نگاه نو به تحولات قیمت‌های نفت

حشمت الله رضوی
طی ماه های گذشته که بهای نفت با وجود فراز و نشیب هایش، روند صعودی می پیمود؛ همواره این تصور وجود داشت که افزایش قیمت ها با بنیادهای بازار ارتباطی ندارد.
تصور بر این بود که رکود همچنان حکمفرما است و از این رو افزایش قیمت ها در شرایطی که عرضه نفت کافی است و تقاضا نیز افزایش نیافته است، باید به عواملی به جز بنیادها، مربوط باشد. مرور پیشینه تحولات بازار نفت در ماه های گذشته نشان می دهد که شگفتی از افزایش قیمت های نفت بی دلیل نیز نبوده است. اگر ظرفیت اضافی تولید، ذخایر نفت کشورهای مصرف کننده، تقاضای جهانی، تولید اوپک و گزارش های نهادهای تخصصی انرژی مانند، اوپک، آژانس بین المللی انرژی و اداره اطلاعات انرژی آمریکا در مورد تقاضا را ملاک قرار دهیم، یک بار دیگر در می یابیم که توضیح علل افزایش بهای نفت بر اساس بنیادها به راحتی ممکن نیست.
ظرفیت اضافی بررسی ظرفیت اضافی تولید در کشورهای عضو اوپک گویای آن است که افزایش قیمت های نفت نمی تواند متاثر از این عامل باشد. برای نمونه آمار مربوط به ظرفیت اضافی تولید در کشور عربستان نشان می دهد که این کشور در حال حاضر دو میلیون و 500 هزار بشکه در روز (تولید کنونی عربستان حدود 8 میلیون بشکه و ظرفیت تولید آن ده میلیون و 500 هزار بشکه در روز است) ظرفیت اضافی تولید دارد. حتی پیش بینی می شود که با عملی شدن پروژه های جدید، ظرفیت تولید این کشور تا سال آینده به 12 میلیون و 500 هزار بشکه در روز افزایش یابد. اگر این پروژه ها بر اساس برنامه به بهره برداری برسند، عربستان در مقایسه با امروز روزانه 4 میلیون و 500 هزار بشکه نفت ظرفیت اضافی خواهد داشت.
تقریبا همه کشورهای عضو اوپک دارای ظرفیت مازاد تولید هستند و 4 میلیون و 200 هزار بشکه ای که اوپک طی سه نشست پایانی خود در سال گذشته میلادی از تولید خود کاسته است، نشان دهنده وجود چنین ظرفیت مازادی است. حتی در نیجریه یک میلیون و 200 هزار بشکه ظرفیت اضافی تولید وجود دارد که تصور می رود با روند حرکت دولت و ستیزه جویان به سوی سازش بتدریج امکان عرضه آن به بازار فراهم آید. ایران، کویت، امارات، ونزوئلا از دیگر کشورهایی هستند که دارای ظرفیت اضافی تولید هستند و در شرایط افزایش تقاضا قادرند نفت مورد نیاز جهان را تامین کنند. به این ترتیب تا آنجا که به ظرفیت تولید بر می گردد، بازار جهانی نفت از پشتوانه کافی برای پاسخگویی به نیازهای بازار برخوردار است.
ذخیره سازی وضعیت ذخیره سازی در کشورهای مصرف کننده نفت نیز افزایش قیمت های نفت را توضیح نمی دهد. آمار ذخایر نفت خام و فرآورده در کشورهای مصرف کننده صنعتی نشان می دهد که ذخایر نفت خام این کشورها در حال حاضر پنج روز بیشتر از میانگین پنج سال گذشته است. این میزان در حال حاضر معادل 62 روز مصرف آتی این کشورها و رقم قابل قبولی برای کاهش نگرانی این کشورها در برابر گسیختگی های عرضه است.
هفته نامه گلوبال مارکتز وضعیت کنونی ذخایر نفت و فرآورده های کشورهای صنعتی را به خوبی ترسیم کرده است. این هفته نامه در شماره 17 آگوست (26 مرداد) خود (ص 20) اعلام می دارد که میزان ذخایر نفت خام و فرآورده های کشورهای صنعتی درماه جولای (تازه ترین آمارماهانه موجود) در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته 130 میلیون بشکه بیشتر است.
این گزارش در مورد ذخایر فرآورده های آمریکا می گوید که میزان ذخایر این کشور در ماه جولای 550 هزار بشکه افزایش یافت و به 771 میلیون بشکه رسید که با رقم بی سابقه آن در تابستان سال 1998 تنها 8 میلیون بشکه فاصله دارد. آمار این نشریه نشان می دهد که تقاضای نفت خام آمریکا در ماه جولای گذشته روزانه کمتر از 19 میلیون بشکه در روز بوده است که در 13 سال گذشته پایین ترین میزان بوده و در همین حال ذخایر نفت خام و فرآورده های این کشور در این ماه به بالاتری میزان در بیست سال گذشته رسیده است. آمار دیگری در زمینه ذخیره فرآورده های میان تقطیر نشان می دهد که در ماه جولای 60 میلیون بشکه فرآورده در نفتکش ها و روی آب ها ذخیره شده اند و ذخایر فرآورده های میان تقطیر در آمریکا، اتحادیه اروپا، ژاپن و سنگاپور از آوریل 2008 تا کنون 125 میلیون بشکه افزایش یافته است. همچنین ذخایر نفت گاز در شمال غربی اروپا جایی برای ذخیره سازی بیشتر ندارد و ذخایر فرآورده های میان تقطیر آمریکا به 162 میلیون بشکه افزایش یافته است که بالاترین میزان از ژانویه سال 1985 است.
