‌کند در حالی که این امر واقعیت ندارد بلکه آن چیزی که مالکی دنبال می‌کند این است که یک ائتلاف فرامذهبی تشکیل دهد که این ائتلاف مسبوق به سابقه است، یعنی از حدود 4-3 سال پیش بویژه از زمانی که جریان اهل سنت عراق اقدام به خارج کردن وزرای خودش از کابینه نوری‌مالکی کرد، نخست‌وزیر بر ائتلاف با اهل سنت و کردها تاکید مخصوصی داشت. این در حالی است که برخی نیز معتقدند تشکیل این ائتلاف تلاشی برای حذف مالکی است در صورتی که اصلا این‌طور نیست و احزاب تشکیل‌دهنده ائتلاف جدید تلاش بسیار زیادی می‌کنند تا اینکه بتوانند نوری‌مالکی را متقاعد کنند به این جریان انتخاباتی بپیوندد و نرمش‌هایی هم در مواضع مالکی و حزب‌الدعوه مشاهده شده است.
برخی نیز اعلام کرده‌اند مالکی درصدد ایجاد یک حزب با اهل سنت عراق است اما تاکنون چنین چیزی تأیید نشده بلکه آنچه شنیده شده تشکیل یک ائتلاف سیاسی است که در این ائتلاف شیعیان، سنی‌ها و کرد‌ها حضور داشته باشند. ائتلاف به معنای حزب نیست بلکه به معنای یک دستور کار است که روی یکسری موضوعات خاص تمرکز دارد و تا مدتی که آن موضوعات خاص باقی هستند این ائتلاف هم پا برجا می‌ماند در حالی که حزب یک تشکیلات است که روی موضوعات خاصی دور نمی‌زند بلکه اساسا بر مبنای یک توافق کلی برای همکاری و به دست گرفتن مناصب صورت می‌گیرد که مفهوما با ائتلاف متفاوت است.
مسأله مهم دیگری که در عراق رخ داده است، مرگ سیدعبدالعزیز حکیم، رئیس سابق مجلس اعلای عراق است. مجلس اعلای اسلامی عراق از سال تأسیس در سال 1361 به صورت شورایی اداره شده است. همواره یک نفر از سوی جمع به عنوان رئیس مجلس اعلا، یک نفر به عنوان سخنگو و همچنین ارکان دیگر این تشکل بر اساس رأی‌گیری و نظر اکثریت انتخاب شده‌اند. در زمان انتخاب مرحوم شهید محمدباقر حکیم نیز همین مسأله وجود داشت.
پس از شهادت ایشان انتخاب سیدعبدالعزیز حکیم هم در همین چارچوب صورت گرفت. الان هم همین مکانیزم رئیس‌ آینده مجلس اعلای اسلامی عراق را تعیین کرد. در همین راستا نام افرادی مطرح شد که از میان آنها سیدعمار حکیم (پسر ارشد مرحوم سیدعبدالعزیز حکیم) به عنوان رئیس دائم جدید انتخاب شد.
در میان دیگر کاندیداها نام همام حمودی نیز به چشم می‌خورد. در عین حال این نکته را باید در نظر گرفت که میان ریاست بر مجلس اعلا و ریاست بر ائتلاف یکپارچه تفاوت وجود دارد. اگر چه در گذشته سیدعبدالعزیز همزمان ریاست مجلس اعلا و ریاست ائتلاف عراق و ریاست فراکسیون اکثریت مجلس عراق را برعهده داشت اما اینها لازم و ملزوم یکدیگر نیستند. بر همین اساس گفته می‌شود به احتمال زیاد ریاست ائتلاف عراق یا فراکسیون اکثریت در مجلس به همام حمودی می‌رسد که در حال حاضر هم در مجلس عراق عضویت دارد و بسیاری از امور مربوط به تنظیم روابط میان مجلس و دولت را او مدیریت می‌کند.