تولید اوپک
تولید اوپک نیز پس از سهمیه بندی های سال گذشته میلادی که منجر به توافق در مورد کاهش تولید 11 کشور مشمول سهمیه بندی شد، در ماه های گذشته پیوسته افزایش یافته است. نه تنها تولید عراق که مشمول سهمیه بندی نیست افزایش یافته بلکه میزان پایبندی اعضای اوپک نیز به سهمیه ها کاهش یافته است. آمار نشان می دهد میزان پایندی اعضای اوپک به سهمیه ها طی چهارماهه گذشته میلادی پیوسته کاهش یافته و از حداکثر 80 درصد، به کمتر از 70 درصد در حال حاضر رسیده است. از قضا افزایش تدریجی تولید اوپک در حالی است که تولید شماری از کشورهای غیر اوپک مانند روسیه نیز افزایش یافته است.
روند غیر منتظره
به این ترتیب در حالی که چنین نموداری از وضعیت انرژی جهانی از یک سو و حاکم بودن رکود و کاهش تقاضا از سوی دیگر باید قیمت های نفت را به سوی کاهش سوق دهد اما بهای نفت در ماه های گذشته افزایش یافته است. چرا؟
تحلیلگران در توضیح چرایی افزایش بهای نفت به عواملی مانند کاهش ارزش دلار، پیش بینی خروج اقتصاد جهان از رکود، بهبود شاخص ها در بازارهای بورس و نقش سفته بازان اشاره می کنند.
به این ترتیب افزایش بهای نفت در ماه های گذشته پیش از آن که بر واقعیات بازار نفت استوار باشد بر پایه خوشبینی به دورنمای بهبود اقتصاد جهانی مبتنی بوده است. همین به نظاره نشستن افق های روشن تر است که سبب شده است بازار نفت طی ماه های گذشته پدیده کانتانگو (بالاتر بودن بهای نفت برای تحویل آتی در مقایسه با تحویل فوری) را تجربه کند.
وضعیت جدید اکنون به نظر می رسد آن دور دست ها که بسیاری از مبادله گران بازار نفت به آن چشم دوخته و ،علیرغم رکود، بر اساس آن قیمت های نفت را در مبادلات آتی افزایش می دادند، در دسترس قرار گرفته است. همین چند روز پیش بود که اعلام شد دو اقتصاد بزرگ اروپا در سه ماهه دوم سال جاری میلادی 3 دهم درصد رشد داشته اند. گزارش روز چهارشنبه گذشته اداره اطلاعات انرژی آمریکا در مورد ذخایر این کشور نیز که نشان می داد ذخایر این کشور در هفته گذشته به میزان قابل ملاحظه ای کاهش یافته است که از افزایش تقاضا حکایت دارد.
حال افزایش قیمت های نفت، هر دلیلی داشته باشد، واقعیتی است که بازار جهانی آن را تجربه می کند. اما در همان حال باید به یاد داشت سال گذشته که بهای نفت به 147 دلار هر بشکه رسید، بسیاری آن را نتیجه محتوم کنش عوامل بازار می دانستند و هیچکس کاهش بهای نفت از 147 دلار در ماه جولای (تیر)‌ به 32 دلار در ماه دسامبر (آذر) را پیش بینی نکرده بود.
اکنون خواه روند افزایش بهای نفت را متاثر از منطق بازار و آن را پایدار بدانیم یا نه، گفتمان بازار نفت در حال دگرگون شدن است.
اگر در ماه های گذشته روند افزایش نفت و چرایی آن محور بحث بود، اکنون تحلیلگران درصدد پاسخ به این پرسش برآمده اند که سقف افزایش بهای نفت کجا خواهد بود؟ هفته گذشته خبرگزاری رویترز به نقل از مقاله ادوارد مورس( این مقاله قرار است در شماره سپتامبر/ اکتبر نشریه فارین افیرز منتشر شود)، از کارشناسان انرژی و کارمند سابق وزارت خارجه آمریکا، اعلام کرد که حتی با خروج اقتصاد جهان از رکود بهای نفت در کوتاه مدت از مرز 80 دلار هر بشکه فراتر نخواهد رفت. گزیده رویترز از این مقاله و گفت و گویی که با نویسنده انجام داده است حکایت از آن دارد که به عقیده مورس ظرفیت مازاد قابل ملاحظه اوپک – که به نظر وی بین 5 تا 7 میلیون بشکه در روز است – در کنار دیگر عوامل، اجازه نخواهد داد حتی با از سرگیری رشد اقتصادی و افزایش تقاضا، قیمت های نفت از مرز 80 دلار عبور کند.
بلومبرگ نیز هفته گذشته گزارشی از آینده روند قیمت ها منتشر کرد که در آن عمدتا به میزان افزایش بهای نفت در سال جاری اشاره داشت. این گزارش نیز اعلام می کرد که تصور می رود قیمت های نفت از مرز 80 دلار هر بشکه در سال جاری فراتر نرود.
اما تازه ترین اظهار نظر مشابه در مورد سقف قیمت های نفت از آن پائولو اسکارونی (خبر گروه بین الملل شانا/ 31 مرداد) است. وی روز پنجشنبه (29 مرداد) در کنفرانسی در ایتالیا یاد آور شد که بعید است بهای نفت در 6 ماه آینده از مرز 80 دلار هر بشکه فراتر رود. این دیدگاه ها نشان می دهد که بتدریج دو موضوع همخوان بودن افزایش قیمت ها با بنیادهای بازار از یک سو و تردید در مورد پایداری روند افزایش قیمت ها به حاشیه می روند و مباحث مربوط به سقف قیمت ها جای آن ها را می گیرند.